§1. სიგრძე, მასა და დრო
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- არი
- ფართობის ერთეული: კვადრატი, რომლის გვერდი 10 მ-ია.მაგალითი: 1 არი = 10 მ × 10 მ = 100 მ².
- ზეგ
- დღეს რომ ვთვლით, ორი დღე-ღამის შემდეგ.მაგალითი: ახლა 08:00-ია; ზეგ 08:00-მდე გავა 2 × 24 = 48 საათი.
| სიდიდე | ერთეულები |
|---|---|
| სიგრძე | 1 კმ = 1000 მ; 1 მ = 10 დმ = 100 სმ = 1000 მმ; 1 სმ = 10 მმ |
| მასა | 1 ტ = 1000 კგ; 1 კგ = 1000 გ |
| დრო | 1 სთ = 60 წთ; 1 წთ = 60 წმ; 1 სთ = 3600 წმ; 1 დღე-ღამე = 24 სთ; 1 კვირა = 7 დღე; 1 წელი = 12 თვე |
გადაყვანის წესი. მსხვილი ერთეულიდან წვრილზე გადასვლისას ვამრავლებთ, წვრილიდან მსხვილზე — ვყოფთ. მაგალითად, და .
რთული სიდიდე. გამოთვლამდე ყველაფერს ერთ ერთეულში გამოვხატავთ: .
დროის ათწილადი ჩანაწერი. საათის ათწილადი ნაწილი ვამრავლებთ 60-ზე და ვიღებთ წუთებს: ; .
მაგალითი 1
გამოხატეთ წამებში: 2 სთ 15 წთ 30 წმ.
ამოხსნა
- .
- .
- .
პასუხი: 8130 წმ
მაგალითი 2
საწყობში 3 ტ 200 კგ ფქვილია. ფქვილი 25 კგ-იან პარკებში უნდა ჩაასხან. რამდენი პარკი დასჭირდებათ?
ამოხსნა
- .
- სულ: .
- პარკები: .
- შემოწმება: .
პასუხი: 128 პარკი
მაგალითი 3
400 გ კარაქსა და 1,5 კგ ხაჭოში 34 ლარი გადაიხადეს. 1 კგ კარაქი 40 ლარი ღირს. რა ღირს 1 კგ ხაჭო?
ამოხსნა
- .
- კარაქი ღირს: ლარი.
- ხაჭოზე გადაიხადეს: ლარი.
- 1 კგ ხაჭო: ლარი.
პასუხი: 12 ლარი
მაგალითი 4
გამოხატეთ საათებსა და წუთებში: 1,75 სთ. გამოხატეთ საათებში ათწილადით: 2 სთ 24 წთ.
ამოხსნა
- ; . ე.ი. 1 სთ 45 წთ.
- .
- .
პასუხი: 1 სთ 45 წთ; 2,4 სთ
მაგალითი 5
ახლა დილის 08:00 საათია. რამდენი საათის შემდეგ იქნება ზეგინდელი დღის 19:00 საათი?
ამოხსნა
- ზეგ ნიშნავს ორი დღე-ღამის შემდეგ. ზეგ 08:00 საათამდე გავა საათი.
- 08:00-დან 19:00-მდე გადის საათი.
- სულ: საათი.
პასუხი: 59 საათის შემდეგ
მაგალითი 6
წიგნის ერთი ფურცლის სისქეა 0,08-დან 0,1 მმ-მდე. რა ზღვრებშია 1000 ფურცლის დასტის სისქე სანტიმეტრებში?
ამოხსნა
- უმცირესი სისქე: .
- უდიდესი სისქე: .
- , ამიტომ ვყოფთ 10-ზე: და .
პასუხი: 8 სმ-დან 10 სმ-მდე
შეამოწმე თავი
- გამოხატეთ სანტიმეტრებში: 2 მ 35 სმ.
- გამოხატეთ წუთებში: 0,75 სთ.
- გამოხატეთ გრამებში: 4 კგ 50 გ.
პასუხები: 1) 235 სმ 2) 45 წთ 3) 4050 გ
§2. ფართობისა და მოცულობის ერთეულები
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- ლიტრი
- სითხის მოცულობის ერთეული, ერთი კუბური დეციმეტრის ტოლი.მაგალითი: 1 ლ = 1 დმ³ = 1000 სმ³; 1 მ³ = 1000 ლ.
- ჰექტარი
- ფართობის ერთეული: კვადრატი, რომლის გვერდი 100 მ-ია.მაგალითი: 1 ჰა = 100 მ × 100 მ = 10 000 მ²; 3,2 ჰა = 32 000 მ².
