§1. სიმრავლეები
ამ ნაწილის ტერმინები (7)
- „თუ — მაშინ“ დებულება
- დებულება, რომელიც ირღვევა მხოლოდ მაშინ, როცა „თუ“ ნაწილი მართალია, „მაშინ“ ნაწილი — მცდარი.მაგალითი: „თუ წვიმს, ქოლგას ავიღებ“: დაირღვევა მხოლოდ მაშინ, თუ წვიმდა და ქოლგა არ ავიღე.
- გაერთიანება
- ორი სიმრავლის ყველა ელემენტი ერთად (საერთოს ერთხელ ვწერთ); ნიშანი , სიტყვა „ან“.მაგალითი: .
- ვენის დიაგრამა
- ნახაზი, რომელზეც სიმრავლეები წრეებითაა გამოსახული; გადაკვეთაში საერთო ელემენტებია.მაგალითი: ფეხბურთელთა და მოჭადრაკეთა წრეები იკვეთება იმ 6 მოსწავლეზე, ვინც ორივეს თამაშობს.
- თანაკვეთა
- ორი სიმრავლის საერთო ელემენტები; ნიშანი , სიტყვა „და“.მაგალითი: .
- სიმრავლე
- ობიექტების ერთობლიობა; ობიექტებს მის ელემენტებს ვეძახით.მაგალითი: — სიმრავლეა სამი ელემენტით.
- ქვესიმრავლე
- სიმრავლე, რომლის ყოველი ელემენტი მეორე სიმრავლეშიც არის.მაგალითი: .
- ცარიელი სიმრავლე
- სიმრავლე, რომელშიც არც ერთი ელემენტი არ არის.მაგალითი: 10-ზე მეტი ერთნიშნა რიცხვების სიმრავლე ცარიელია: .
სიმრავლე — ობიექტების ერთობლიობაა; თითოეულ ობიექტს მისი ელემენტი ეწოდება. სიმრავლეს ფიგურულ ფრჩხილებში ვწერთ: . ჩანაწერი ნიშნავს „2 ეკუთვნის -ს". ერთი და იგივე ელემენტი სიმრავლეში ერთხელ იწერება.
- ცარიელი სიმრავლე — სიმრავლე, რომელშიც არც ერთი ელემენტი არ არის.
- ქვესიმრავლე. ნიშნავს, რომ -ს ყოველი ელემენტი -შიც არის. მაგალითად, .
- გაერთიანება — ყველა ელემენტი, რომელიც -შია ან -ში (ან ორივეში).
- თანაკვეთა — ის ელემენტები, რომლებიც ორივე სიმრავლეშია.
- ვენის დიაგრამა — სიმრავლეები გამოსახულია წრეებით; წრეების გადაკვეთაში საერთო ელემენტებია.
- აღნიშნავს -ს ელემენტთა რაოდენობას.
ელემენტთა რაოდენობა გაერთიანებაში: რატომ? საერთო ელემენტები -შიც დავთვალეთ და -შიც, ე.ი. ორჯერ; ერთხელ უნდა გამოვაკლოთ.
მაგალითი 1
მოცემულია და . იპოვეთ , და .
ამოხსნა
- თანაკვეთა — ელემენტები, რომლებიც ორივეშია: .
- გაერთიანება — ყველა ელემენტი, საერთოებს ერთხელ ვწერთ: .
- ელემენტების რაოდენობა გაერთიანებაში: 8.
- შემოწმება ფორმულით: , , ; .
პასუხი: ; ;
მაგალითი 2
არის 12-ის გამყოფთა სიმრავლე, — 20-ის გამყოფთა სიმრავლე. რამდენი ელემენტისგან შედგება ?
ამოხსნა
- 12-ის გამყოფები: , .
- 20-ის გამყოფები: , .
- საერთო გამყოფები: , .
- .
პასუხი: 9
მაგალითი 3
კლასში 30 მოსწავლეა. 18 მოსწავლე ფეხბურთს თამაშობს, 14 — ჭადრაკს, 6 მოსწავლე ორივეს თამაშობს. რამდენი მოსწავლე არ თამაშობს არც ფეხბურთს და არც ჭადრაკს?
ამოხსნა
- ფეხბურთს ან ჭადრაკს თამაშობს: მოსწავლე (ორივეს მოთამაშეები ერთხელ ვაკლებთ).
- არც ერთს არ თამაშობს: მოსწავლე.
- შემოწმება ვენის დიაგრამით: მხოლოდ ფეხბურთი , მხოლოდ ჭადრაკი , ორივე 6; .
