§1. წერტილი, წრფე, მონაკვეთი, ტეხილი და მანძილი
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- მონაკვეთი
- წრფის ნაწილი ორ წერტილს შორის; მას აქვს სიგრძე.მაგალითი: მონაკვეთი , სადაც სმ.
- სხივი
- წრფის ნაწილი, რომელიც ერთი წერტილიდან იწყება და ერთ მხარეს უსასრულოდ გრძელდება.მაგალითი: სხივი იწყება -დან, გადის -ზე და გრძელდება უსასრულოდ.
- ტეხილი
- მონაკვეთების ჯაჭვი, სადაც ყოველი მონაკვეთი წინას ბოლოდან იწყება.მაგალითი: მონაკვეთებით 6, 9 და 7 სმ შედგენილი ტეხილის სიგრძეა სმ.
წერტილი ზომის გარეშეა; მას დიდი ასოთი აღვნიშნავთ: .
- წრფე ორივე მხარეს უსასრულოა. ორ წერტილზე გადის ერთადერთი წრფე.
- სხივი იწყება წერტილიდან, გადის -ზე და ერთ მხარეს უსასრულოა.
- მონაკვეთი არის წრფის ნაწილი -სა და -ს შორის. მხოლოდ მონაკვეთს აქვს სიგრძე; მას ვწერთ .
- ტეხილი არის მონაკვეთები , , , რომლებიც ბოლოებით ერთმანეთს მიჰყვება. ტეხილის სიგრძე მისი მონაკვეთების სიგრძეთა ჯამია: .
- მანძილი ორ წერტილს შორის არის მათი შემაერთებელი მონაკვეთის სიგრძე.
მანძილის თვისება. ნებისმიერი სამი წერტილისთვის , , : ტოლობა მხოლოდ მაშინ არის, როცა წერტილი მონაკვეთზე მდებარეობს. სხვა შემთხვევაში გზა ბილიკით გრძელდება, ვიდრე პირდაპირ .
მაგალითი 1
ტეხილ -ს მონაკვეთებია სმ, სმ, სმ. იპოვეთ ტეხილის სიგრძე.
ამოხსნა
- ტეხილის სიგრძე მონაკვეთების ჯამია.
- სმ.
პასუხი: 22 სმ
მაგალითი 2
წერტილები , , ერთ წრფეზეა და მდებარეობს -სა და -ს შორის. სმ და 3 სმ-ით მეტია -ზე. იპოვეთ .
ამოხსნა
- აღვნიშნოთ , მაშინ .
- , ამიტომ .
- , .
- სმ.
- შემოწმება: .
პასუხი: 10 სმ
მაგალითი 3
სმ და სმ. რა მნიშვნელობები შეიძლება ჰქონდეს -ს?
ამოხსნა
- მანძილის თვისებიდან .
- იგივე თვისება , , წერტილებისთვის: , ანუ , ამიტომ .
- ორივე ზღვარი მიიღწევა: — როცა წერტილი მონაკვეთზეა; — როცა წერტილი მონაკვეთზეა ().
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- ტეხილის მონაკვეთებია 4 სმ, 5 სმ, 8 სმ და 3 სმ. რა არის მისი სიგრძე?
- წერტილი მონაკვეთზეა, სმ, სმ. რას უდრის ?
- სმ და სმ. რა არის -ის უდიდესი და უმცირესი მნიშვნელობა?
პასუხები: 1) 20 სმ 2) 17 სმ 3) უდიდესი 13 სმ, უმცირესი 5 სმ
§2. კუთხეები და წრფეთა ურთიერთგანლაგება
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- ვერტიკალური კუთხეები
- ორი წრფის გადაკვეთისას წვეროთი ერთმანეთის მოპირდაპირე კუთხეები; ისინი ტოლია.მაგალითი: ორი წრფის გადაკვეთისას კუთხე 52°-ია; მისი მოპირდაპირე კუთხეც 52°-ია.
- მომიჯნავე კუთხეები
- ორი კუთხე, რომლებსაც საერთო გვერდი აქვთ, დანარჩენი გვერდები კი ერთ წრფეზეა; მათი ჯამი 180°-ია.მაგალითი: თუ ერთი კუთხე 110°-ია, მომიჯნავე კუთხე -ია.
