§1. მართკუთხედი, კვადრატი და ზომის ერთეულები
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- კვადრატული სანტიმეტრი
- ფართობის ერთეული: კვადრატის ფართობი, რომლის გვერდი 1 სმ-ია.მაგალითი: 1 მ² = სმ².
- პერიმეტრი
- ფიგურის ყველა გვერდის სიგრძეთა ჯამი.მაგალითი: მართკუთხედის გვერდებია 12 სმ და 7 სმ: სმ.
- ფუძე (სამკუთხედის)
- სამკუთხედის გვერდი, რომელიც ფართობის გამოსათვლელად ავიღეთ; მასზე დაშვებულ მართობს სიმაღლე ეწოდება.მაგალითი: ფუძე 14 სმ, სიმაღლე 9 სმ: სმ².
პერიმეტრი არის ფიგურის ყველა გვერდის სიგრძეთა ჯამი. ის სიგრძეა და იზომება სმ-ში, მ-ში, კმ-ში.
ფართობი არის ფიგურის შიგნით მოთავსებული ზედაპირის სიდიდე. ის იზომება კვადრატულ ერთეულებში: სმ², მ², კმ². 1 სმ² არის ისეთი კვადრატის ფართობი, რომლის გვერდი 1 სმ-ია. თუ ფიგურა სრულად ივსება ასეთი კვადრატით, მისი ფართობია სმ².
- მართკუთხედი გვერდებით (სიგრძე) და (სიგანე): ; .
- კვადრატი გვერდით : ; .
ერთეულები. 1 მ = 100 სმ, ამიტომ 1 მ² არის სმ² (კვადრატი, რომლის გვერდი 100 სმ-ია). 1 ჰა არის კვადრატის ფართობი, რომლის გვერდი 100 მ-ია: 1 ჰა = მ². გამოთვლამდე ყველა სიგრძე ერთ ერთეულში უნდა გადავიყვანოთ.
მაგალითი 1
მართკუთხედის სიგრძე 12 სმ-ია, სიგანე — 7 სმ. იპოვეთ მისი პერიმეტრი და ფართობი.
ამოხსნა
- პერიმეტრი: სმ.
- ფართობი: სმ².
პასუხი: პერიმეტრი 38 სმ; ფართობი 84 სმ².
მაგალითი 2
კვადრატის პერიმეტრი 36 სმ-ია. იპოვეთ მისი ფართობი.
ამოხსნა
- კვადრატის 4 გვერდი ტოლია: სმ.
- ფართობი: სმ².
- შემოწმება: .
პასუხი: 81 სმ²
მაგალითი 3
ოთახის იატაკი 6 მ სიგრძისა და 4,5 მ სიგანისაა. მას ფარავენ კვადრატული ფილებით, რომელთა გვერდია 30 სმ. რამდენი ფილაა საჭირო?
ამოხსნა
- სიგრძეები ერთ ერთეულში გადავიყვანოთ: 6 მ = 600 სმ და 4,5 მ = 450 სმ.
- სიგრძეზე ჩაეტევა ფილა.
- სიგანეზე ჩაეტევა ფილა.
- სულ: ფილა.
- შემოწმება ფართობით: იატაკი სმ², ერთი ფილა სმ², .
პასუხი: 300 ფილა
მაგალითი 4
კვადრატი, რომლის გვერდია 450 სმ, დაყოფილია ტოლ მართკუთხედებად, რომელთა სიგრძეა 90 სმ და სიგანე — 15 სმ. რამდენი მართკუთხედი მიიღება?
ამოხსნა
- პირველი გზა — რიგებით. გვერდზე 90 სმ-იანი მართკუთხედი ჩაეტევა -ჯერ, ხოლო მეორე მიმართულებით 15 სმ-იანი — -ჯერ. სულ .
- მეორე გზა — ფართობით. კვადრატის ფართობი სმ², ერთი მართკუთხედის — სმ². .