პასუხი: 4 მოსწავლე
მაგალითი 4
და . ქვემოთ ჩამოთვლილთაგან რომელი შეიძლება იყოს ? (ა) (ბ) (გ) (დ)
ამოხსნა
- ნიშნავს: 3 და 10 უნდა იყოს -ში.
- -ს დანარჩენი ელემენტები — 4,5; 6; 8,1 — -ში არ უნდა იყოს (თორემ ისინიც თანაკვეთაში მოხვდებოდა).
- (ა)-ში არის 6 — არ აკმაყოფილებს პირობას. (გ)-ში არის 4,5 — არ აკმაყოფილებს პირობას. (დ)-ში არის 8,1 — არ აკმაყოფილებს პირობას.
- (ბ)-ში არის 3 და 10, ხოლო -ს სხვა ელემენტი არ არის — აკმაყოფილებს პირობას.
პასუხი: (ბ)
შეამოწმე თავი
- და . რამდენი ელემენტია -ში?
- ჯგუფში 40 ტურისტია და თითოეული ფრანგულს ან გერმანულს მაინც ლაპარაკობს. 25 ტურისტი ფრანგულს ლაპარაკობს, 20 — გერმანულს. რამდენი ლაპარაკობს ორივეს?
- არის 12-ის გამყოფთა სიმრავლე, — 8-ის გამყოფთა სიმრავლე. რამდენი ელემენტია -ში?
პასუხები: 1) 5 2) 5 3) 7
§2. „ყველა", „ზოგიერთი", „ან", „თუ — მაშინ"
ამ ნაწილის ტერმინები (4)
- დასკვნა
- დებულება, რომელიც მოცემული პირობებიდან აუცილებლად გამომდინარეობს.მაგალითი: „ყველა კატა ძუძუმწოვარია“ და „მურია კატაა“ ნიშნავს დასკვნას: მურია ძუძუმწოვარია.
- დებულება
- წინადადება, რომლის შესახებაც შეიძლება ითქვას, მართალია თუ მცდარი.მაგალითი: „12 იყოფა 4-ზე“ მართალი დებულებაა, „12 იყოფა 5-ზე“ — მცდარი.
- უარყოფა
- დებულების საწინააღმდეგო დებულება: როცა ერთი მართალია, მეორე მცდარია.მაგალითი: „ყველა მოსწავლემ ამოხსნა“-ს უარყოფაა „ერთმა მაინც ვერ ამოხსნა“.
- წინააღმდეგობა
- ვარაუდიდან მიღებული შედეგი, რომელიც პირობას ან თვით ვარაუდს ეწინააღმდეგება; ნიშნავს, რომ ვარაუდი მცდარია.მაგალითი: ვარაუდი „ანა მართალია“ გვაძლევს, რომ ის მატყუარაა — წინააღმდეგობაა.
დებულება — წინადადება, რომლის შესახებაც შეიძლება ითქვას, მართალია თუ მცდარი. დასკვნა — დებულება, რომელიც მოცემული პირობებიდან აუცილებლად გამომდინარეობს. ზოგი დებულების აზრი ვენის დიაგრამით ჩანს:
- „ყველა არის " — მთლიანად -ს შიგნითაა ().
- „არც ერთი არ არის " — წრეები არ იკვეთება.
- „ზოგიერთი არის " — ერთი მაინც საერთო ელემენტია, წრეები იკვეთება. ეს არ ნიშნავს, რომ დანარჩენი -ები -ები არ არის.
უარყოფა — დებულების საწინააღმდეგო დებულება; როცა ერთი მართალია, მეორე მცდარია.
- „ყველა არის "-ს უარყოფაა „ზოგიერთი არ არის " (ერთი მაინც არ არის).
- „ზოგიერთი არის "-ს უარყოფაა „არც ერთი არ არის ".
- „ ან "-ს უარყოფაა „არც და არც ".
„ან" ლოგიკაში ნიშნავს „ერთი მაინც": ორივეც შეიძლება მართალი იყოს.
„თუ , მაშინ " ცრუა მხოლოდ ერთ შემთხვევაში: როცა მართალია, ხოლო — მცდარი. თუ მცდარია, დაპირება არ ირღვევა.
შებრუნებული დასკვნა. „ყველა არის "-დან გამომდინარეობს: „რაც არ არის, ის არც არის". შებრუნება კი ( → ) არ გამომდინარეობს.
მაგალითი 5
ცნობილია: ყველა კატა ძუძუმწოვარია; ყველა ძაღლი ძუძუმწოვარია. რომელი დასკვნა გამომდინარეობს ორივე დებულებიდან? (ა) თუ ცხოველი კატაა, ის ძაღლია. (ბ) თუ ცხოველი ძუძუმწოვარია, ის კატაა ან ძაღლია. (გ) თუ ცხოველი ძუძუმწოვარი არ არის, ის არც კატაა და არც ძაღლი. (დ) თუ ცხოველი ძუძუმწოვარია, ის კატაა.