კუთხე არის ერთი წერტილიდან (წვერო) გამოსული ორი სხივი (კუთხის გვერდები). კუთხეს ვზომავთ გრადუსებით: 1° არის სრული ბრუნვის .
| კუთხის სახე | ზომა |
|---|---|
| მახვილი | 0°-ზე მეტი და 90°-ზე ნაკლები |
| მართი | 90° |
| ბლაგვი | 90°-ზე მეტი და 180°-ზე ნაკლები |
| გაშლილი | 180° (გვერდები ერთ წრფეზეა) |
| სრული | 360° |
- მომიჯნავე კუთხეებს საერთო გვერდი აქვთ, დანარჩენი ორი გვერდი კი ერთ წრფეზეა. მათი ჯამი 180°-ია.
- ვერტიკალური კუთხეები ჩნდება ორი წრფის გადაკვეთისას: ისინი წვეროთი ერთმანეთის მოპირდაპირეა. ვერტიკალური კუთხეები ტოლია. რატომ? ორივე მომიჯნავეა ერთსა და იმავე მესამე კუთხესთან, ამიტომ ორივე უდრის ამ კუთხეს.
წრფეთა ურთიერთგანლაგება სიბრტყეზე. ორი წრფე ან იკვეთება (აქვს ერთი საერთო წერტილი — თანაკვეთა), ან პარალელურია (საერთო წერტილი არა აქვს). მართობული წრფეები იკვეთება მართი კუთხით. ორი წრფის გადაკვეთისას ოთხი კუთხე მიიღება: ორი წყვილი ვერტიკალური კუთხეა, ოთხივეს ჯამი 360°-ია.
მაგალითი 4
ორი წრფის გადაკვეთისას ერთი კუთხე 52°-ია. იპოვეთ დანარჩენი სამი კუთხე.
ამოხსნა
- მოპირდაპირე (ვერტიკალური) კუთხე ტოლია: 52°.
- ორი მომიჯნავე კუთხეა: (თითოეული).
- შემოწმება: .
პასუხი: 128°, 52°, 128°
მაგალითი 5
ორი მომიჯნავე კუთხიდან ერთი მეორეზე 24°-ით მეტია. იპოვეთ ორივე კუთხე.
ამოხსნა
- პატარა კუთხე აღვნიშნოთ -ით, მაშინ დიდია .
- მომიჯნავე კუთხეების ჯამი 180°-ია: .
- , .
- დიდი კუთხე: .
- შემოწმება: .
პასუხი: 78° და 102°
მაგალითი 6
და წრფეები იკვეთება წერტილში ისე, რომ მდებარეობს -სა და -ს შორის და -სა და -ს შორის. სხივი წრფის მართობულია; და წრფის ერთ მხარესაა და სხივი მოთავსებულია -სა და -ს შორის. კუთხე 2-ჯერ მეტია კუთხეზე. იპოვეთ კუთხე.
ამოხსნა
- აღვნიშნოთ . მართი კუთხე შედგება -სა და -ისგან: .
- და ვერტიკალური კუთხეებია ( მოპირდაპირეა -ს, — -ს), ამიტომ .
- პირობით : , ე.ი. , .
- .
- და მომიჯნავეა (, , ერთ წრფეზეა): .
პასუხი: 120°
მაგალითი 7
რა კუთხეს ქმნის საათის ისრები 8 საათზე? (მცირე კუთხე.)
ამოხსნა
- საათის ციფერბლატი 12 ტოლ ნაწილადაა დაყოფილი; ერთი ნაწილი -ია.
- 8 საათზე წუთების ისარი 12-ზეა, საათის ისარი — 8-ზე; მათ შორის -ია.
- 240° 180°-ზე მეტია, ამიტომ მცირე კუთხეა .
პასუხი: 120°
შეამოწმე თავი
- ორი წრფის გადაკვეთისას ერთი კუთხე 70°-ია. რას უდრის მისი მომიჯნავე კუთხე?
- რა კუთხეს ქმნის საათის ისრები 2 საათზე?
- მომიჯნავე კუთხეები ისე შეეფარდება, როგორც 2 : 1. იპოვეთ ისინი.
