§1. ასოიანი გამოსახულება და მისი მნიშვნელობა
ამ ნაწილის ტერმინები (4)
- ალგებრული გამოსახულება
- რიცხვებისა და ასოების ჩანაწერი მოქმედების ნიშნებით.მაგალითი: 3x + 2 — აქ x რომელიმე რიცხვის ადგილას დგას.
- გამოსახულების მნიშვნელობა
- რიცხვი, რომელსაც მივიღებთ, თუ ასოების ნაცვლად რიცხვებს ჩავწერთ და მოქმედებებს შევასრულებთ.მაგალითი: 2a − 3b-ის მნიშვნელობა, როცა a = 5 და b = 2, არის 10 − 6 = 4.
- მოქმედებათა თანმიმდევრობა
- რიგი, რომლითაც მოქმედებებს ვასრულებთ: ფრჩხილი, ხარისხი, გამრავლება და გაყოფა, მიმატება და გამოკლება.მაგალითი: 3 + 2 × 5 = 3 + 10 = 13, რადგან გამრავლება ჯერ სრულდება.
- ცვლადი
- ასო, რომელიც გამოსახულებაში რიცხვის ადგილას დგას და სხვადასხვა მნიშვნელობა შეიძლება მიიღოს.მაგალითი: 3x + 2-ში ცვლადია x: როცა x = 4, გამოსახულება 14-ია; როცა x = 0, ის 2-ია.
ალგებრული გამოსახულება — ეს არის რიცხვებისა და ასოების ჩანაწერი მოქმედების ნიშნებით, მაგალითად ან . ასო აქ რომელიმე რიცხვის ადგილას დგას და მას ცვლადი ჰქვია.
გამოსახულების მნიშვნელობა — ეს არის რიცხვი, რომელსაც მივიღებთ, თუ ასოების ნაცვლად მოცემულ რიცხვებს ჩავწერთ და ყველა მოქმედებას შევასრულებთ.
მოქმედებათა თანმიმდევრობა:
- ჯერ ფრჩხილებში მყოფი მოქმედებები. წილადის ხაზი ფრჩხილის მაგივრობას ეწევა: მრიცხველსა და მნიშვნელს ცალ-ცალკე ვთვლით.
- შემდეგ ხარისხი.
- შემდეგ გამრავლება და გაყოფა, მარცხნიდან მარჯვნივ.
- ბოლოს მიმატება და გამოკლება, მარცხნიდან მარჯვნივ.
უარყოფითი რიცხვი ფრჩხილებში. თუ ცვლადის ნაცვლად უარყოფით რიცხვს ვწერთ, მას ფრჩხილებში ვსვამთ: როცა , გამოსახულება ხდება .
ახალი მოქმედების ნიშანი. ამოცანაში შეიძლება ახალი ნიშანი იყოს შემოღებული, მაგალითად . ეს ნიშანი უბრალოდ ფორმულას გვაძლევს: -ის ადგილას პირველ რიცხვს ვწერთ, -ის ადგილას — მეორეს. მაგალითად, .
მაგალითი 1
გამოთვალეთ -ს მნიშვნელობა, თუ და .
ამოხსნა
- ასოების ნაცვლად ვწერთ რიცხვებს: .
- ჯერ ხარისხი: .
- გამრავლება: და .
- გამოკლება: .
პასუხი: 6
მაგალითი 2
გამოთვალეთ , თუ და .
ამოხსნა
- მრიცხველი: .
- მნიშვნელი: .
- განაყოფი: .
პასუხი: 17
მაგალითი 3
ნებისმიერი და რიცხვისთვის . რის ტოლია ?
ამოხსნა
- ჯერ ფრჩხილს ვთვლით: .
- ახლა .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ , თუ და .
- გამოთვალეთ , თუ და .
- . რის ტოლია ?
პასუხები: 1) 2) 3)
§2. გამოსახულების შედგენა ამოცანის პირობით
ამოცანის სიტყვები მოქმედებებად ითარგმნება. მაგალითად, უცნობი რიცხვი იყოს :
- -ზე 5-ით მეტი: ;
- -ზე 5-ით ნაკლები: ;
- -ზე 5-ჯერ მეტი: ;
- -ზე 5-ჯერ ნაკლები: ;
- -ისა და 5-ის ჯამის ორმაგი: .