ამოხსნა
- ვენის დიაგრამა: „კატები" და „ძაღლები" ორი წრეა „ძუძუმწოვრების" დიდი წრის შიგნით.
- (ა): კატა ძაღლი არ არის — არ გამომდინარეობს. (ბ): ცხენი ძუძუმწოვარია, მაგრამ არც კატაა და არც ძაღლი — არ გამომდინარეობს. (დ): ძაღლიც ძუძუმწოვარია — არ გამომდინარეობს.
- (გ): დიდი წრის გარეთ მყოფი ცხოველი არც ერთ პატარა წრეში არ არის — გამომდინარეობს.
პასუხი: (გ)
მაგალითი 6
ცნობილია: არც ერთი ბიბლიოთეკა არ არის ხმაურიანი ადგილი; ყველა საკითხავი დარბაზი ბიბლიოთეკაშია. ქვემოთ ჩამოთვლილთაგან რომელია შეუძლებელი? (ა) არის ბიბლიოთეკა, რომელიც საკითხავი დარბაზი არ არის. (ბ) არის ხმაურიანი ადგილი, რომელიც საკითხავი დარბაზია. (გ) არის ადგილი, რომელიც არც ბიბლიოთეკაა და არც ხმაურიანი. (დ) არის ხმაურიანი ადგილი, რომელიც ბიბლიოთეკა არ არის.
ამოხსნა
- ვენის დიაგრამა: „საკითხავი დარბაზების" წრე „ბიბლიოთეკების" წრის შიგნითაა, ხოლო „ხმაურიანი ადგილების" წრე ბიბლიოთეკების წრეს არ ეხება.
- ამიტომ ხმაურიანი ადგილების წრე საკითხავი დარბაზების წრესაც არ ეხება: ხმაურიანი ადგილი საკითხავი დარბაზი ვერ იქნება.
- (ა), (გ), (დ) შესაძლებელია: ეს ადგილები დიაგრამაზე შესაბამის არეებში თავისუფლად თავსდება. (ბ) შეუძლებელია.
პასუხი: (ბ)
მაგალითი 7
მართკუთხედი — ოთხკუთხედია, რომლის ოთხივე კუთხე 90°-ია. რომბი — ოთხკუთხედია, რომლის ოთხივე გვერდი ტოლია. როგორ გამოისახება ოთხკუთხედების, მართკუთხედების და რომბების სიმრავლეები ვენის დიაგრამაზე?
ამოხსნა
- ყოველი მართკუთხედი და ყოველი რომბი ოთხკუთხედია: ორივე წრე ოთხკუთხედების დიდი წრის შიგნითაა.
- მართკუთხედი რომბი ყოველთვის არ არის: მართკუთხედი -ის გვერდები ტოლი არ არის. რომბი მართკუთხედი ყოველთვის არ არის: რომბს, რომლის კუთხე 60°-ია, მართი კუთხეები არ აქვს. ამიტომ ერთი წრე მეორეს შიგნით არ არის.
- კვადრატს ოთხივე კუთხე 90°-ია და ოთხივე გვერდი ტოლია: ის ორივე სიმრავლეშია. ამიტომ წრეები იკვეთება და გადაკვეთაში კვადრატებია.
პასუხი: ორი გადამკვეთი წრე (მართკუთხედები და რომბები), ორივე ოთხკუთხედების დიდი წრის შიგნით; გადაკვეთაში კვადრატებია.
მაგალითი 8
ცნობილია: I. ლევანი ზაფხულს გაატარებს ზღვაზე ან მთაში. II. თუ ლევანი ზაფხულს ზღვაზე გაატარებს, მაშინ მთაშიც გაატარებს. რა გამომდინარეობს ამ პირობებიდან?
ამოხსნა
- ზღვა (ზ) და მთა (მ) — თითოეული ან მართალია, ან მცდარი. ჩავწეროთ ოთხივე შემთხვევა:
- ზ მართალია, მ მართალია: I ჭეშმარიტია (ერთი მაინც მართალია), II ჭეშმარიტია. აკმაყოფილებს პირობას.
- ზ მართალია, მ მცდარია: II ირღვევა (ზღვაა, მთა არ არის). არ აკმაყოფილებს პირობას.
- ზ მცდარია, მ მართალია: I ჭეშმარიტია, II-ის „თუ" ნაწილი მცდარია, ამიტომ II არ ირღვევა. აკმაყოფილებს პირობას.
