§1. გამყოფი, ჯერადი, მარტივი და შედგენილი რიცხვები
ამ ნაწილის ტერმინები (6)
- გამყოფი
- რიცხვი, რომელზეც მოცემული რიცხვი ნაშთის გარეშე იყოფა.მაგალითი: 18 ÷ 6 = 3, ამიტომ 6 არის 18-ის გამყოფი.
- გაყოფადობის ნიშანი
- წესი, რომლითაც ვხვდებით, იყოფა თუ არა რიცხვი მოცემულ რიცხვზე, გაყოფის გარეშე.მაგალითი: 465-ის ციფრთა ჯამი 4 + 6 + 5 = 15 იყოფა 3-ზე, ამიტომ 465 იყოფა 3-ზე.
- მარტივი რიცხვი
- რიცხვი, რომელსაც ზუსტად ორი გამყოფი აქვს: 1 და თავისი თავი.მაგალითი: 13-ის გამყოფებია მხოლოდ 1 და 13, ამიტომ 13 მარტივია.
- შედგენილი რიცხვი
- რიცხვი, რომელსაც ორზე მეტი გამყოფი აქვს.მაგალითი: 12-ის გამყოფებია 1, 2, 3, 4, 6, 12 — ექვსი, ამიტომ 12 შედგენილია.
- ციფრთა ჯამი
- რიცხვის ყველა ციფრის შეკრებით მიღებული რიცხვი.მაგალითი: 738-ის ციფრთა ჯამია 7 + 3 + 8 = 18.
- ჯერადი
- რიცხვი, რომელიც მოცემულ რიცხვზე ნაშთის გარეშე იყოფა; მოცემული რიცხვის გამრავლებით 1, 2, 3, … -ზე მიიღება.მაგალითი: 7-ის ჯერადებია 7, 14, 21, 28, …
გამყოფი. არის -ს გამყოფი, თუ იყოფა -ზე უნაშთოდ. 6 არის 18-ის გამყოფი, რადგან .
ჯერადი. თუ იყოფა -ზე, მაშინ არის -ს ჯერადი. 18 არის 6-ის ჯერადი. 6-ის ჯერადებია 6, 12, 18, 24, … ანუ , , , …
მარტივი რიცხვი — ორი გამყოფი აქვს: 1 და თავისი თავი. მარტივებია: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47. შედგენილი რიცხვი — ორზე მეტი გამყოფი აქვს. რიცხვი 1 არც მარტივია და არც შედგენილი: მას ერთი გამყოფი აქვს. 2 ერთადერთი ლუწი მარტივი რიცხვია.
როგორ ვამოწმებთ, მარტივია თუ არა . ვამოწმებთ, იყოფა თუ არა იმ მარტივ რიცხვებზე, რომელთა კვადრატი -ს არ აღემატება. თუ არც ერთზე არ იყოფა, მარტივია. მაგალითად, 91-ისთვის საკმარისია 2, 3, 5, 7: , ამიტომ 91 შედგენილია.
ჯამისა და სხვაობის წესი. თუ და იყოფა -ზე, მაშინ და ასევე იყოფა -ზე. თუ იყოფა -ზე, მაშინ ნებისმიერი ნატურალური -სთვის იყოფა -ზე.
მაგალითი 1
იპოვეთ 36-ის ყველა გამყოფი.
ამოხსნა
- გამყოფებს წყვილებად ვეძებთ: .
- წყვილში ორივე მამრავლი ერთი რიცხვია და ერთხელ ითვლება.
- გამყოფებია: 1, 2, 3, 4, 6, 9, 12, 18, 36 — სულ 9.
პასუხი: 9 გამყოფი
მაგალითი 2
რამდენი მარტივი რიცხვია 20-სა და 40-ს შორის?
ამოხსნა
- ლუწი რიცხვები (ბოლო ციფრი 0, 2, 4, 6, 8) მარტივი არ არის. დარჩა: 21, 23, 25, 27, 29, 31, 33, 35, 37, 39.
- , ამიტომ საკმარისია 3-ზე და 5-ზე შემოწმება.