ფართობის ერთეული არის გვერდის ერთეულზე აგებული კვადრატი. 1 მ = 100 სმ, ამიტომ კვადრატი 1 მ × 1 მ შედგება კვადრატისგან 1 სმ × 1 სმ.
| ფართობი | კავშირი |
|---|---|
| 1 მ² | 100 დმ² = 10 000 სმ² |
| 1 არი | 100 მ² (10 მ × 10 მ) |
| 1 ჰა (ჰექტარი) | 10 000 მ² (100 მ × 100 მ) |
| 1 კმ² | 1 000 000 მ² = 100 ჰა |
მოცულობის ერთეული არის გვერდის ერთეულზე აგებული კუბი. 1 მ = 10 დმ, ამიტომ .
| მოცულობა | კავშირი |
|---|---|
| 1 მ³ | 1000 დმ³ = 1 000 000 სმ³ |
| 1 დმ³ | 1000 სმ³ |
| 1 ლ (ლიტრი) | 1 დმ³ = 1000 სმ³ = 1000 მლ |
აქედან .
მაგალითი 7
მინდვრის ფართობია 3,2 ჰა, ბაღის — 450 მ². გამოხატეთ მათი ჯამი კვადრატულ მეტრებში.
ამოხსნა
- .
- ბაღი უკვე მ²-შია: 450 მ².
- ჯამი: .
პასუხი: 32 450 მ²
მაგალითი 8
ოთახის იატაკი 4 მ × 5 მ ზომისაა. ის უნდა დაფარონ კვადრატული ფილებით, რომელთა გვერდია 20 სმ. რამდენი ფილა დასჭირდებათ?
ამოხსნა
- იატაკის ფართობი: .
- ერთი ფილის ფართობი: .
- ფილები: .
- შემოწმება სიგრძით: და ფილა; და ფილა. .
პასუხი: 500 ფილა
მაგალითი 9
აკვარიუმის ზომებია 50 სმ × 40 სმ × 30 სმ. რამდენი ლიტრი წყალი ჩაეტევა მასში?
ამოხსნა
- მოცულობა: .
- , ამიტომ .
პასუხი: 60 ლ
მაგალითი 10
ავზში 2,5 მ³ წყალია. რამდენი 5 ლიტრიანი ვედრო გამოვა ამ წყლისგან?
ამოხსნა
- , ამიტომ .
- ვედროები: .
პასუხი: 500 ვედრო
შეამოწმე თავი
- გამოხატეთ კვადრატულ სანტიმეტრებში: 3 მ².
- გამოხატეთ კვადრატულ მეტრებში: 0,5 ჰა.
- გამოხატეთ ლიტრებში: 2 მ³.
პასუხები: 1) 30 000 სმ² 2) 5000 მ² 3) 2000 ლ
§3. სიჩქარე და საშუალო სიჩქარე
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- საშუალო სიჩქარე
- მთელი გავლილი მანძილი გაყოფილი მთელ დროზე.მაგალითი: 60 კმ 2 საათში და 60 კმ 1 საათში: 120 ÷ 3 = 40 კმ/სთ.
- სიჩქარე
- მანძილი, რომელსაც სხეული დროის ერთეულში (1 საათში ან 1 წამში) გადის.მაგალითი: ავტომობილი 3 საათში 180 კმ-ს გადის: სიჩქარე 180 ÷ 3 = 60 კმ/სთ.
სიჩქარე გვიჩვენებს, რამდენ მანძილს გადის სხეული დროის ერთეულში (1 საათში ან 1 წამში): კმ/სთ, მ/წმ. თანაბარი მოძრაობისას: სადაც მანძილია, — სიჩქარე, — დრო. ერთეულები ერთმანეთს უნდა ეთანხმებოდეს: კმ/სთ-ისთვის დრო საათებშია, მ/წმ-ისთვის — წამებში.
კმ/სთ და მ/წმ. . აქედან: კმ/სთ-დან მ/წმ-ზე გადასასვლელად ვყოფთ 3,6-ზე, მ/წმ-დან კმ/სთ-ზე — ვამრავლებთ 3,6-ზე.
საშუალო სიჩქარე = მთელი მანძილი მთელი დრო.
მაგალითი 11
გამოხატეთ მ/წმ-ში 36 კმ/სთ და კმ/სთ-ში 15 მ/წმ.
ამოხსნა
- .
- .
- შემოწმება: .
პასუხი: 10 მ/წმ; 54 კმ/სთ
მაგალითი 12
ავტომობილი 2 საათის განმავლობაში 45 კმ/სთ სიჩქარით მოძრაობდა, მომდევნო 1,5 საათის განმავლობაში — 40 კმ/სთ სიჩქარით. უკან იმავე გზით დაბრუნებას 2,5 საათი დასჭირდა მუდმივი სიჩქარით. რა იყო სიჩქარე უკან დაბრუნებისას?