- ზ მცდარია, მ მცდარია: I ირღვევა. არ აკმაყოფილებს პირობას.
- დარჩენილ ორ შემთხვევაში მ ორივეგან მართალია: ლევანი მთაში აუცილებლად გაატარებს.
პასუხი: ლევანი ზაფხულს მთაში აუცილებლად გაატარებს.
მაგალითი 9
ხუთკაციან ჯგუფში ბავშვები გოგოები და ბიჭები არიან. მოცემულია: I. ჯგუფში ერთი გოგო მაინც არის. II. ჯგუფში ერთი ბიჭი მაინც არის. რომელია შეუძლებელი: ორივე დებულება მცდარია; ორივე მართალია; I მცდარია, II მართალი; I მართალია, II მცდარი?
ამოხსნა
- I-ის უარყოფაა „არც ერთი გოგო არ არის", ე.ი. ხუთივე ბიჭია. II-ის უარყოფაა „არც ერთი ბიჭი არ არის", ე.ი. ხუთივე გოგოა.
- ორივე მართალია: 2 გოგო და 3 ბიჭი — შესაძლებელია.
- I მცდარია, II მართალი: ხუთივე ბიჭია — შესაძლებელია.
- I მართალია, II მცდარი: ხუთივე გოგოა — შესაძლებელია.
- ორივე მცდარია: ხუთივე ბიჭიცაა და ხუთივე გოგოც — შეუძლებელია.
პასუხი: ორივე დებულება ერთად მცდარი ვერ იქნება.
შეამოწმე თავი
- რა არის დებულების „ყველა მოსწავლემ ამოხსნა ამოცანა" უარყოფა?
- ცნობილია: ყველა კვადრატი რომბია. რომელია მართალი? (ა) ყველა რომბი კვადრატია. (ბ) თუ ოთხკუთხედი რომბი არ არის, ის კვადრატი არ არის.
- ცნობილია: თუ წვიმს, ქუჩა სველია. ქუჩა სველი არ არის. რა გამომდინარეობს?
პასუხები: 1) ერთმა მაინც ვერ ამოხსნა ამოცანა 2) (ბ) 3) არ წვიმს
§3. ვარაუდი და გადარჩევა
ბევრ ამოცანაში პასუხი ასე მოიძებნება: ვიღებთ ვარაუდს, ვადგენთ, რა გამოდის მისგან. თუ წინააღმდეგობა მივიღეთ, ვარაუდი მცდარია. თუ პირობებს ბევრი შემთხვევა აქვს, ყველა შემთხვევას ვწერთ და ვხაზავთ იმათ, რომლებიც პირობას არღვევენ; დარჩენილებში ვეძებთ საერთოს.
მაგალითი 10
კუნძულზე ადამიანები ან ყოველთვის მართალს ამბობენ, ან ყოველთვის ტყუიან. ანამ თქვა: „მე და ბეკა ორივე მატყუარები ვართ." ვინ რომელია?
ამოხსნა
- დავუშვათ, ანა მართალს ამბობს. მაშინ ის მატყუარა ყოფილა — წინააღმდეგობა.
- ე.ი. ანა მატყუარაა და მისი სიტყვები მცდარია: „ორივე მატყუარაა" არ არის სწორი.
- ანა მატყუარაა, ამიტომ ბეკა მატყუარა არ არის, ე.ი. ბეკა მართალია.
- შემოწმება: ანას ფრაზა მცდარია, რადგან ბეკა მართალია — ეს ერგება იმას, რომ ანა ტყუის.
პასუხი: ანა მატყუარაა, ბეკა — მართალი.
მაგალითი 11
გასაღები სამი კარიდან — A, B, C — ერთ-ერთს აღებს. მოცემულია სამი წინადადება: (1) „გასაღები A-ს აღებს"; (2) „გასაღები B-ს არ აღებს"; (3) „გასაღები A-ს არ აღებს". რომელ კარს აღებს გასაღები, თუ სამიდან მხოლოდ ერთია სწორი?
ამოხსნა
- ვცადოთ თითოეული კარი და დავთვალოთ სწორი წინადადებები.
- გასაღები A-ს აღებს: (1) სწორია, (2) სწორია, (3) მცდარია — ორია სწორი. არ აკმაყოფილებს პირობას.
- გასაღები B-ს აღებს: (1) მცდარია, (2) მცდარია, (3) სწორია — ერთია სწორი. აკმაყოფილებს პირობას.
- გასაღები C-ს აღებს: (1) მცდარია, (2) სწორია, (3) სწორია — ორია სწორი. არ აკმაყოფილებს პირობას.