- 5-ზე იყოფა 25 და 35. 3-ზე იყოფა 21, 27, 33, 39 (ციფრთა ჯამი 3, 9, 6, 12).
- დარჩა: 23, 29, 31, 37.
პასუხი: 4 რიცხვი
მაგალითი 3
და ნატურალური რიცხვებია. და ორივე იყოფა -ზე. რომელი რიცხვის ტოლი ვერ იქნება : 3, 4, 5 თუ 6?
ამოხსნა
- თუ ორი რიცხვი იყოფა -ზე, მათი სხვაობაც იყოფა -ზე.
- , ამიტომ არის 12-ის გამყოფი.
- 12-ის გამყოფებია: 1, 2, 3, 4, 6, 12. ამ სიაში 5 არ არის.
- შემოწმება: იძლევა 12-ს და 24-ს, ორივე იყოფა 3-ზე, 4-ზე და 6-ზე.
პასუხი: 5
მაგალითი 4
არის 6-ის ჯერადი, არის ლუწი რიცხვი, რომელიც 3-ზე არ იყოფა. რომელი გამოსახულება იქნება აუცილებლად 6-ის ჯერადი: (ა) ; (ბ) ; (გ) ; (დ) ?
ამოხსნა
- იყოფა 6-ზე, ამიტომ და იყოფა 6-ზე. არ იყოფა 6-ზე (3-ზე არ იყოფა).
- (ა) და (ბ): და იყოფა 6-ზე, — არა, ამიტომ ჯამი არ იყოფა.
- (დ): -ისთვის — 6-ზე არ იყოფა.
- (გ): იყოფა 6-ზე. ლუწია, ე.ი. და იყოფა 6-ზე. ორი რიცხვის ჯამი იყოფა 6-ზე.
პასუხი: (გ)
მაგალითი 5
ნინოს 5 ლარი და 20 თეთრი ჰქონდა. მან რამდენიმე ფანქარი და რამდენიმე კალამი იყიდა. ფანქარი 30 თეთრი ღირს, კალამი — 60 თეთრი. რა თანხა შეიძლება დარჩენოდა: 20, 30, 40 თუ 50 თეთრი?
ამოხსნა
- ლარი და თეთრი თეთრი.
- , ამიტომ ყოველი ფასი 30-ზე იყოფა და დახარჯული თანხა 30-ის ჯერადია.
- . დარჩენილი თანხა უდრის , ამიტომ ის 30-ზე გაყოფისას იძლევა ნაშთს 10: 10, 40, 70, …
- ვამოწმებთ: (30-ზე არ იყოფა), (არა), (კი), (არა).
- შემოწმება: 16 ფანქარი ღირს თეთრი, დარჩება 40 თეთრი.
პასუხი: 40 თეთრი
შეამოწმე თავი
- რამდენი გამყოფი აქვს რიცხვს 20?
- რამდენი მარტივი რიცხვია 1-დან 20-მდე?
- რომელია 50-ზე მეტი უმცირესი რიცხვი, რომელიც 7-ის ჯერადია?
პასუხები: 1) 6 2) 8 3) 56
§2. გაყოფადობის ნიშნები
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- ურთიერთმარტივი რიცხვები
- რიცხვები, რომელთა უსგ 1-ია, ანუ 1-ის გარდა საერთო გამყოფი არა აქვთ.მაგალითი: 8 და 15 ურთიერთმარტივია: უსგ(8; 15) = 1.