პასუხები: 1) 110° 2) 60° 3) 120° და 60°
§3. სამკუთხედის კუთხეები და სახეები
ამ ნაწილის ტერმინები (4)
- ბისექტრისა
- სხივი ან მონაკვეთი, რომელიც კუთხეს ორ ტოლ ნაწილად ყოფს.მაგალითი: 80°-იანი კუთხის ბისექტრისა მას ყოფს ორ 40°-იან კუთხედ.
- მედიანა
- სამკუთხედის წვეროდან მოპირდაპირე გვერდის შუა წერტილამდე გავლებული მონაკვეთი.მაგალითი: 14 სმ გვერდზე გავლებული მედიანა მას ყოფს ორ 7 სმ ნაწილად.
- სიმაღლე
- სამკუთხედის წვეროდან მოპირდაპირე გვერდზე (ან მის გაგრძელებაზე) დაშვებული მართობი.მაგალითი: სიმაღლე გვერდთან ქმნის 90°-იან კუთხეს.
- ტოლფერდა სამკუთხედი
- სამკუთხედი, რომლის ორი გვერდი (ფერდი) ტოლია; ფუძესთან მდებარე ორი კუთხეც ტოლია.მაგალითი: ფერდებით 12, 12 სმ და ფუძით 6 სმ; ფუძესთან მდებარე კუთხეები ტოლია.
სამკუთხედს სამი გვერდი, სამი წვერო და სამი კუთხე აქვს. წვეროდან სამი სახის მონაკვეთი შეიძლება გავავლოთ:
- მედიანა წვეროს აერთებს მოპირდაპირე გვერდის შუა წერტილთან;
- ბისექტრისა კუთხეს ორ ტოლ ნაწილად ყოფს;
- სიმაღლე არის წვეროდან მოპირდაპირე გვერდზე (ან მის გაგრძელებაზე) დაშვებული მართობი.
სახეები კუთხეების მიხედვით: მახვილკუთხა (სამივე კუთხე მახვილია), მართკუთხა (ერთი კუთხე მართია), ბლაგვკუთხა (ერთი კუთხე ბლაგვია). სახეები გვერდების მიხედვით: ტოლფერდა (ორი გვერდი — ფერდები — ტოლია, მესამე გვერდი ფუძეა) და ტოლგვერდა (სამივე გვერდი ტოლია).
თვისებები:
- სამკუთხედის კუთხეების ჯამი 180°-ია. რატომ? თუ სამკუთხედის სამ კუთხეს მოვჭრით და გვერდიგვერდ დავდებთ, გაშლილ კუთხეს მივიღებთ.
- მართკუთხა სამკუთხედის ორი მახვილი კუთხის ჯამი -ია.
- ტოლფერდა სამკუთხედის ფუძესთან მდებარე კუთხეები ტოლია. ტოლგვერდა სამკუთხედის ყოველი კუთხე -ია.
- ტოლფერდა სამკუთხედში წვეროდან ფუძეზე დაშვებული სიმაღლე ერთდროულად მედიანაც არის და ბისექტრისაც: ის ფუძეს ტოლ ნაწილებად ყოფს და წვეროს კუთხეს ტოლ ნაწილებად ყოფს.
მაგალითი 8
სამკუთხედის ორი კუთხეა 40° და 65°. იპოვეთ მესამე კუთხე და სამკუთხედის სახე კუთხეების მიხედვით.
ამოხსნა
- ცნობილი კუთხეების ჯამი: .
- მესამე კუთხე: .
- სამივე კუთხე (40°, 65°, 75°) 90°-ზე ნაკლებია, ამიტომ სამკუთხედი მახვილკუთხაა.
პასუხი: 75°; მახვილკუთხა
მაგალითი 9
მართკუთხა სამკუთხედის ერთი მახვილი კუთხე მეორეზე 20°-ით მეტია. იპოვეთ ორივე მახვილი კუთხე.
ამოხსნა
- პატარა კუთხე აღვნიშნოთ -ით, მაშინ დიდია .
- მახვილი კუთხეების ჯამი 90°-ია: .
- , .
- დიდი კუთხე: .
- შემოწმება: .