ამოხსნა
- პირველი მონაკვეთი: კმ.
- მეორე მონაკვეთი: კმ.
- მთელი გზა: კმ.
- სიჩქარე უკან: კმ/სთ.
პასუხი: 60 კმ/სთ
მაგალითი 13
ტურისტმა გზის 60 კმ გაიარა 30 კმ/სთ სიჩქარით, უკან იმავე გზით 60 კმ დაბრუნდა 60 კმ/სთ სიჩქარით. რა იყო მისი საშუალო სიჩქარე მთელ გზაზე?
ამოხსნა
- მთელი მანძილი: კმ.
- წასვლის დრო: სთ. დაბრუნების დრო: სთ.
- მთელი დრო: სთ.
- საშუალო სიჩქარე: კმ/სთ.
პასუხი: 40 კმ/სთ
მაგალითი 14
მატარებელი 54 კმ/სთ სიჩქარით მოძრაობს. რამდენ ხანში გაივლის ის 135 კმ-ს?
ამოხსნა
- სთ.
- წთ, ამიტომ .
პასუხი: 2 სთ 30 წთ
შეამოწმე თავი
- გამოხატეთ მ/წმ-ში 72 კმ/სთ.
- რამდენ ხანში გაივლის მანქანა 90 კმ-ს 45 კმ/სთ სიჩქარით?
- ველოსიპედისტი 1 საათს მოძრაობდა 30 კმ/სთ სიჩქარით, მომდევნო 2 საათს — 60 კმ/სთ სიჩქარით. რა იყო საშუალო სიჩქარე?
პასუხები: 1) 20 მ/წმ 2) 2 სთ 3) 50 კმ/სთ
§4. შეხვედრა და დაწევა
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- დაახლოების სიჩქარე
- რამდენი კილომეტრით მცირდება მანძილი ორ მოძრავს შორის ერთ საათში.მაგალითი: ერთმანეთისკენ 70 და 50 კმ/სთ: 70 + 50 = 120 კმ/სთ; ერთი მიმართულებით: 70 − 50 = 20 კმ/სთ.
- დაწევა
- ერთი მიმართულებით მოძრავი უფრო სწრაფი სხეული აღწევს წინ მიმავალს.მაგალითი: ველოსიპედისტი 12 კმ/სთ და მოტოციკლისტი 30 კმ/სთ: სხვაობა 18 კმ/სთ; 24 კმ-ს 24 ÷ 18 = 1 სთ 20 წთ-ში დაეწევა.
ერთმანეთისკენ მოძრაობა. სიჩქარეები ემატება: დაახლოების სიჩქარე . შეხვედრის დრო მანძილი .
ერთი მიმართულებით მოძრაობა (დაწევა). სიჩქარეები აკლდება: დაახლოების სიჩქარე (დიდს ვაკლებთ პატარას). დაწევის დრო მანძილი . თუ ერთი ადრე გავიდა, ეს მანძილი არის მისი სიჩქარე × დაგვიანება.
წრიული ბილიკი. თუ ორი მორბენალი ერთ მიმართულებით მოძრაობს, პირველი მეორეს დაეწევა, როცა მასზე ერთი წრით (ბილიკის სიგრძით) მეტს გაივლის: დრო წრის სიგრძე .
როცა სიჩქარეები უცნობია, მაგრამ ცნობილია, რამდენ დროში გაივლის ყოველი მთელ გზას: მთელი გზა ავიღოთ ერთ მოსახერხებელ რიცხვად (დროთა უმცირეს საერთო ჯერადად) და გამოვთვალოთ სიჩქარეები.
მაგალითი 15
ორ ქალაქს შორის მანძილია 360 კმ. ერთდროულად ერთმანეთისკენ გამოვიდა ორი ავტომობილი: პირველი 70 კმ/სთ სიჩქარით, მეორე — 50 კმ/სთ სიჩქარით. რამდენი საათის შემდეგ შეხვდებიან?
ამოხსნა
- დაახლოების სიჩქარე: კმ/სთ.
- შეხვედრის დრო: სთ.
- შემოწმება: პირველმა გაიარა კმ, მეორემ — კმ; .
პასუხი: 3 საათის შემდეგ
მაგალითი 16
ველოსიპედისტი სოფლიდან 12 კმ/სთ სიჩქარით გავიდა. 2 საათის შემდეგ იმავე გზით მას მოტოციკლისტი გამოეკიდა 30 კმ/სთ სიჩქარით. რამდენ ხანში დაეწევა მოტოციკლისტი ველოსიპედისტს (მოტოციკლისტის გასვლიდან)?
ამოხსნა
- მოტოციკლისტის გასვლისას ველოსიპედისტმა უკვე გაიარა კმ.