| რიცხვზე | ნიშანი | მაგალითი |
|---|---|---|
| 2 | ბოლო ციფრი ლუწია (0, 2, 4, 6, 8) | 1374 |
| 5 | ბოლო ციფრია 0 ან 5 | 1245 |
| 10 | ბოლო ციფრია 0 | 360 |
| 4 | ბოლო ორი ციფრით შედგენილი რიცხვი იყოფა 4-ზე | 3124: 24 ÷ 4 = 6 |
| 25 | ბოლო ორი ციფრია 00, 25, 50 ან 75 | 3175 |
| 8 | ბოლო სამი ციფრით შედგენილი რიცხვი იყოფა 8-ზე | 5120: 120 ÷ 8 = 15 |
| 3 | ციფრთა ჯამი იყოფა 3-ზე | 465: 4 + 6 + 5 = 15 |
| 9 | ციფრთა ჯამი იყოფა 9-ზე | 738: 7 + 3 + 8 = 18 |
| 6 | იყოფა 2-ზეც და 3-ზეც | 522 |
შედგენილი რიცხვები. რიცხვი იყოფა 12-ზე, თუ ის იყოფა 3-ზეც და 4-ზეც. ასე შეიძლება მხოლოდ ისეთი ორი რიცხვით, რომლებსაც 1-ის გარდა საერთო გამყოფი არა აქვთ (ურთიერთმარტივი რიცხვებით): , , , , .
რატომ მუშაობს ნიშნები? რიცხვები 10, 100, 1000, … იყოფა 2-ზე და 5-ზე; 100, 1000, … იყოფა 4-ზე და 25-ზე (); 1000, 10 000, … იყოფა 8-ზე (). ამიტომ 4-ზე გაყოფადობას მხოლოდ ბოლო ორი ციფრი წყვეტს: , 3100 იყოფა 4-ზე, ამიტომ 3124 იყოფა მაშინ, როცა 24 იყოფა.
3-ისა და 9-ის ნიშნისთვის: , , . ამიტომ პირველი სამი შესაკრები 9-ზე (და 3-ზეც) იყოფა, ამიტომ 4725 გაყოფისას იმავე ნაშთს იძლევა, რასაც ციფრთა ჯამი : 18 იყოფა 9-ზე, ე.ი. 4725 იყოფა 9-ზე ().
მაგალითი 6
რომელ რიცხვებზე იყოფა 5124: 2, 3, 4, 6, 8, 9?
ამოხსნა
- 2-ზე: ბოლო ციფრი 4 ლუწია — იყოფა.
- 3-ზე და 9-ზე: ციფრთა ჯამი . 12 იყოფა 3-ზე, 9-ზე — არა.
- 4-ზე: ბოლო ორი ციფრია 24, — იყოფა.
- 6-ზე: იყოფა 2-ზეც და 3-ზეც — იყოფა.
- 8-ზე: ბოლო სამი ციფრია 124, — არ იყოფა.
პასუხი: იყოფა 2-ზე, 3-ზე, 4-ზე და 6-ზე; არ იყოფა 8-ზე და 9-ზე
მაგალითი 7
რომელი ციფრი უნდა ჩაიწეროს ვარსკვლავის ადგილას, რომ რიცხვი გაიყოს 6-ზე?
ამოხსნა
- 6-ზე გაყოფისთვის რიცხვი უნდა იყოფოდეს 2-ზეც და 3-ზეც.
- 2-ზე გაყოფისთვის ბოლო ციფრი ლუწია: 0, 2, 4, 6 ან 8.
- 3-ზე გაყოფისთვის უნდა იყოფოდეს 3-ზე.
- ვამოწმებთ: 0 → 7 (არა), 2 → 9 (კი), 4 → 11 (არა), 6 → 13 (არა), 8 → 15 (კი).
- შემოწმება: და .
პასუხი: 2 ან 8
მაგალითი 8
რომელი ციფრი უნდა ჩაიწეროს ვარსკვლავის ადგილას, რომ გაიყოს 12-ზე?
ამოხსნა
- , ამიტომ რიცხვი უნდა იყოფოდეს 3-ზეც და 4-ზეც.
- 4-ზე: ბოლო ორი ციფრია . 4-ზე იყოფა 12, 32, 52, 72, 92, ე.ი. .
- 3-ზე: იყოფა 3-ზე, როცა .
- ორივე პირობას აკმაყოფილებს და .
- შემოწმება: და .
პასუხი: 3 ან 9
მაგალითი 9
იპოვეთ უმცირესი ოთხნიშნა რიცხვი, რომელიც იყოფა 18-ზე.
ამოხსნა
- და 2, 9 ურთიერთმარტივია. რიცხვი უნდა იყოს ლუწი და მისი ციფრთა ჯამი უნდა იყოფოდეს 9-ზე.