პასუხი: 150
მაგალითი 5
ტოლგვერდა სამკუთხედის გვერდი 6-ჯერ მეტია მართკუთხედის სიგანეზე, ხოლო სამკუთხედის პერიმეტრი 3-ჯერ მეტია მართკუთხედის პერიმეტრზე. რამდენჯერ მეტია მართკუთხედის სიგრძე მის სიგანეზე?
ამოხსნა
- მართკუთხედის სიგანე აღვნიშნოთ -თი, სიგრძე — -ით. სამკუთხედის გვერდია , პერიმეტრი — .
- მართკუთხედის პერიმეტრია . პირობით: .
- , ე.ი. .
- .
- შემოწმება: , : მართკუთხედის პერიმეტრია ; სამკუთხედის გვერდი 6, პერიმეტრი 18 = .
პასუხი: 2-ჯერ
შეამოწმე თავი
- მართკუთხედის გვერდებია 9 სმ და 4 სმ. იპოვეთ პერიმეტრი და ფართობი.
- კვადრატის გვერდია 7 სმ. რას უდრის მისი ფართობი?
- რამდენი სმ² არის 2 მ²?
პასუხები: 1) პერიმეტრი 26 სმ; ფართობი 36 სმ² 2) 49 სმ² 3) 20 000 სმ²
§2. სამკუთხედის ფართობი
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- კათეტი
- მართკუთხა სამკუთხედის ორი გვერდიდან ერთ-ერთი, რომელიც მართ კუთხეს ქმნის.მაგალითი: კათეტებით 6 სმ და 8 სმ სამკუთხედის ფართობია სმ².
- ფართობი
- რამდენი ერთეულოვანი კვადრატით ივსება ფიგურა; იზომება კვადრატულ ერთეულებში.მაგალითი: 12 სმ × 7 სმ მართკუთხედის ფართობია სმ².
- ჰიპოტენუზა
- მართკუთხა სამკუთხედის უდიდესი გვერდი, მართი კუთხის მოპირდაპირე.მაგალითი: სამკუთხედში გვერდებით 6, 8 და 10 სმ ჰიპოტენუზაა 10 სმ.
სამკუთხედის ფართობი ფუძისა და მასზე დაშვებული სიმაღლის ნამრავლის ნახევარია: რატომ? მართკუთხედი გვერდებით და დიაგონალით იყოფა ორ ტოლ მართკუთხა სამკუთხედად; ამიტომ ერთის ფართობი -ია. ნებისმიერი სამკუთხედი სიმაღლით ორ მართკუთხა სამკუთხედად იყოფა (ან ორი მართკუთხა სამკუთხედის სხვაობაა) და მისი ფართობიც იგივე ფორმულით გამოითვლება.
სიმაღლე ფუძეზე მართობულია და სამკუთხედის ნებისმიერი გვერდი შეიძლება ფუძედ ავიღოთ. მართკუთხა სამკუთხედში ერთი კათეტი მეორე კათეტზე სიმაღლეა, ამიტომ .
თვისებები:
- სამკუთხედებს, რომელთა ფუძეები ტოლია და სიმაღლეები ტოლია, ფართობებიც ტოლი აქვთ.
- მედიანა სამკუთხედს ორ ტოლფართობიან სამკუთხედად ყოფს (ფუძეები ტოლია, სიმაღლე საერთოა).
- თუ ორ სამკუთხედს საერთო სიმაღლე აქვს, მათი ფართობები ისე შეეფარდება, როგორც ფუძეები.
მაგალითი 6
სამკუთხედის ფუძეა 14 სმ, ამ ფუძეზე დაშვებული სიმაღლე — 9 სმ. (ა) იპოვეთ ფართობი. (ბ) რა სიმაღლე ექნება სამკუთხედს, რომლის ფართობია 48 სმ² და ფუძეა 12 სმ?
ამოხსნა
- (ა) სმ².
- (ბ) , ამიტომ .
- სმ.
- შემოწმება: .
პასუხი: (ა) 63 სმ²; (ბ) 8 სმ.
მაგალითი 7
მართკუთხა სამკუთხედის კათეტებია 6 სმ და 8 სმ, ჰიპოტენუზა (მართი კუთხის მოპირდაპირე გვერდი) — 10 სმ. იპოვეთ ჰიპოტენუზაზე დაშვებული სიმაღლე.
