მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

გამოსახულებები და ხარისხი

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. ასოიანი გამოსახულება და მისი მნიშვნელობა

ამ ნაწილის ტერმინები (4)
ალგებრული გამოსახულება
რიცხვებისა და ასოების ჩანაწერი მოქმედების ნიშნებით.მაგალითი: 3x + 2 — აქ x რომელიმე რიცხვის ადგილას დგას.
გამოსახულების მნიშვნელობა
რიცხვი, რომელსაც მივიღებთ, თუ ასოების ნაცვლად რიცხვებს ჩავწერთ და მოქმედებებს შევასრულებთ.მაგალითი: 2a − 3b-ის მნიშვნელობა, როცა a = 5 და b = 2, არის 10 − 6 = 4.
მოქმედებათა თანმიმდევრობა
რიგი, რომლითაც მოქმედებებს ვასრულებთ: ფრჩხილი, ხარისხი, გამრავლება და გაყოფა, მიმატება და გამოკლება.მაგალითი: 3 + 2 × 5 = 3 + 10 = 13, რადგან გამრავლება ჯერ სრულდება.
ცვლადი
ასო, რომელიც გამოსახულებაში რიცხვის ადგილას დგას და სხვადასხვა მნიშვნელობა შეიძლება მიიღოს.მაგალითი: 3x + 2-ში ცვლადია x: როცა x = 4, გამოსახულება 14-ია; როცა x = 0, ის 2-ია.

ალგებრული გამოსახულება — ეს არის რიცხვებისა და ასოების ჩანაწერი მოქმედების ნიშნებით, მაგალითად 3x+23x + 2 ან a×(b−4)a \times (b - 4). ასო აქ რომელიმე რიცხვის ადგილას დგას და მას ცვლადი ჰქვია.

გამოსახულების მნიშვნელობა — ეს არის რიცხვი, რომელსაც მივიღებთ, თუ ასოების ნაცვლად მოცემულ რიცხვებს ჩავწერთ და ყველა მოქმედებას შევასრულებთ.

მოქმედებათა თანმიმდევრობა:

  1. ჯერ ფრჩხილებში მყოფი მოქმედებები. წილადის ხაზი ფრჩხილის მაგივრობას ეწევა: მრიცხველსა და მნიშვნელს ცალ-ცალკე ვთვლით.
  2. შემდეგ ხარისხი.
  3. შემდეგ გამრავლება და გაყოფა, მარცხნიდან მარჯვნივ.
  4. ბოლოს მიმატება და გამოკლება, მარცხნიდან მარჯვნივ.

უარყოფითი რიცხვი ფრჩხილებში. თუ ცვლადის ნაცვლად უარყოფით რიცხვს ვწერთ, მას ფრჩხილებში ვსვამთ: როცა x=−3x = -3, გამოსახულება x2x^2 ხდება (−3)2(-3)^2.

ახალი მოქმედების ნიშანი. ამოცანაში შეიძლება ახალი ნიშანი იყოს შემოღებული, მაგალითად m⊗n=m3−n2m \otimes n = m^3 - n^2. ეს ნიშანი უბრალოდ ფორმულას გვაძლევს: mm-ის ადგილას პირველ რიცხვს ვწერთ, nn-ის ადგილას — მეორეს. მაგალითად, 2⊗1=23−12=8−1=72 \otimes 1 = 2^3 - 1^2 = 8 - 1 = 7.

მაგალითი 1

გამოთვალეთ 2a2−3b2a^2 - 3b-ს მნიშვნელობა, თუ a=−3a = -3 და b=4b = 4.

ამოხსნა

  1. ასოების ნაცვლად ვწერთ რიცხვებს: 2×(−3)2−3×42 \times (-3)^2 - 3 \times 4.
  2. ჯერ ხარისხი: (−3)2=9(-3)^2 = 9.
  3. გამრავლება: 2×9=182 \times 9 = 18 და 3×4=123 \times 4 = 12.
  4. გამოკლება: 18−12=618 - 12 = 6.

პასუხი: 6

მაგალითი 2

გამოთვალეთ 3x−yx+2y\dfrac{3x - y}{x + 2y}, თუ x=5x = 5 და y=−2y = -2.