პასუხი: B კარს
მაგალითი 12
ნინომ და თამარმა (გოგონები) და ლუკამ და გიომ (ბიჭები) გამოიცნეს, რამდენი კანფეტია კოლოფში. ნინო: ზუსტად 26. თამარი: რაოდენობა 3-ის ჯერადია. ლუკა: 25-ზე მეტი და 30-ზე ნაკლები. გიო: ზუსტად 27. სწორია მხოლოდ ერთი გოგონას და მხოლოდ ერთი ბიჭის ვარაუდი. რამდენი კანფეტია?
ამოხსნა
- ცალ-ცალკე დავწეროთ, რა რაოდენობებზე არის სწორი თითოეული ვარაუდი. ნინო: 26. თამარი: 3, 6, …, 24, 27, 30, … ლუკა: 26, 27, 28, 29. გიო: 27.
- თუ რაოდენობა 27-ია, გიოც სწორია და ლუკაც — ორი ბიჭია სწორი. არ აკმაყოფილებს პირობას.
- თუ ეს 26-ია: ნინო სწორია, თამარი (26 არ იყოფა 3-ზე) — მცდარი; ლუკა სწორია, გიო — მცდარი. ერთი გოგო და ერთი ბიჭია სწორი. აკმაყოფილებს პირობას.
- 28 და 29-ზე ორივე გოგო მცდარია. არ აკმაყოფილებს პირობას.
პასუხი: 26 კანფეტი
მაგალითი 13
სახლის აშენება მხოლოდ ქვის, ხის და აგურის გამოყენებითაა შესაძლებელი. პირობები: I. მხოლოდ ხე არ უნდა გამოიყენონ. II. თუ ქვას გამოიყენებენ და ხეს — არა, მაშინ აგურიც უნდა გამოიყენონ. III. ხე და ქვა ერთად არ უნდა გამოიყენონ. რომელი მასალა გამოიყენება აუცილებლად?
ამოხსნა
- ასარჩევი ნაკრებები (ჯამში 7): ქვა; ხე; აგური; ქვა და ხე; ქვა და აგური; ხე და აგური; სამივე.
- „ქვა": ქვა გამოიყენეს, ხე — არა, აგური — არა; II ირღვევა.
- „ხე": ირღვევა I. „ქვა და ხე" და „სამივე": ირღვევა III.
- დარჩა: „აგური"; „ქვა და აგური"; „ხე და აგური". სამივეში აგურია.
პასუხი: აგური
შეამოწმე თავი
- კუნძულზე ყველა ან ყოველთვის მართალს ამბობს, ან ყოველთვის ტყუის. ბეკამ თქვა: „მე და დათოდან ერთი მაინც მატყუარაა." ვინ რომელია?
- ბურთი სამი ყუთიდან ერთშია. (1) „ბურთი I ყუთშია"; (2) „ბურთი I ყუთში არ არის"; (3) „ბურთი II ყუთში არ არის". სწორია მხოლოდ ერთი წინადადება. რომელ ყუთშია ბურთი?
- იმავე კუნძულზე ანამ თქვა: „ბეკა მატყუარაა." ბეკამ თქვა: „მე და ანა ერთნაირები ვართ (ორივე მართალი ან ორივე მატყუარა)." ვინ რომელია?
პასუხები: 1) ბეკა მართალია, დათო — მატყუარა 2) II ყუთში 3) ანა მართალია, ბეკა — მატყუარა
§4. პირობების საკმარისობა
გამოცდაზე გვხვდება ამოცანა ორი პირობით, I და II. გვეკითხებიან რაიმეს და უნდა გავარკვიოთ, საკმარისია თუ არა პირობები ერთმნიშვნელოვანი პასუხისთვის. პირობა საკმარისია, თუ პასუხი ყველა იმ შემთხვევაში ერთი და იგივეა, რომელშიც პირობა სრულდება. თუ ორი შემთხვევა აკმაყოფილებს პირობას, მაგრამ პასუხები სხვადასხვაა, პირობა საკმარისი არ არის. პასუხის ხუთი ვარიანტია:
- (ა) I პირობა საკმარისია, II — არა;
- (ბ) II პირობა საკმარისია, I — არა;
- (გ) I და II ერთად საკმარისია, ცალ-ცალკე არც ერთი არ არის საკმარისი;
- (დ) ცალ-ცალკე საკმარისია როგორც I, ასევე II;
- (ე) ერთად აღებულიც კი არ არის საკმარისი.
ამოხსნის წესი. ვწყვეტთ მხოლოდ იმას, ერთმნიშვნელოვანია თუ არა პასუხი; პასუხის გამოთვლა აუცილებელი არ არის.