ორი წესი:
- ერთეულები ერთნაირი უნდა იყოს. 250 გრამი კილოგრამებში კგ-ია.
- ნაწილი. რიცხვის არის ; თუ ნაწილი ცნობილია, მთელს ვპოულობთ გაყოფით: მთელი = ნაწილი მისი წილი.
მაგალითი 4
მებოსტნემ პირველ დღეს ნაკვეთის გათოხნა, მეორე დღეს — , მესამე დღეს კი დარჩენილი 8 მ². ჩაწერეთ გამოსახულება, რომელიც ნაკვეთის ფართობს გვიჩვენებს, და გამოთვალეთ იგი.
ამოხსნა
- პირველ ორ დღეს გათოხნილია .
- დარჩენილია და ეს 8 მ²-ია.
- მთელი = ნაწილი მისი წილი: .
- გამოსახულება: .
- შემოწმება: , , .
პასუხი: მ²
მაგალითი 5
ვაშლისა და მსხლის საერთო წონა 6 კგ-ია. ერთი ვაშლი 250 გრამს იწონის, ერთი მსხალი — 400 გრამს. ვაშლების წონა კგ-ია. ჩაწერეთ გამოსახულება, რომელიც ვაშლისა და მსხლის საერთო რაოდენობას გვიჩვენებს, და გამოთვალეთ, როცა .
ამოხსნა
- გრამები კილოგრამებად გადავიყვანოთ: გ კგ, გ კგ.
- ვაშლების რაოდენობა: .
- მსხლების წონა კგ-ია, ამიტომ მათი რაოდენობა: .
- გამოსახულება: .
- როცა : .
პასუხი: ; როცა , 18 ცალი.
მაგალითი 6
ფანქარი ლარი ღირს, რვეული ფანქარზე 3 ლარით ძვირია, ჩანთა კი რვეულზე 2-ჯერ ძვირია. ჩაწერეთ 2 ფანქრის, 1 რვეულისა და 1 ჩანთის ღირებულება და გამოთვალეთ, როცა .
ამოხსნა
- რვეულის ფასი: .
- ჩანთის ფასი: .
- ღირებულება: .
- როცა : რვეული , ჩანთა , ფანქრები .
- ჯამი: .
პასუხი: ; როცა , 19 ლარი.
შეამოწმე თავი
- წიგნი ლარი ღირს, რვეული წიგნზე 2 ლარით იაფია. ჩაწერეთ 3 რვეულისა და 1 წიგნის ღირებულება და გამოთვალეთ, როცა .
- გზის პირველ დღეს მშენებლებმა დააგეს, მეორე დღეს — , მესამე დღეს დარჩენილი 6 კმ. რამდენი კილომეტრია გზა?
- ტომარაში პატარა და დიდი ატამია, სულ 6 კგ. ერთი პატარა ატამი 150 გრამია, ერთი დიდი — 250 გრამი. პატარების წონა კგ-ია. ჩაწერეთ ატმების საერთო რაოდენობის გამოსახულება და გამოთვალეთ, როცა .
პასუხები: 1) ; 34 ლარი 2) კმ 3) ; 32 ატამი
§3. ხარისხი ნატურალური მაჩვენებლით
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- მაჩვენებელი
- ხარისხში რიცხვი, რომელიც გვიჩვენებს, რამდენჯერ ვამრავლებთ ფუძეს.მაგალითი: 2⁴-ში მაჩვენებელია 4: ფუძე 2 ოთხჯერ მრავლდება.
- ფუძე
- ხარისხში ის რიცხვი, რომელიც თავის თავზე მრავლდება.მაგალითი: 2⁴-ში ფუძეა 2.
ხარისხი — ეს არის ერთი და იმავე რიცხვის ნამრავლი თავის თავზე: . რიცხვს ფუძე ჰქვია, -ს — მაჩვენებელი (ნატურალური რიცხვი). მაგალითად, . ; არის -ს კვადრატი, — კუბი.