ამოხსნა

  1. მრიცხველი: 3×5−(−2)=15+2=173 \times 5 - (-2) = 15 + 2 = 17.
  2. მნიშვნელი: 5+2×(−2)=5−4=15 + 2 \times (-2) = 5 - 4 = 1.
  3. განაყოფი: 17÷1=1717 \div 1 = 17.

პასუხი: 17

მაგალითი 3

ნებისმიერი mm და nn რიცხვისთვის m⊗n=m3−n2m \otimes n = m^3 - n^2. რის ტოლია (2⊗3)⊗1(2 \otimes 3) \otimes 1?

ამოხსნა

  1. ჯერ ფრჩხილს ვთვლით: 2⊗3=23−32=8−9=−12 \otimes 3 = 2^3 - 3^2 = 8 - 9 = -1.
  2. ახლა (−1)⊗1=(−1)3−12=−1−1=−2(-1) \otimes 1 = (-1)^3 - 1^2 = -1 - 1 = -2.

პასუხი: −2-2

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ 3a−2b23a - 2b^2, თუ a=4a = 4 და b=−3b = -3.
  2. გამოთვალეთ x−2yx+y\dfrac{x - 2y}{x + y}, თუ x=10x = 10 და y=2y = 2.
  3. m⊗n=m2−3nm \otimes n = m^2 - 3n. რის ტოლია (4⊗2)⊗3(4 \otimes 2) \otimes 3?

პასუხები: 1) −6-6 2) 12\dfrac{1}{2} 3) 9191

§2. გამოსახულების შედგენა ამოცანის პირობით

ამოცანის სიტყვები მოქმედებებად ითარგმნება. მაგალითად, უცნობი რიცხვი იყოს xx:

  • xx-ზე 5-ით მეტი: x+5x + 5;
  • xx-ზე 5-ით ნაკლები: x−5x - 5;
  • xx-ზე 5-ჯერ მეტი: 5x5x;
  • xx-ზე 5-ჯერ ნაკლები: x÷5x \div 5;
  • xx-ისა და 5-ის ჯამის ორმაგი: 2(x+5)2(x + 5).

ორი წესი:

  • ერთეულები ერთნაირი უნდა იყოს. 250 გრამი კილოგრამებში 0,250{,}25 კგ-ია.
  • ნაწილი. რიცხვის 13\dfrac{1}{3} არის x÷3x \div 3; თუ ნაწილი ცნობილია, მთელს ვპოულობთ გაყოფით: მთელი = ნაწილი ÷\div მისი წილი.

მაგალითი 4

მებოსტნემ პირველ დღეს ნაკვეთის 25\dfrac{2}{5} გათოხნა, მეორე დღეს — 13\dfrac{1}{3}, მესამე დღეს კი დარჩენილი 8 მ². ჩაწერეთ გამოსახულება, რომელიც ნაკვეთის ფართობს გვიჩვენებს, და გამოთვალეთ იგი.

ამოხსნა

  1. პირველ ორ დღეს გათოხნილია 25+13=615+515=1115\dfrac{2}{5} + \dfrac{1}{3} = \dfrac{6}{15} + \dfrac{5}{15} = \dfrac{11}{15}.
  2. დარჩენილია 1−25−13=1515−1115=4151 - \dfrac{2}{5} - \dfrac{1}{3} = \dfrac{15}{15} - \dfrac{11}{15} = \dfrac{4}{15} და ეს 8 მ²-ია.
  3. მთელი = ნაწილი ÷\div მისი წილი: 8÷415=8×154=308 \div \dfrac{4}{15} = 8 \times \dfrac{15}{4} = 30.
  4. გამოსახულება: 8÷(1−25−13)8 \div \left(1 - \dfrac{2}{5} - \dfrac{1}{3}\right).
  5. შემოწმება: 30×25=1230 \times \dfrac{2}{5} = 12, 30×13=1030 \times \dfrac{1}{3} = 10, 12+10+8=3012 + 10 + 8 = 30.

პასუხი: 8÷(1−25−13)=308 \div \left(1 - \dfrac{2}{5} - \dfrac{1}{3}\right) = 30 მ²

მაგალითი 5

ვაშლისა და მსხლის საერთო წონა 6 კგ-ია. ერთი ვაშლი 250 გრამს იწონის, ერთი მსხალი — 400 გრამს. ვაშლების წონა aa კგ-ია. ჩაწერეთ გამოსახულება, რომელიც ვაშლისა და მსხლის საერთო რაოდენობას გვიჩვენებს, და გამოთვალეთ, როცა a=2a = 2.