ამოხსნა
- კათეტებით ფართობი: სმ².
- იგივე ფართობი ჰიპოტენუზის ფუძედ აღებით: , ამიტომ .
- სმ.
პასუხი: 4,8 სმ
მაგალითი 8
სამკუთხედის ფართობია 54 სმ². არის გვერდის შუა წერტილი. იპოვეთ სამკუთხედის ფართობი.
ამოხსნა
- და სამკუთხედებს წვეროდან დაშვებული საერთო სიმაღლე აქვთ.
- მათი ფუძეები ტოლია: . ამიტომ ფართობებიც ტოლია.
- ორივეს ჯამია 54 სმ², ამიტომ სმ².
პასუხი: 27 სმ²
მაგალითი 9
სამკუთხედის გვერდზე აღებულია წერტილი, სმ, სმ. სამკუთხედის ფართობია 40 სმ². იპოვეთ სამკუთხედის ფართობი.
ამოხსნა
- სმ.
- და სამკუთხედებს წვეროდან დაშვებული საერთო სიმაღლე აქვთ, ამიტომ ფართობები ისე შეეფარდება, როგორც ფუძეები: .
- სმ².
- შემოწმება: და .
პასუხი: 15 სმ²
შეამოწმე თავი
- სამკუთხედის ფუძეა 10 სმ, სიმაღლე — 6 სმ. იპოვეთ ფართობი.
- სამკუთხედის ფართობია 35 სმ², ფუძე — 7 სმ. რას უდრის სიმაღლე?
- სამკუთხედის გვერდზე აღებულია , სმ, სმ, სმ². იპოვეთ .
პასუხები: 1) 30 სმ² 2) 10 სმ 3) 12 სმ²
§3. ფართობის თვისებები და რთული ფიგურები
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- ტრაპეციის ფუძეები
- ტრაპეციის ორი პარალელური გვერდი; ტრაპეციის ფართობი მათ ჯამზე და სიმაღლეზეა დამოკიდებული.მაგალითი: ფუძეები 8 და 14 სმ, სიმაღლე 5 სმ: სმ².
ფართობის თვისებები:
- ტოლი ფიგურების ფართობები ტოლია.
- ფიგურის ფართობი მისი ნაწილების ფართობების ჯამია. ამიტომ რთულ ფიგურას ვყოფთ მართკუთხედებად ან სამკუთხედებად და ფართობებს ვაჯამებთ.
- თუ ფიგურას ნაწილი აკლია, ვპოულობთ დიდი ფიგურის ფართობს და ვაკლებთ ამოჭრილი ნაწილის ფართობს.
პარალელოგრამი ფუძით და მასზე დაშვებული სიმაღლით : . (სიმაღლე ფუძეებს შორის მანძილია და არა ფერდის სიგრძე.)
ტრაპეცია ფუძეებით და და სიმაღლით : . რატომ? დიაგონალი ტრაპეციას ორ სამკუთხედად ყოფს: ერთის ფუძეა , მეორისა — , ორივეს სიმაღლე -ია. ფართობების ჯამი: .
მაგალითი 10
10 სმ × 8 სმ მართკუთხედს ერთი კუთხიდან მოაჭრეს 4 სმ × 3 სმ მართკუთხედი (ისე, რომ მისი ორი გვერდი დიდი მართკუთხედის გვერდებზე იყო). იპოვეთ დარჩენილი ფიგურის ფართობი და პერიმეტრი.
ამოხსნა
- დიდი მართკუთხედის ფართობი: სმ².
- ამოჭრილი ნაწილის ფართობი: სმ².
- დარჩენილის ფართობი: სმ².
- პერიმეტრი: ამოჭრილი ნაწილის ორი გვერდი (4 სმ და 3 სმ) დიდი მართკუთხედის კონტურზე იყო და გაქრა, მაგრამ იმავე სიგრძის ორი ახალი გვერდი (3 სმ და 4 სმ) გაჩნდა. ამიტომ პერიმეტრი არ შეიცვლება: სმ.