- ვწერთ ამოცანის ძირითად პირობებს.
- ვიყენებთ მხოლოდ I-ს: ვეძებთ შემთხვევებს, რომლებიც აკმაყოფილებს I-ს. თუ პასუხი ყველაში ერთია, I საკმარისია; თუ ორი შემთხვევის პასუხი განსხვავდება, არა.
- იგივეს ვაკეთებთ მხოლოდ II-ით.
- თუ არც ერთი არ არის საკმარისი, ვიყენებთ ორივეს ერთად.
მაგალითი 14
ყუთში 13 ბურთია: წითელი, ლურჯი, მწვანე და ყვითელი, თითოეული ფერისა ერთი მაინც. წითლების რაოდენობა ყველაზე მცირეა, ყვითლების — ყველაზე მეტი, მწვანე ლურჯზე მეტია. იმის გასარკვევად, რამდენია ლურჯი: I. წითელი 1-ია. II. ყვითელი 5-ია.
ამოხსნა
- ძირითადი პირობებით სამი შესაძლებლობაა (წითელი; ლურჯი; მწვანე; ყვითელი): , , .
- მხოლოდ I: სამივე შესაძლებლობაში წითელი 1-ია, ლურჯი კი 2 ან 3 შეიძლება იყოს. პასუხი ერთმნიშვნელოვანი არ არის.
- მხოლოდ II: ყვითელი 5-ია მხოლოდ ბოლო შესაძლებლობაში, სადაც ლურჯი 3-ია. პასუხი ერთმნიშვნელოვანია.
პასუხი: (ბ) — II პირობა საკმარისია, I — არა.
მაგალითი 15
ნატურალური რიცხვია. იმის გასარკვევად, იყოფა თუ არა 12-ზე: I. იყოფა 4-ზე. II. იყოფა 3-ზე.
ამოხსნა
- მხოლოდ I: პირობას აკმაყოფილებს და 12-ზე არ იყოფა; აკმაყოფილებს და იყოფა. პასუხი ერთმნიშვნელოვანი არ არის.
- მხოლოდ II: არ იყოფა 12-ზე, იყოფა. პასუხი ერთმნიშვნელოვანი არ არის.
- ორივე ერთად: იყოფა 4-ზეც და 3-ზეც. 3 და 4-ს საერთო გამყოფი 1-ის გარდა არა აქვთ, ამიტომ იყოფა მათ ნამრავლზე, -ზე. პასუხი ყოველთვის „დიახ" არის.
პასუხი: (გ) — I და II ერთად საკმარისია, ცალ-ცალკე არც ერთი არ არის საკმარისი.
მაგალითი 16
კალათაში ვაშლი და მსხალია (თითოეული ერთი მაინც), ვაშლი მსხალზე მეტია. იმის გასარკვევად, რამდენია ვაშლი: I. სულ 9 ხილია. II. მსხლების რაოდენობა ლუწია.
ამოხსნა
- მხოლოდ I: მსხალი 1, 2, 3 ან 4 შეიძლება იყოს — შესაბამისად ვაშლი 8, 7, 6 ან 5. პასუხი ერთმნიშვნელოვანი არ არის.
- მხოლოდ II: ხილის საერთო რაოდენობა უცნობია — პასუხი ერთმნიშვნელოვანი არ არის.
- ორივე ერთად: მსხალი ლუწია, ე.ი. 2 ან 4; ვაშლი 7 ან 5. ორი პასუხი დარჩა.
პასუხი: (ე) — ერთად აღებულიც კი არ არის საკმარისი.
მაგალითი 17
ტოლფერდა სამკუთხედია, . იმის გასარკვევად, რას უდრის : I. . II. .
ამოხსნა
- ტოლფერდა სამკუთხედის ფუძესთან კუთხეები ტოლია: . კუთხეების ჯამია .
- მხოლოდ I: . პასუხი ერთმნიშვნელოვანია.
- მხოლოდ II: . პასუხი ერთმნიშვნელოვანია.
პასუხი: (დ) — ცალ-ცალკე საკმარისია როგორც I, ასევე II.
შეამოწმე თავი
- და ნატურალური რიცხვებია. იმის გასარკვევად, რომელია მეტი, თუ : I. . II. და ორივე ლუწია.
- ბაღში მსხლისა და ატმის ხეებია, თითოეული ერთი მაინც. იმის გასარკვევად, რამდენი მსხლის ხეა: I. სულ 10 ხეა. II. მსხალი ატამზე მეტია.