- უმცირესი ოთხნიშნა რიცხვია 1000, მისი ციფრთა ჯამი 1-ია. რიცხვების 1001, …, 1007 ციფრთა ჯამებია 2, …, 8 — არც ერთი არ იყოფა 9-ზე.
- 1008: ციფრთა ჯამი და ბოლო ციფრი ლუწია.
- შემოწმება: .
პასუხი: 1008
შეამოწმე თავი
- რომელ რიცხვებზე იყოფა 3450: 3, 4, 5, 9?
- რომელი ციფრი უნდა ჩაიწეროს ვარსკვლავის ადგილას, რომ გაიყოს 9-ზე?
- რამდენი ციფრი ჯდება ვარსკვლავის ადგილას, რომ გაიყოს 15-ზე?
პასუხები: 1) 3-ზე და 5-ზე (ციფრთა ჯამი 12; ბოლო ორი ციფრი 50 არ იყოფა 4-ზე) 2) 4 3) 3 ციფრი (1, 4, 7)
§3. მარტივ მამრავლებად დაშლა
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- არითმეტიკის ძირითადი თეორემა
- ყოველი 1-ზე მეტი ნატურალური რიცხვი ერთადერთი გზით იშლება მარტივ მამრავლებად (რიგის გარეშე).მაგალითი: 12 = 2 × 2 × 3, სხვა მარტივი მამრავლებით 12-ის დაშლა შეუძლებელია.
- მარტივ მამრავლებად დაშლა
- რიცხვის ჩაწერა მარტივი რიცხვების ნამრავლის სახით.მაგალითი: 360 = 2 × 2 × 2 × 3 × 3 × 5 = 2³ × 3² × 5.
- ხარისხი
- ერთი და იმავე რიცხვის თავისთავზე გამრავლების შემოკლებული ჩანაწერი.მაგალითი: 2³ = 2 × 2 × 2 = 8.
მარტივ მამრავლებად დაშლა — რიცხვის ჩაწერა მარტივი რიცხვების ნამრავლად. ვყოფთ უმცირეს მარტივ რიცხვზე, რომელზეც იყოფა, სანამ 1 არ დარჩება. .
არითმეტიკის ძირითადი თეორემა. ყოველი 1-ზე მეტი ნატურალური რიცხვი ერთადერთი გზით იშლება მარტივ მამრავლებად (მამრავლების რიგს არ ვითვალისწინებთ). მაგალითად, და სხვა მარტივი მამრავლები 12-ს არა აქვს.
გამყოფების რაოდენობა. თუ (სადაც მარტივებია), მაშინ -ის გამყოფების რაოდენობაა რატომ? ყოველი გამყოფი ასეთია: -ს ვიღებთ ხარისხით ( გზა), -ს — ხარისხით ( გზა), და გზებს ვამრავლებთ.
მარტივი გამყოფები — ეს მხოლოდ მარტივი რიცხვებია, რომლებიც დაშლაში გვხვდება; თითოეულს ერთხელ ვთვლით, ხარისხის მიუხედავად.
მაგალითი 10
დაშალეთ 360 მარტივ მამრავლებად.
ამოხსნა
- , , .
- 45 კენტია. ციფრთა ჯამი , ამიტომ 3-ზე იყოფა: , .
- 5 მარტივია. .
- შემოწმება: .
პასუხი:
მაგალითი 11
რამდენი გამყოფი და რამდენი მარტივი გამყოფი აქვს 360-ს?
ამოხსნა
- .
- გამყოფები: .
- მარტივი გამყოფებია 2, 3, 5 — სულ 3.
პასუხი: 24 გამყოფი, 3 მარტივი გამყოფი
მაგალითი 12
და . რომელს აქვს მეტი გამყოფი და მეტი მარტივი გამყოფი? გამოდის თუ არა აქედან, რომ ?
ამოხსნა
- : გამყოფები , მარტივი გამყოფები 2 და 3 — ორი.