- მოტოციკლისტი უახლოვდება სიჩქარეთა სხვაობით: კმ/სთ.
- დაწევის დრო: სთ.
- ; წთ. ე.ი. 1 სთ 20 წთ.
- შემოწმება: სთ-ში მოტოციკლისტი გაივლის კმ, ველოსიპედისტი — კმ.
პასუხი: 1 სთ 20 წთ
მაგალითი 17
-დან -ში ტურისტი 4 საათში მიდის, -დან -ში მეორე ტურისტი ამავე გზას 6 საათში გადის. ორივე ერთდროულად გამოვიდა ერთმანეთისკენ. რამდენ ხანში შეხვდებიან?
ამოხსნა
- გზის სიგრძე უცნობია. ავიღოთ ის 12 კმ (4-ისა და 6-ის უმცირესი საერთო ჯერადი).
- პირველის სიჩქარე: კმ/სთ. მეორისა: კმ/სთ.
- დაახლოების სიჩქარე: კმ/სთ.
- შეხვედრის დრო: სთ.
- წთ, ე.ი. 2 სთ 24 წთ.
- შემოწმება: გზა საათში; სთ.
პასუხი: 2 სთ 24 წთ
მაგალითი 18
ორ ქალაქს შორის 300 კმ-ია. 9:00 საათზე პირველი ქალაქიდან მეორისკენ გავიდა მატარებელი 50 კმ/სთ სიჩქარით. 10:00 საათზე მეორე ქალაქიდან პირველისკენ გავიდა მატარებელი 70 კმ/სთ სიჩქარით. რომელ საათზე შეხვდებიან?
ამოხსნა
- 10:00-მდე პირველმა გაიარა კმ. დარჩა კმ.
- დაახლოების სიჩქარე: კმ/სთ.
- დრო 10:00-დან: სთ სთ სთ. წთ, ე.ი. 2 სთ 5 წთ.
- შეხვედრა: 10:00 + 2 სთ 5 წთ = 12:05.
- შემოწმება: პირველი 9:00-დან 12:05-მდე მოძრაობდა სთ: კმ. მეორე სთ: კმ. ჯამი: კმ.
პასუხი: 12:05 საათზე
მაგალითი 19
400 მ სიგრძის წრიულ ბილიკზე ერთი მიმართულებით, ერთი წერტილიდან ერთდროულად გაიქცა ორი მორბენალი: პირველი 7 მ/წმ სიჩქარით, მეორე — 5 მ/წმ სიჩქარით. რამდენ წამში დაეწევა პირველი მეორეს პირველად?
ამოხსნა
- დაწევისას პირველმა მეორეზე ზუსტად ერთი წრით მეტი უნდა გაიაროს, ანუ 400 მ-ით.
- სიჩქარეთა სხვაობა: მ/წმ.
- დრო: წმ.
- შემოწმება: მ, მ; .
პასუხი: 200 წმ
შეამოწმე თავი
- ორ ქალაქს შორის 240 კმ-ია. ერთმანეთისკენ ერთდროულად გამოვიდა ორი მანქანა: 50 კმ/სთ და 70 კმ/სთ სიჩქარით. რამდენ ხანში შეხვდებიან?
- ორი მოძრავი ერთი მიმართულებით მიდის: პირველი 60 კმ/სთ, მეორე 45 კმ/სთ სიჩქარით; პირველი მეორეს 45 კმ-ით ჩამორჩება. რამდენ ხანში დაეწევა მეორეს?
- და პუნქტებიდან ერთდროულად გამოვიდა ორი კაცი ერთმანეთისკენ. პირველს მთელი გზა 2 საათში გადის, მეორეს — 3 საათში. რამდენ ხანში შეხვდებიან?
პასუხები: 1) 2 სთ 2) 3 სთ 3) 1 სთ 12 წთ
მოკლედ
- 1 ტ = 1000 კგ; 1 კგ = 1000 გ; 1 სთ = 60 წთ = 3600 წმ. მსხვილიდან წვრილზე — ვამრავლებთ, წვრილიდან მსხვილზე — ვყოფთ.
- 0,25 სთ = 15 წთ: საათის ათწილადს ვამრავლებთ 60-ზე.
- 1 მ² = 10 000 სმ²; 1 არი = 100 მ²; 1 ჰა = 10 000 მ²; 1 კმ² = 100 ჰა.
- 1 მ³ = 1000 დმ³; 1 ლ = 1 დმ³ = 1000 სმ³; 1 მ³ = 1000 ლ.
- ; კმ/სთ = მ/წმ.
- საშუალო სიჩქარე = მთელი მანძილი მთელი დრო.
- ერთმანეთისკენ: ; ერთი მიმართულებით: ; წრიულ ბილიკზე დაწევა: წრე .