ამოხსნა

  1. გრამები კილოგრამებად გადავიყვანოთ: 250250 გ =0,25= 0{,}25 კგ, 400400 გ =0,4= 0{,}4 კგ.
  2. ვაშლების რაოდენობა: a÷0,25a \div 0{,}25.
  3. მსხლების წონა 6−a6 - a კგ-ია, ამიტომ მათი რაოდენობა: (6−a)÷0,4(6 - a) \div 0{,}4.
  4. გამოსახულება: a÷0,25+(6−a)÷0,4a \div 0{,}25 + (6 - a) \div 0{,}4.
  5. როცა a=2a = 2: 2÷0,25+4÷0,4=8+10=182 \div 0{,}25 + 4 \div 0{,}4 = 8 + 10 = 18.

პასუხი: a÷0,25+(6−a)÷0,4a \div 0{,}25 + (6 - a) \div 0{,}4; როცა a=2a = 2, 18 ცალი.

მაგალითი 6

ფანქარი xx ლარი ღირს, რვეული ფანქარზე 3 ლარით ძვირია, ჩანთა კი რვეულზე 2-ჯერ ძვირია. ჩაწერეთ 2 ფანქრის, 1 რვეულისა და 1 ჩანთის ღირებულება და გამოთვალეთ, როცა x=2x = 2.

ამოხსნა

  1. რვეულის ფასი: x+3x + 3.
  2. ჩანთის ფასი: 2(x+3)2(x + 3).
  3. ღირებულება: 2x+(x+3)+2(x+3)2x + (x + 3) + 2(x + 3).
  4. როცა x=2x = 2: რვეული 2+3=52 + 3 = 5, ჩანთა 2×5=102 \times 5 = 10, ფანქრები 2×2=42 \times 2 = 4.
  5. ჯამი: 4+5+10=194 + 5 + 10 = 19.

პასუხი: 2x+(x+3)+2(x+3)2x + (x + 3) + 2(x + 3); როცა x=2x = 2, 19 ლარი.

შეამოწმე თავი

  1. წიგნი xx ლარი ღირს, რვეული წიგნზე 2 ლარით იაფია. ჩაწერეთ 3 რვეულისა და 1 წიგნის ღირებულება და გამოთვალეთ, როცა x=10x = 10.
  2. გზის პირველ დღეს მშენებლებმა 14\dfrac{1}{4} დააგეს, მეორე დღეს — 12\dfrac{1}{2}, მესამე დღეს დარჩენილი 6 კმ. რამდენი კილომეტრია გზა?
  3. ტომარაში პატარა და დიდი ატამია, სულ 6 კგ. ერთი პატარა ატამი 150 გრამია, ერთი დიდი — 250 გრამი. პატარების წონა aa კგ-ია. ჩაწერეთ ატმების საერთო რაოდენობის გამოსახულება და გამოთვალეთ, როცა a=3a = 3.

პასუხები: 1) 3(x−2)+x3(x-2) + x; 34 ლარი 2) 6÷(1−14−12)=246 \div \left(1 - \dfrac{1}{4} - \dfrac{1}{2}\right) = 24 კმ 3) a÷0,15+(6−a)÷0,25a \div 0{,}15 + (6 - a) \div 0{,}25; 32 ატამი

§3. ხარისხი ნატურალური მაჩვენებლით

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
მაჩვენებელი
ხარისხში რიცხვი, რომელიც გვიჩვენებს, რამდენჯერ ვამრავლებთ ფუძეს.მაგალითი: 2⁴-ში მაჩვენებელია 4: ფუძე 2 ოთხჯერ მრავლდება.
ფუძე
ხარისხში ის რიცხვი, რომელიც თავის თავზე მრავლდება.მაგალითი: 2⁴-ში ფუძეა 2.

ხარისხი — ეს არის ერთი და იმავე რიცხვის ნამრავლი თავის თავზე: an=a×a×⋯×a⏟n მამრავლიa^n = \underbrace{a \times a \times \dots \times a}_{n \text{ მამრავლი}}. რიცხვს aa ფუძე ჰქვია, nn-ს — მაჩვენებელი (ნატურალური რიცხვი). მაგალითად, 24=2×2×2×2=162^4 = 2 \times 2 \times 2 \times 2 = 16. a1=aa^1 = a; a2a^2 არის aa-ს კვადრატი, a3a^3 — კუბი.