- 13 მარტივია: გამყოფები 1 და 13 — ორი, მარტივი გამყოფი ერთი.
- 12-ს მეტი გამყოფიც აქვს () და მეტი მარტივი გამყოფიც (), მაგრამ .
- გამყოფების რაოდენობა რიცხვის სიდიდეს არ განსაზღვრავს.
პასუხი: 12-ს აქვს მეტი ორივე, მაგრამ , ამიტომ არა: არ გამოდის
მაგალითი 13
ოთხი მარტივი რიცხვის ნამრავლია (მამრავლები შეიძლება განმეორდეს). იყოფა 18-ზეც და 10-ზეც. იპოვეთ .
ამოხსნა
- და .
- -ის დაშლაში უნდა იყოს 2, 3, 3 და 5. საერთო მამრავლი 2 ერთხელ საკმარისია, რადგან ორივე პირობას აკმაყოფილებს.
- მამრავლებია 2, 3, 3, 5 — სწორედ ოთხი. ამიტომ .
- შემოწმება: და .
პასუხი: 90
შეამოწმე თავი
- დაშალეთ 150 მარტივ მამრავლებად.
- რამდენი გამყოფი აქვს რიცხვს 100?
- რომელია უმცირესი რიცხვი, რომელსაც ზუსტად 6 გამყოფი აქვს?
პასუხები: 1) 2) 9 3) 12
§4. უსგ და უსჯ
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- უსგ (უდიდესი საერთო გამყოფი)
- უდიდესი რიცხვი, რომელზეც ორივე მოცემული რიცხვი იყოფა.მაგალითი: 36-ისა და 60-ის საერთო გამყოფებია 1, 2, 3, 4, 6, 12; უსგ = 12.
- უსჯ (უმცირესი საერთო ჯერადი)
- უმცირესი რიცხვი, რომელიც ორივე მოცემულ რიცხვზე იყოფა.მაგალითი: 20-ის ჯერადებია 20, 40, 60; 30-ის — 30, 60: უსჯ = 60.
უსგ (უდიდესი საერთო გამყოფი) — უდიდესი რიცხვი, რომელზეც ორივე რიცხვი იყოფა. უსჯ (უმცირესი საერთო ჯერადი) — უმცირესი რიცხვი, რომელიც ორივე რიცხვზე იყოფა. ორი რიცხვი ურთიერთმარტივია, თუ მათი უსგ 1-ია (8 და 15).
მარტივი მამრავლებით (მუშაობს ორი და სამი რიცხვის შემთხვევაშიც):
- უსგ = საერთო მამრავლების ნამრავლი, თითოეული უმცირეს ხარისხში;
- უსჯ = ყველა მამრავლის ნამრავლი, თითოეული უდიდეს ხარისხში.
კავშირი: ორი რიცხვისთვის . თუ რიცხვები ურთიერთმარტივია, .
ჯერადობის წესი. თუ რიცხვი იყოფა ორ რიცხვზე, ის იყოფა მათ უსჯ-ზე.
მაგალითი 14
იპოვეთ 84-ისა და 126-ის უსგ და უსჯ.
ამოხსნა
- და .
- უსგ: საერთო მამრავლები 2, 3, 7 უმცირეს ხარისხში: .
- უსჯ: ყველა მამრავლი უდიდეს ხარისხში: .
- შემოწმება: .
პასუხი: უსგ = 42, უსჯ = 252
მაგალითი 15
ორი ავტობუსი გაჩერებიდან ერთად გავიდა. პირველი გაჩერებაზე ყოველ 20 წუთში ბრუნდება, მეორე — ყოველ 30 წუთში. რამდენი წუთის შემდეგ შეხვდებიან ისინი გაჩერებაზე პირველად ისევ ერთად?
ამოხსნა
- პირველი გაჩერებაზე იქნება 20-ის ჯერად წუთებზე, მეორე — 30-ის ჯერადზე. ერთად იქნებიან საერთო ჯერადზე, პირველად — უსჯ-ზე.
- , .
- უსჯ .
- შემოწმება: და .