ნიშანი. უარყოფითი რიცხვის ლუწი ხარისხი დადებითია, კენტი ხარისხი — უარყოფითი: , . ფრჩხილს მნიშვნელობა აქვს: , ხოლო .
ხარისხის წესები ( და ნატურალური რიცხვებია):
- . მაგალითად, .
- , როცა . მაგალითად, .
- . მაგალითად, .
- . მაგალითად, .
მაგალითი 7
გამოთვალეთ: .
ამოხსნა
- ჯერ ყველა ხარისხს ვთვლით: ; ; ; .
- ვწერთ: .
- გამრავლება: .
- დარჩა: .
პასუხი: 12
მაგალითი 8
გამოთვალეთ: .
ამოხსნა
- ერთი ფუძის ხარისხების გამრავლებისას მაჩვენებლებს ვკრებთ: .
- გაყოფისას მაჩვენებლებს ვაკლებთ: .
- შემოწმება: , .
პასუხი: 4
მაგალითი 9
რომელია მეტი: (ა) თუ ; (ბ) თუ ?
ამოხსნა
- თითოეულ ხარისხს ცალკე ვთვლით. (ა) და , ამიტომ მეტია.
- (ბ) და , ამიტომ მეტია.
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 10
გამოთვალეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) მაჩვენებელი 2026 ლუწია, ამიტომ . მაჩვენებელი 2027 კენტია, ამიტომ . ჯამი: .
- (ბ) და .
- სხვაობა: .
პასუხი: (ა) 0; (ბ) 24
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ: .
- გამოთვალეთ: .
- რომელია მეტი: თუ ? ჩაწერეთ ორივე ხარისხის მნიშვნელობა.
პასუხები: 1) 2) 3) მეტია,
§4. გამოსახულების გამარტივება
ამ ნაწილის ტერმინები (4)
- განრიგებადობის კანონი
- ფრჩხილის გარეთ მდგომი რიცხვი ფრჩხილის შიგნით ყველა წევრზე მრავლდება.მაგალითი: 3(x + 4) = 3x + 12.
- კოეფიციენტი
- ასოს წინ მდგომი რიცხვითი მამრავლი.მაგალითი: 3x-ში კოეფიციენტია 3.
- მსგავსი წევრები
- წევრები, რომლებშიც ასოიანი ნაწილი ერთი და იგივეა; მათ ვკრებთ.მაგალითი: 3x + 5x = 8x, მაგრამ 3x და 5y მსგავსი არ არის.
- წევრი
- გამოსახულების ის ნაწილი, რომელიც + ან − ნიშნითაა გამოყოფილი.მაგალითი: 3x + 2 − y გამოსახულების წევრებია 3x, 2 და y.
წევრი — გამოსახულების ის ნაწილი, რომელიც + ან − ნიშნითაა გამოყოფილი: -ში წევრებია და . კოეფიციენტი — ასოს წინ მდგომი რიცხვითი მამრავლი: -ში კოეფიციენტია 3. მსგავსი წევრები — წევრები ერთი და იმავე ასოიანი ნაწილით: და მსგავსია, და — არა.
წესები:
- მსგავსი წევრების შეერთება: კოეფიციენტებს ვკრებთ, ასოს ვტოვებთ: ; .
- განრიგებადობის კანონი (ფრჩხილის გახსნა): და . ფრჩხილის გარეთ მდგომი რიცხვი ყველა წევრზე მრავლდება: .
- მინუსი ფრჩხილის წინ: ნიშნები ფრჩხილის შიგნით იცვლება: .
- (შეკრება), მაგრამ (გამრავლება).
მაგალითი 11
გაამარტივეთ: .
ამოხსნა
- პირველ ფრჩხილს ვხსნით: .
- მეორეს ვხსნით: .
- ვწერთ: .
- -იანი წევრები: . რიცხვები: .
- შემოწმება -ზე: საწყისი ; შედეგი .
პასუხი:
მაგალითი 12
გაამარტივეთ და გამოთვალეთ, როცა .
ამოხსნა
- ფრჩხილს ვხსნით: .
- ვწერთ: .