ნიშანი. უარყოფითი რიცხვის ლუწი ხარისხი დადებითია, კენტი ხარისხი — უარყოფითი: (−2)2=4(-2)^2 = 4, (−2)3=−8(-2)^3 = -8. ფრჩხილს მნიშვნელობა აქვს: −22=−(2×2)=−4-2^2 = -(2 \times 2) = -4, ხოლო (−2)2=4(-2)^2 = 4.

ხარისხის წესები (mm და nn ნატურალური რიცხვებია):

  1. am×an=am+na^m \times a^n = a^{m+n}. მაგალითად, 23×22=(2×2×2)×(2×2)=25=322^3 \times 2^2 = (2 \times 2 \times 2) \times (2 \times 2) = 2^5 = 32.
  2. am÷an=am−na^m \div a^n = a^{m-n}, როცა m>nm > n. მაგალითად, 25÷22=23=82^5 \div 2^2 = 2^3 = 8.
  3. (am)n=am×n(a^m)^n = a^{m \times n}. მაგალითად, (23)2=82=64=26(2^3)^2 = 8^2 = 64 = 2^6.
  4. (a×b)n=an×bn(a \times b)^n = a^n \times b^n. მაგალითად, (2×3)2=4×9=36(2 \times 3)^2 = 4 \times 9 = 36.

მაგალითი 7

გამოთვალეთ: (−2)3+32×22−24(-2)^3 + 3^2 \times 2^2 - 2^4.

ამოხსნა

  1. ჯერ ყველა ხარისხს ვთვლით: (−2)3=−8(-2)^3 = -8; 32=93^2 = 9; 22=42^2 = 4; 24=162^4 = 16.
  2. ვწერთ: −8+9×4−16-8 + 9 \times 4 - 16.
  3. გამრავლება: 9×4=369 \times 4 = 36.
  4. დარჩა: −8+36−16=28−16=12-8 + 36 - 16 = 28 - 16 = 12.

პასუხი: 12

მაგალითი 8

გამოთვალეთ: 23×24÷252^3 \times 2^4 \div 2^5.

ამოხსნა

  1. ერთი ფუძის ხარისხების გამრავლებისას მაჩვენებლებს ვკრებთ: 23×24=23+4=272^3 \times 2^4 = 2^{3+4} = 2^7.
  2. გაყოფისას მაჩვენებლებს ვაკლებთ: 27÷25=27−5=22=42^7 \div 2^5 = 2^{7-5} = 2^2 = 4.
  3. შემოწმება: 8×16=1288 \times 16 = 128, 128÷32=4128 \div 32 = 4.

პასუხი: 4

მაგალითი 9

რომელია მეტი: (ა) 252^5 თუ 525^2; (ბ) 343^4 თუ 434^3?

ამოხსნა

  1. თითოეულ ხარისხს ცალკე ვთვლით. (ა) 25=322^5 = 32 და 52=255^2 = 25, ამიტომ 252^5 მეტია.
  2. (ბ) 34=3×3×3×3=813^4 = 3 \times 3 \times 3 \times 3 = 81 და 43=4×4×4=644^3 = 4 \times 4 \times 4 = 64, ამიტომ 343^4 მეტია.

პასუხი: (ა) 252^5; (ბ) 343^4

მაგალითი 10

გამოთვალეთ: (ა) (−1)2026+(−1)2027(-1)^{2026} + (-1)^{2027}; (ბ) (−2)4−(−2)3(-2)^4 - (-2)^3.

ამოხსნა

  1. (ა) მაჩვენებელი 2026 ლუწია, ამიტომ (−1)2026=1(-1)^{2026} = 1. მაჩვენებელი 2027 კენტია, ამიტომ (−1)2027=−1(-1)^{2027} = -1. ჯამი: 1+(−1)=01 + (-1) = 0.
  2. (ბ) (−2)4=16(-2)^4 = 16 და (−2)3=−8(-2)^3 = -8.
  3. სხვაობა: 16−(−8)=16+8=2416 - (-8) = 16 + 8 = 24.