პასუხი: 60 წუთის შემდეგ
მაგალითი 16
54 წითელი და 90 ლურჯი ბურთი უნდა დაანაწილონ ერთნაირ ჯგუფებად ისე, რომ ყველა ბურთი გამოიყენონ და თითოეულ ჯგუფში ორივე ფერი იყოს. მაქსიმუმ რამდენ ჯგუფს მიიღებენ?
ამოხსნა
- ჯგუფების რაოდენობა უნდა იყოფოდეს 54-ზეც და 90-ზეც, ამიტომ ვეძებთ უდიდეს საერთო გამყოფს.
- და .
- უსგ .
- თითო ჯგუფში: წითელი და ლურჯი ბურთი.
პასუხი: 18 ჯგუფი
მაგალითი 17
ორი ნატურალური რიცხვი, რომელთაგან თითოეული 1-ზე მეტია, ურთიერთმარტივია, ხოლო მათი უსჯ 72-ია. რისი ტოლია ამ რიცხვების ჯამი?
ამოხსნა
- ურთიერთმარტივი რიცხვებისთვის უსჯ ტოლია ნამრავლის: .
- . ორი რიცხვი ურთიერთმარტივია, ამიტომ 2 ერთ რიცხვში უნდა იყოს, 3 — მეორეში (სხვაგვარად რიცხვებს საერთო გამყოფი ექნებოდათ).
- ამიტომ , . (ვარიანტი 1 და 72 არ გამოდგება: რიცხვები 1-ზე მეტია.)
- .
პასუხი: 17
მაგალითი 18
იყოფა 6-ზეც და 15-ზეც. ამ რიცხვებიდან რომელზე იყოფა აუცილებლად: 3, 30, 60?
ამოხსნა
- იყოფა 6-ისა და 15-ის უსჯ-ზე. , , უსჯ .
- იყოფა 30-ზე, ამიტომ იყოფა 30-ის გამყოფზე 3-ზეც.
- 60-ზე აუცილებლად არა: იყოფა 6-ზე და 15-ზე (, ), მაგრამ 60-ზე არა.
პასუხი: 3-ზეც და 30-ზეც; 60-ზე აუცილებლად არა
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ 36-ისა და 60-ის უსგ და უსჯ.
- 40 ვაშლი და 56 მსხალი უნდა განაწილდეს ერთნაირ პარკებში ისე, რომ ყველა ხილი გამოიყენონ. მაქსიმუმ რამდენი პარკი იქნება?
- არის 12-ის, 18-ისა და 30-ის უსგ, — 4-ის, 6-ისა და 10-ის უსჯ. რამდენჯერ მეტია , ვიდრე ?
პასუხები: 1) უსგ 12, უსჯ 180 2) 8 პარკი 3) 10-ჯერ
მოკლედ
- გამყოფი: , ე.ი. 6 არის 18-ის გამყოფი, 18 — 6-ის ჯერადი. მარტივ რიცხვს ზუსტად ორი გამყოფი აქვს; 1 არც მარტივია, არც შედგენილი; 2 ერთადერთი ლუწი მარტივია.
- თუ და იყოფა -ზე, მაშინ და იყოფა -ზე.
- 2, 5, 10 — ბოლო ციფრი; 4 და 25 — ბოლო ორი ციფრი; 8 — ბოლო სამი ციფრი; 3 და 9 — ციფრთა ჯამი; 6 — 2-ზეც და 3-ზეც.
- რიცხვი იყოფა 12-ზე, 15-ზე და ა.შ., თუ იყოფა ორ რიცხვზე, რომელთა უსგ 1-ია (3 და 4; 3 და 5), და არა 2-ზე და 6-ზე.
- → გამყოფების რაოდენობა ; მარტივი გამყოფები — მხოლოდ და .
- უსგ: საერთო მამრავლები უმცირეს ხარისხში; უსჯ: ყველა მამრავლი უდიდეს ხარისხში; .
- „მაქსიმუმ ჯგუფი" — უსგ; „როდის ისევ ერთად" — უსჯ. რიცხვი, რომელიც იყოფა -ზეც და -ზეც, იყოფა მათ უსჯ-ზე.