- ნატურალური რიცხვია. იმის გასარკვევად, იყოფა თუ არა 6-ზე: I. იყოფა 12-ზე. II. იყოფა 18-ზე.
პასუხები: 1) (ა) 2) (ე) 3) (დ)
§5. დათვლა და უარესი შემთხვევა
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- დიაპაზონი
- რიცხვთა სიმრავლეში უდიდესისა და უმცირესის სხვაობა.მაგალითი: -ის დიაპაზონია .
- უარესი შემთხვევა
- ყველაზე უიღბლო ამოღება, რომელშიც მიზანს ჯერ არ ვაღწევთ; პასუხია მისი ელემენტების რაოდენობა .მაგალითი: 8 თეთრ და 5 შავ ბურთში 2 შავის გარანტიისთვის: ბურთი.
გამრავლების წესი. თუ პირველი არჩევანი ხერხითაა შესაძლებელი, მეორე — ხერხით და ისინი ერთმანეთზე არ არის დამოკიდებული, სულ ვარიანტია. მაგალითად, 3 მაისური და 4 შარვალი: კომპლექტი.
წყვილები. ადამიანიდან ორის არჩევა (რიგს მნიშვნელობა არა აქვს) შესაძლებელია ხერხით: თითოეული ადამიანი სხვა -ს ეწყვილება, ამიტომ ასე ორჯერ დავთვალეთ (ანა–ბეკა და ბეკა–ანა).
უარესი შემთხვევა. როცა გვაინტერესებს „მინიმუმ რამდენი ამოვიღოთ, რომ აუცილებლად იყოს…", ვპოულობთ ყველაზე უიღბლო ამოღებას — ისეთს, რომელშიც მიზანს ჯერ არ ვაღწევთ — და ვამატებთ 1-ს.
დიაპაზონი — რიცხვთა სიმრავლეში უდიდესისა და უმცირესის სხვაობაა. ორი სიმრავლის გაერთიანების დიაპაზონი არ არის თითოეულის დიაპაზონზე ნაკლები.
მაგალითი 18
8 მოჭადრაკე ერთმანეთს თითო პარტიას უთამაშებს. სულ რამდენი პარტია ითამაშებენ?
ამოხსნა
- თითოეული მოჭადრაკე 7 მოწინააღმდეგეს ეთამაშება: .
- ყოველი პარტია ორჯერ დავთვალეთ (ანა–ბეკა და ბეკა–ანა): .
პასუხი: 28 პარტია
მაგალითი 19
ციფრებით 1, 2, 3, 4, 5 რამდენი ორნიშნა რიცხვის ჩაწერაა შესაძლებელი, თუ (ა) ციფრები არ მეორდება; (ბ) ციფრები შეიძლება მეორდებოდეს?
ამოხსნა
- ათეულების ციფრი 5 ხერხით ავირჩიოთ.
- (ა) ერთეულების ციფრი უნდა განსხვავდებოდეს ათეულების ციფრისგან, ამიტომ 4 ვარიანტია: .
- (ბ) ერთეულების ციფრი 5 ხერხით შეიძლება: .
პასუხი: (ა) 20; (ბ) 25
მაგალითი 20
უჯრაში 5 წითელი, 6 ყვითელი, 4 ლურჯი და 3 მწვანე ბურთულაა. მინიმუმ რამდენი ბურთულა უნდა ამოვიღოთ ჩაუხედავად, რომ ამოღებულებს შორის აუცილებლად იყოს 3 ლურჯი ან 3 ყვითელი?
ამოხსნა
- უარესი შემთხვევა: ვიღებთ ყველა წითელს (5), ყველა მწვანეს (3), მხოლოდ 2 ყვითელს და 2 ლურჯს. ამ ამოღებაში 3 ლურჯი ან 3 ყვითელი ჯერ არ არის.
- ასეთი ამოღების ბურთულები: .
- შემდეგი, მე-13 ბურთულა ან ყვითელი იქნება (მაშინ 3 ყვითელია), ან ლურჯი (მაშინ 3 ლურჯია). 12 საკმარისი არ არის, 13 საკმარისია.
პასუხი: 13 ბურთულა
მაგალითი 21
კლასში ყველა მოსწავლე სხვადასხვა სიმაღლისაა. 12 ყველაზე დაბალი მოსწავლიდან ნინოზე მაღალია მხოლოდ 4, ხოლო 9 ყველაზე მაღალი მოსწავლიდან ნინოზე დაბალია მხოლოდ 2. სულ რამდენი მოსწავლეა კლასში?
ამოხსნა
- 12 ყველაზე დაბალში ნინოზე მაღალი 4-ია, ე.ი. ნინო ამ 12-შია და მასზე დაბალი მოსწავლეა. ამიტომ ნინო დაბლიდან მერვეა.