პასუხი: (ა) 0; (ბ) 24

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ: (−3)2−32+(−2)3(-3)^2 - 3^2 + (-2)^3.
  2. გამოთვალეთ: 52×53÷545^2 \times 5^3 \div 5^4.
  3. რომელია მეტი: 343^4 თუ 434^3? ჩაწერეთ ორივე ხარისხის მნიშვნელობა.

პასუხები: 1) −8-8 2) 55 3) 34=813^4 = 81 მეტია, 43=644^3 = 64

§4. გამოსახულების გამარტივება

ამ ნაწილის ტერმინები (4)
განრიგებადობის კანონი
ფრჩხილის გარეთ მდგომი რიცხვი ფრჩხილის შიგნით ყველა წევრზე მრავლდება.მაგალითი: 3(x + 4) = 3x + 12.
კოეფიციენტი
ასოს წინ მდგომი რიცხვითი მამრავლი.მაგალითი: 3x-ში კოეფიციენტია 3.
მსგავსი წევრები
წევრები, რომლებშიც ასოიანი ნაწილი ერთი და იგივეა; მათ ვკრებთ.მაგალითი: 3x + 5x = 8x, მაგრამ 3x და 5y მსგავსი არ არის.
წევრი
გამოსახულების ის ნაწილი, რომელიც + ან − ნიშნითაა გამოყოფილი.მაგალითი: 3x + 2 − y გამოსახულების წევრებია 3x, 2 და y.

წევრი — გამოსახულების ის ნაწილი, რომელიც + ან − ნიშნითაა გამოყოფილი: 3x+23x + 2-ში წევრებია 3x3x და 22. კოეფიციენტი — ასოს წინ მდგომი რიცხვითი მამრავლი: 3x3x-ში კოეფიციენტია 3. მსგავსი წევრები — წევრები ერთი და იმავე ასოიანი ნაწილით: 3x3x და 5x5x მსგავსია, 3x3x და 5y5y — არა.

წესები:

  1. მსგავსი წევრების შეერთება: კოეფიციენტებს ვკრებთ, ასოს ვტოვებთ: 3x+5x=8x3x + 5x = 8x; 7a−2a=5a7a - 2a = 5a.
  2. განრიგებადობის კანონი (ფრჩხილის გახსნა): a(b+c)=ab+aca(b + c) = ab + ac და a(b−c)=ab−aca(b - c) = ab - ac. ფრჩხილის გარეთ მდგომი რიცხვი ყველა წევრზე მრავლდება: 3(x+4)=3x+123(x + 4) = 3x + 12.
  3. მინუსი ფრჩხილის წინ: ნიშნები ფრჩხილის შიგნით იცვლება: −(a−b)=−a+b-(a - b) = -a + b.
  4. x+x=2xx + x = 2x (შეკრება), მაგრამ x×x=x2x \times x = x^2 (გამრავლება).

მაგალითი 11

გაამარტივეთ: 3(2x−5)−4(x−2)3(2x - 5) - 4(x - 2).

ამოხსნა

  1. პირველ ფრჩხილს ვხსნით: 3(2x−5)=6x−153(2x - 5) = 6x - 15.
  2. მეორეს ვხსნით: −4(x−2)=−4x+8-4(x - 2) = -4x + 8.
  3. ვწერთ: 6x−15−4x+86x - 15 - 4x + 8.
  4. xx-იანი წევრები: 6x−4x=2x6x - 4x = 2x. რიცხვები: −15+8=−7-15 + 8 = -7.
  5. შემოწმება x=1x = 1-ზე: საწყისი 3×(−3)−4×(−1)=−9+4=−53 \times (-3) - 4 \times (-1) = -9 + 4 = -5; შედეგი 2−7=−52 - 7 = -5.

პასუხი: 2x−72x - 7

მაგალითი 12

გაამარტივეთ 5x2−2x(x+3)+x5x^2 - 2x(x + 3) + x და გამოთვალეთ, როცა x=−2x = -2.

ამოხსნა

  1. ფრჩხილს ვხსნით: 2x(x+3)=2x2+6x2x(x + 3) = 2x^2 + 6x.
  2. ვწერთ: 5x2−2x2−6x+x5x^2 - 2x^2 - 6x + x.
  3. მსგავსი წევრები: 5x2−2x2=3x25x^2 - 2x^2 = 3x^2 და −6x+x=−5x-6x + x = -5x. გამარტივებული სახეა 3x2−5x3x^2 - 5x.
  4. როცა x=−2x = -2: 3×(−2)2−5×(−2)=3×4+10=12+10=223 \times (-2)^2 - 5 \times (-2) = 3 \times 4 + 10 = 12 + 10 = 22.