- მსგავსი წევრები: და . გამარტივებული სახეა .
- როცა : .
პასუხი: ; მნიშვნელობა 22.
მაგალითი 13
მართკუთხედის სიგრძეა სმ, სიგანე — სმ. ჩაწერეთ პერიმეტრი გამოსახულებით, გაამარტივეთ და გამოთვალეთ, როცა .
ამოხსნა
- პერიმეტრი .
- .
- ფრჩხილს ვხსნით: .
- როცა : სმ.
- შემოწმება: სიგრძე , სიგანე 4, .
პასუხი: ; როცა , სმ.
შეამოწმე თავი
- გაამარტივეთ: .
- გაამარტივეთ და გამოთვალეთ, როცა .
- გაამარტივეთ: .
პასუხები: 1) 2) ; 16 3)
§5. კავშირი ასოებს შორის და უტოლობები
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- ორმაგი უტოლობა
- ჩანაწერი, რომელიც ერთდროულად ორ უტოლობას გვიჩვენებს: რიცხვი მოთავსებულია ორ მნიშვნელობას შორის.მაგალითი: −3/4 < a < 5/4 ნიშნავს, რომ a მეტია −3/4-ზე და ნაკლებია 5/4-ზე.
თუ ასოებს შორის კავშირი ცნობილია, ერთ ასოს მეორით ვცვლით ყველგან, სადაც ის გვხვდება. მაგალითად, „ მეტია -ზე 3-ჯერ" ნიშნავს .
უტოლობის თვისებები:
- ორივე მხარეს ერთსა და იმავე რიცხვს ვუმატებთ ან ვაკლებთ — უტოლობის ნიშანი არ იცვლება: → .
- ორივე მხარეს დადებით რიცხვზე ვამრავლებთ ან ვყოფთ — ნიშანი არ იცვლება: → .
- ორივე მხარეს უარყოფით რიცხვზე ვამრავლებთ ან ვყოფთ — ნიშანი საპირისპიროდ იცვლება: → . მაგალითად, , მაგრამ .
მაგალითი 14
მეტია -ზე 3-ჯერ (). რამდენჯერ მეტია გამოსახულება -ზე?
ამოხსნა
- პირობა: . ვცვლით -ს ორივე გამოსახულებაში.
- .
- .
- .
- შემოწმება , -ზე: და .
პასუხი: 1,6-ჯერ
მაგალითი 15
გამოსახეთ მხოლოდ -თი, თუ .
ამოხსნა
- ვიპოვოთ : .
- .
- შემოწმება , -ზე: და .
პასუხი:
მაგალითი 16
თუ , რა ორ რიცხვს შორისაა ?
ამოხსნა
- ორმაგი უტოლობის სამივე ნაწილს ვყოფთ 2-ზე (დადებითი რიცხვია, ნიშნები არ იცვლება).
- და .
- .
- შემოწმება -ზე: და .
პასუხი:
მაგალითი 17
ამოხსენით უტოლობა: .
ამოხსნა
- ორივე მხარეს ვაკლებთ 4-ს: .
- ვყოფთ -ზე; უარყოფითზე გაყოფისას ნიშანი იცვლება: .
- შემოწმება: -ზე ; -ზე არ არის სწორი.
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- (). რისი ტოლია ?
- . გამოსახეთ მხოლოდ -ით.
- ამოხსენით უტოლობა: .
პასუხები: 1) 2) 3)
მოკლედ
- გამოსახულების მნიშვნელობა: ასოების ნაცვლად რიცხვები (უარყოფითი — ფრჩხილებში), მერე: ფრჩხილი → ხარისხი → გამრავლება/გაყოფა → მიმატება/გამოკლება.
- „-ით მეტი" ; „-ჯერ მეტი" ; მთელი ნაწილი მისი წილი.
- — ნამრავლი ჯერ; . , .
- ; ; ; .
- ფრჩხილი: ; მინუსის წინ ნიშნები იცვლება. მსგავსი წევრები ერთიანდება, არამსგავსი — არა.
- უტოლობა: უარყოფით რიცხვზე გამრავლებისას ან გაყოფისას ნიშანი საპირისპიროდ იცვლება.