- შემოწმება კონტურის შემოვლით: გვერდებია 10, 8, , 3, 4 და ; ჯამი .
პასუხი: ფართობი 68 სმ²; პერიმეტრი 36 სმ.
მაგალითი 11
20 მ × 12 მ მართკუთხა ბაღის გარშემო, ბაღის შიგნით, 2 მ სიგანის ბილიკია. იპოვეთ ბილიკის ფართობი.
ამოხსნა
- მთელი ბაღის ფართობი: მ².
- ბილიკი ორივე მხარესაა, ამიტომ ბილიკის შიგნით დარჩენილი მართკუთხედის გვერდებია მ და მ.
- ამ მართკუთხედის ფართობი: მ².
- ბილიკის ფართობი: მ².
პასუხი: 112 მ²
მაგალითი 12
(ა) პარალელოგრამის ფუძეა 12 სმ, სიმაღლე ამ ფუძეზე — 5 სმ. იპოვეთ ფართობი. (ბ) ტრაპეციის ფუძეებია 8 სმ და 14 სმ, სიმაღლე — 5 სმ. იპოვეთ ფართობი.
ამოხსნა
- (ა) სმ².
- (ბ) სმ².
- შემოწმება (ბ): ორი სამკუთხედის ფართობები და ; .
პასუხი: (ა) 60 სმ²; (ბ) 55 სმ².
შეამოწმე თავი
- პარალელოგრამის ფუძეა 9 სმ, სიმაღლე — 4 სმ. იპოვეთ ფართობი.
- ტრაპეციის ფუძეებია 6 სმ და 10 სმ, სიმაღლე — 4 სმ. იპოვეთ ფართობი.
- 10 სმ × 6 სმ მართკუთხედის კუთხიდან მოაჭრეს 3 სმ × 2 სმ მართკუთხედი. იპოვეთ დარჩენილი ფიგურის ფართობი.
პასუხები: 1) 36 სმ² 2) 32 სმ² 3) 54 სმ²
§4. ფართობების შეფარდებები და ფართობის ცვლილება
ზომის ცვლილება. თუ კვადრატის (ან მართკუთხედის ორივე) გვერდს -ჯერ გავზრდით, პერიმეტრი -ჯერ გაიზრდება, ფართობი — -ჯერ: .
ტრაპეციის დიაგონალი. დიაგონალი ტრაპეციას ორ სამკუთხედად ყოფს; ერთის ფუძეა მცირე ფუძე, მეორესი — დიდი ფუძე, ხოლო სიმაღლე ორივესთვის ერთია (ფუძეებს შორის მანძილი). ამიტომ ამ სამკუთხედების ფართობები ისე შეეფარდება, როგორც ტრაპეციის ფუძეები.
ფართობი და სამუშაო. ერთნაირი ტემპით მუშაობისას დრო ფართობის პროპორციულია: ნაწილის ფართობი მთელის რა წილია, ამ წილის დრო მოვა მთელზე.
მართობული დიაგონალები. თუ ოთხკუთხედის დიაგონალები მართობულია, ისინი ოთხ მართკუთხა სამკუთხედად ყოფს მას. აღვნიშნოთ ერთი დიაგონალის ნაწილები და , მეორესი — და . სამკუთხედების ფართობებია (შემოვლით, რიგ-რიგობით) , , , . მოპირდაპირე სამკუთხედების ფართობთა ნამრავლები ტოლია: .
მაგალითი 13
კვადრატის გვერდი 3-ჯერ გავზარდეთ. რამდენჯერ გაიზრდება პერიმეტრი და რამდენჯერ — ფართობი?
ამოხსნა
- ავიღოთ საწყისი გვერდი . მაშინ და .
- ახალი გვერდია : და .
- პერიმეტრი: -ჯერ.
- ფართობი: -ჯერ.
პასუხი: პერიმეტრი 3-ჯერ, ფართობი 9-ჯერ.