პასუხი: 3x2−5x3x^2 - 5x; მნიშვნელობა 22.

მაგალითი 13

მართკუთხედის სიგრძეა 2x+32x + 3 სმ, სიგანე — xx სმ. ჩაწერეთ პერიმეტრი გამოსახულებით, გაამარტივეთ და გამოთვალეთ, როცა x=4x = 4.

ამოხსნა

  1. პერიმეტრი P=2×(სიგრძე+სიგანე)P = 2 \times (\text{სიგრძე} + \text{სიგანე}).
  2. P=2×((2x+3)+x)=2×(3x+3)P = 2 \times ((2x + 3) + x) = 2 \times (3x + 3).
  3. ფრჩხილს ვხსნით: P=6x+6P = 6x + 6.
  4. როცა x=4x = 4: P=6×4+6=30P = 6 \times 4 + 6 = 30 სმ.
  5. შემოწმება: სიგრძე 2×4+3=112 \times 4 + 3 = 11, სიგანე 4, P=2×(11+4)=30P = 2 \times (11 + 4) = 30.

პასუხი: P=6x+6P = 6x + 6; როცა x=4x = 4, P=30P = 30 სმ.

შეამოწმე თავი

  1. გაამარტივეთ: 4(x+3)−2(x−5)4(x + 3) - 2(x - 5).
  2. გაამარტივეთ 3x−(x−4)+2x3x - (x - 4) + 2x და გამოთვალეთ, როცა x=3x = 3.
  3. გაამარტივეთ: 7a+2b−3a+b7a + 2b - 3a + b.

პასუხები: 1) 2x+222x + 22 2) 4x+44x + 4; 16 3) 4a+3b4a + 3b

§5. კავშირი ასოებს შორის და უტოლობები

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
ორმაგი უტოლობა
ჩანაწერი, რომელიც ერთდროულად ორ უტოლობას გვიჩვენებს: რიცხვი მოთავსებულია ორ მნიშვნელობას შორის.მაგალითი: −3/4 < a < 5/4 ნიშნავს, რომ a მეტია −3/4-ზე და ნაკლებია 5/4-ზე.

თუ ასოებს შორის კავშირი ცნობილია, ერთ ასოს მეორით ვცვლით ყველგან, სადაც ის გვხვდება. მაგალითად, „aa მეტია bb-ზე 3-ჯერ" ნიშნავს a=3ba = 3b.

უტოლობის თვისებები:

  1. ორივე მხარეს ერთსა და იმავე რიცხვს ვუმატებთ ან ვაკლებთ — უტოლობის ნიშანი არ იცვლება: x−3<5x - 3 < 5 → x<8x < 8.
  2. ორივე მხარეს დადებით რიცხვზე ვამრავლებთ ან ვყოფთ — ნიშანი არ იცვლება: 2x<62x < 6 → x<3x < 3.
  3. ორივე მხარეს უარყოფით რიცხვზე ვამრავლებთ ან ვყოფთ — ნიშანი საპირისპიროდ იცვლება: −2x<6-2x < 6 → x>−3x > -3. მაგალითად, 1<21 < 2, მაგრამ −1>−2-1 > -2.

მაგალითი 14

aa მეტია bb-ზე 3-ჯერ (b≠0b \neq 0). რამდენჯერ მეტია 5a−7b5a - 7b გამოსახულება 2a−b2a - b-ზე?

ამოხსნა

  1. პირობა: a=3ba = 3b. ვცვლით aa-ს ორივე გამოსახულებაში.
  2. 5a−7b=5×3b−7b=15b−7b=8b5a - 7b = 5 \times 3b - 7b = 15b - 7b = 8b.
  3. 2a−b=2×3b−b=6b−b=5b2a - b = 2 \times 3b - b = 6b - b = 5b.
  4. 8b÷5b=85=1,68b \div 5b = \dfrac{8}{5} = 1{,}6.
  5. შემოწმება b=1b = 1, a=3a = 3-ზე: 5×3−7=85 \times 3 - 7 = 8 და 2×3−1=52 \times 3 - 1 = 5.