- 9 ყველაზე მაღალში ნინოზე დაბალი 2-ია, ე.ი. ნინო ამ 9-შია და მასზე მაღალი მოსწავლეა. ამიტომ ნინო ზემოდან მეშვიდეა.
- ნინოს ქვემოთ 7-ია, ზემოთ — 6, და თვითონ ნინო: .
პასუხი: 14 მოსწავლე
მაგალითი 22
გვაქვს თითო 2, 5 და 6 კგ-იანი საწონი. სასწორზე ნივთს ერთ თეფშზე ვდებთ, საწონებს კი — ორივე თეფშზე. რამდენკილოგრამიანი ნივთის აწონა ვერ შევძლებთ: 3, 7, 10 თუ 11?
ამოხსნა
- საწონი ან ნივთის თეფშზე გვიდევს (ამცირებს), ან მეორე თეფშზე (ზრდის), ან არ ვიყენებთ.
- ; ; — ეს სამი რიცხვი იწონება.
- 10-ისთვის ვამოწმებთ ყველა ჯამს და სხვაობას: ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ცალ-ცალკე — 2, 5, 6. ამათში 10 არ არის.
პასუხი: 10 კგ
მაგალითი 23
ცარიელ დაფაზე ჯერ ნინომ დაწერა რამდენიმე რიცხვი — მათი დიაპაზონი 9-ია; შემდეგ ლევანმა დაწერა რამდენიმე რიცხვი — მათი დიაპაზონი 14-ია. ქვემოთ ჩამოთვლილთაგან რომლის ტოლი არ შეიძლება იყოს დაფაზე ყველა რიცხვის დიაპაზონი: 12, 14, 20 თუ 40?
ამოხსნა
- ლევანის რიცხვებს შორის უდიდესი და უმცირესი 14-ით განსხვავდება. ეს ორივე რიცხვი დაფაზეა, ამიტომ ყველა რიცხვის დიაპაზონი 14-ზე ნაკლები ვერ იქნება.
- 14 შეიძლება: მაგალითად, ნინოს რიცხვები 3 და 12, ლევანისა 0 და 14.
- 20 შეიძლება: ნინოს რიცხვები 11 და 20 (დიაპაზონი 9), ლევანისა — 0 და 14; უდიდესი 20-ია, უმცირესი 0, ე.ი. 20. 40 შეიძლება: ნინოს რიცხვები 31 და 40, ლევანისა — 0 და 14.
- 12 ნაკლებია 14-ზე, ამიტომ შეუძლებელია.
პასუხი: 12
შეამოწმე თავი
- 6 მეგობარი ერთმანეთს ხელს ართმევს, თითოეული თითოეულს ერთხელ. რამდენი ჩამორთმევა იქნება?
- ყუთში 8 თეთრი და 5 შავი ბურთია. მინიმუმ რამდენი ბურთი უნდა ამოვიღოთ ჩაუხედავად, რომ ამოღებულებს შორის აუცილებლად იყოს 2 შავი?
- ცარიელ დაფაზე ლიამ დაწერა რიცხვები დიაპაზონით 6, გიომ — დიაპაზონით 10. რა არის ყველა რიცხვის დიაპაზონის უმცირესი შესაძლო მნიშვნელობა?
პასუხები: 1) 15 2) 10 3) 10
მოკლედ
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- საკმარისი პირობა
- პირობა, რომლითაც ამოცანის კითხვაზე პასუხი ერთადერთი გამოდის.მაგალითი: „ჯამი 12-ია“ არ არის საკმარისი ორი რიცხვის საპოვნელად (5 და 7, 6 და 6, …).
- ; — „ან", — „და".
- „ყველა არის " = . შებრუნება არ გამომდინარეობს; გამომდინარეობს: რაც არ არის, ის არც არის.
- უარყოფა: „ყველა" → „ზოგიერთი არ"; „ზოგიერთი" → „არც ერთი არ"; „ ან " → „არც და არც ".
- „თუ , მაშინ " ირღვევა მხოლოდ მაშინ, როცა მართალია და — მცდარი.
- ვარაუდი → წინააღმდეგობა → ვარაუდი მცდარია; ბევრი შემთხვევისას ვწერთ ყველას და ვხაზავთ დამრღვევებს.
- საკმარისი პირობა — პასუხი ერთადერთია; ჯერ ვამოწმებთ I-ს, შემდეგ II-ს, შემდეგ ორივეს.
- წყვილები: ; გამრავლების წესი: ; უარესი შემთხვევა: უიღბლო ამოღება .