მაგალითი 14
ტრაპეცია დიაგონალით ორ სამკუთხედად დაიყო, რომელთა ფართობებია 18 სმ² და 24 სმ². რის ტოლია მცირე ფუძის შეფარდება დიდ ფუძესთან?
ამოხსნა
- ერთი სამკუთხედის ფუძეა მცირე ფუძე, მეორესი — დიდი ფუძე; სიმაღლე საერთოა.
- პატარა ფუძის სამკუთხედს ნაკლები ფართობი აქვს: 18 სმ²; დიდი ფუძის სამკუთხედს — 24 სმ².
- ფუძეები ფართობებივით შეეფარდება: .
- შემოწმება: თუ მცირე ფუძეა 3, დიდი — 4, სიმაღლე — 12, ფართობებია და .
პასუხი:
მაგალითი 15
ნაკვეთის ერთი ნაწილის მოხვნას ტრაქტორს 2 სთ 10 წთ სჭირდება. ეს ნაწილი მთელი ნაკვეთის -ია. რამდენ დროში მოხნავს ტრაქტორი მთელ ნაკვეთს იმავე ტემპით?
ამოხსნა
- გადავიყვანოთ წუთებში: წთ.
- მთელი ნაკვეთი 3-ჯერ მეტია: წთ.
- ().
პასუხი: 6 სთ 30 წთ
მაგალითი 16
ოთხკუთხედის დიაგონალები მართობულია და მას ოთხ სამკუთხედად ყოფს. სამი სამკუთხედის ფართობია 15 სმ², 12 სმ² და 18 სმ². იპოვეთ მეოთხე სამკუთხედის ფართობის ყველა შესაძლო მნიშვნელობა.
ამოხსნა
- მოპირდაპირე სამკუთხედების ფართობთა ნამრავლები ტოლია. მეოთხე სამკუთხედი შეიძლება იყოს მოპირდაპირე 15-ის, 12-ის ან 18-ის.
- თუ მოპირდაპირეა 15-ის, მაშინ 12 და 18 მეორე წყვილია: , .
- თუ მოპირდაპირეა 12-ის: , .
- თუ მოპირდაპირეა 18-ის: , .
- სამივე შემთხვევა შესაძლებელია: ყოველთვის მოიძებნება შესაბამისი , , , . მაგალითად, -ისთვის: , , , სმ; ფართობებია , , , .
პასუხი: 14,4 სმ², 22,5 სმ² ან 10 სმ².
შეამოწმე თავი
- მართკუთხედის ორივე გვერდი 2-ჯერ გავზარდეთ. რამდენჯერ გაიზრდება ფართობი?
- წერტილი გვერდზეა, სმ, სმ, სმ². იპოვეთ .
- ტრაპეცია დიაგონალით დაიყო სამკუთხედებად, რომელთა ფართობებია 10 სმ² და 25 სმ². რის ტოლია მცირე ფუძის შეფარდება დიდ ფუძესთან?
პასუხები: 1) 4-ჯერ 2) 30 სმ² 3)
მოკლედ
- მართკუთხედი: , . კვადრატი: , .
- სამკუთხედი: ; საერთო სიმაღლისას ფართობები შეეფარდება ფუძეებს; მედიანა ფართობს ტოლად ყოფს.
- პარალელოგრამი: . ტრაპეცია: .
- რთული ფიგურა: დაყავით ნაწილებად და შეკრიბეთ ფართობები, ან დიდს გამოაკელით ამოჭრილი ნაწილის ფართობი.
- 1 მ² = 10 000 სმ²; 1 ჰა = 10 000 მ²; გამოთვლამდე ყველა სიგრძე ერთ ერთეულში გადავიყვანოთ.
- გვერდები -ჯერ გაიზარდა: პერიმეტრი -ჯერ, ფართობი -ჯერ.
- ტრაპეციის დიაგონალის სამკუთხედების ფართობები ისე შეეფარდება, როგორც ფუძეები.
- მართობული დიაგონალებით მიღებულ ოთხ სამკუთხედში მოპირდაპირეთა ფართობების ნამრავლები ტოლია.