პასუხი: 1,6-ჯერ

მაგალითი 15

გამოსახეთ a÷ba \div b მხოლოდ aa-თი, თუ a+b=23a + b = \dfrac{2}{3}.

ამოხსნა

  1. ვიპოვოთ bb: b=23−a=2−3a3b = \dfrac{2}{3} - a = \dfrac{2 - 3a}{3}.
  2. a÷b=a÷2−3a3=a×32−3a=3a2−3aa \div b = a \div \dfrac{2 - 3a}{3} = a \times \dfrac{3}{2 - 3a} = \dfrac{3a}{2 - 3a}.
  3. შემოწმება a=12a = \dfrac{1}{2}, b=16b = \dfrac{1}{6}-ზე: a÷b=3a \div b = 3 და 3×122−32=32÷12=3\dfrac{3 \times \dfrac{1}{2}}{2 - \dfrac{3}{2}} = \dfrac{3}{2} \div \dfrac{1}{2} = 3.

პასუხი: 3a2−3a\dfrac{3a}{2 - 3a}

მაგალითი 16

თუ −32<2a<52-\dfrac{3}{2} < 2a < \dfrac{5}{2}, რა ორ რიცხვს შორისაა aa?

ამოხსნა

  1. ორმაგი უტოლობის სამივე ნაწილს ვყოფთ 2-ზე (დადებითი რიცხვია, ნიშნები არ იცვლება).
  2. −32÷2=−34-\dfrac{3}{2} \div 2 = -\dfrac{3}{4} და 52÷2=54\dfrac{5}{2} \div 2 = \dfrac{5}{4}.
  3. −34<a<54-\dfrac{3}{4} < a < \dfrac{5}{4}.
  4. შემოწმება a=1a = 1-ზე: 2a=22a = 2 და −32<2<52-\dfrac{3}{2} < 2 < \dfrac{5}{2}.

პასუხი: −34<a<54-\dfrac{3}{4} < a < \dfrac{5}{4}

მაგალითი 17

ამოხსენით უტოლობა: −3x+4>13-3x + 4 > 13.

ამოხსნა

  1. ორივე მხარეს ვაკლებთ 4-ს: −3x>9-3x > 9.
  2. ვყოფთ −3-3-ზე; უარყოფითზე გაყოფისას ნიშანი იცვლება: x<−3x < -3.
  3. შემოწმება: x=−4x = -4-ზე −3×(−4)+4=16>13-3 \times (-4) + 4 = 16 > 13; x=0x = 0-ზე 4>134 > 13 არ არის სწორი.

პასუხი: x<−3x < -3

შეამოწმე თავი

  1. a=2ba = 2b (b≠0b \neq 0). რისი ტოლია 3a+ba+b\dfrac{3a + b}{a + b}?
  2. x+y=10x + y = 10. გამოსახეთ x−yx - y მხოლოდ xx-ით.
  3. ამოხსენით უტოლობა: −4x>12-4x > 12.

პასუხები: 1) 73\dfrac{7}{3} 2) 2x−102x - 10 3) x<−3x < -3

მოკლედ

  • გამოსახულების მნიშვნელობა: ასოების ნაცვლად რიცხვები (უარყოფითი — ფრჩხილებში), მერე: ფრჩხილი → ხარისხი → გამრავლება/გაყოფა → მიმატება/გამოკლება.
  • „aa-ით მეტი" =x+a= x + a; „aa-ჯერ მეტი" =ax= a x; მთელი == ნაწილი ÷\div მისი წილი.
  • ana^n — aa ნამრავლი nn ჯერ; 23=82^3 = 8. (−2)2=4(-2)^2 = 4, −22=−4-2^2 = -4.
  • am×an=am+na^m \times a^n = a^{m+n}; am÷an=am−na^m \div a^n = a^{m-n}; (am)n=amn(a^m)^n = a^{mn}; (ab)n=anbn(ab)^n = a^n b^n.
  • ფრჩხილი: a(b+c)=ab+aca(b + c) = ab + ac; მინუსის წინ ნიშნები იცვლება. მსგავსი წევრები ერთიანდება, არამსგავსი — არა.
  • უტოლობა: უარყოფით რიცხვზე გამრავლებისას ან გაყოფისას ნიშანი საპირისპიროდ იცვლება.