პასუხი: 35° და 55°
მაგალითი 10
ტოლფერდა სამკუთხედის ერთი კუთხე 50°-ია. იპოვეთ დანარჩენი ორი კუთხე.
ამოხსნა
- 50° შეიძლება იყოს წვეროს კუთხე (ფუძის მოპირდაპირე) ან ფუძესთან მდებარე კუთხე. განვიხილოთ ორივე.
- თუ 50° წვეროს კუთხეა: ფუძესთან ორი ტოლი კუთხეა, თითოეული . კუთხეებია 50°, 65°, 65°.
- თუ 50° ფუძესთან მდებარე კუთხეა: მეორე ასეთი კუთხეც 50°-ია, წვეროსი . კუთხეებია 50°, 50°, 80°.
პასუხი: 65° და 65°, ან 50° და 80°
მაგალითი 11
ტოლფერდა სამკუთხედის წვეროს კუთხე 80°-ია, ფუძე — 14 სმ. წვეროდან ფუძეზე სიმაღლეა დაშვებული. იპოვეთ, რა კუთხეებად იყოფა წვეროს კუთხე და რა სიგრძის ნაწილებად — ფუძე.
ამოხსნა
- ტოლფერდა სამკუთხედში ფუძეზე დაშვებული სიმაღლე ბისექტრისაც არის და მედიანაც.
- ბისექტრისა წვეროს კუთხეს ყოფს ორ ტოლ ნაწილად: .
- მედიანა ფუძეს ყოფს ორ ტოლ ნაწილად: სმ.
პასუხი: 40° და 40°; 7 სმ და 7 სმ
მაგალითი 12
ტოლფერდა სამკუთხედში ფუძეა. წვეროდან ფერდზე გავლებული ბისექტრისა ფუძის ტოლია: . იპოვეთ კუთხე.
ამოხსნა
- ფუძესთან მდებარე კუთხეები ტოლია. აღვნიშნოთ .
- ბისექტრისაა, ამიტომ .
- სამკუთხედში , ამიტომ ის ტოლფერდაა: და ფერდებია, — ფუძე. ფუძესთან მდებარე კუთხეები ტოლია: ( არის სამკუთხედის კუთხე).
- სამკუთხედის კუთხეების ჯამი: , ე.ი. .
- .
პასუხი: 72°
შეამოწმე თავი
- სამკუთხედის ორი კუთხეა 48° და 77°. რას უდრის მესამე?
- ტოლფერდა სამკუთხედის ფუძესთან მდებარე კუთხეა 70°. რას უდრის წვეროს კუთხე?
- ტოლფერდა სამკუთხედის ერთი კუთხე 100°-ია. იპოვეთ დანარჩენი ორი კუთხე.
პასუხები: 1) 55° 2) 40° 3) 40° და 40°
§4. სამკუთხედის გვერდები და სამკუთხედის უტოლობა
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- სამკუთხედის უტოლობა
- სამკუთხედის უდიდესი გვერდი დანარჩენი ორის ჯამზე ნაკლებია, თორემ სამკუთხედი არ მიიღება.მაგალითი: გვერდები 3, 4, 8: , ამიტომ სამკუთხედი არ არსებობს.
სამკუთხედის უტოლობა. სამკუთხედის ყოველი გვერდი დანარჩენი ორის ჯამზე ნაკლებია. სამი მონაკვეთისგან სამკუთხედი მაშინ აიგება, თუ უდიდესი მათგანი დანარჩენი ორის ჯამზე ნაკლებია (ტოლობისას სამივე მონაკვეთი ერთ წრფეზე დაწვება და სამკუთხედი არ მიიღება).
თუ ორი გვერდია და (), მესამე გვერდი აკმაყოფილებს უტოლობას .
გვერდებისა და კუთხეების კავშირი. სამკუთხედში დიდი გვერდის მოპირდაპირე კუთხეც დიდია, ტოლი გვერდების მოპირდაპირე კუთხეები ტოლია. აქედან: ტოლფერდა სამკუთხედში ფუძე ფერდზე მოკლეა მაშინ, როცა წვეროს კუთხე 60°-ზე ნაკლებია (60°-ის შემთხვევაში სამკუთხედი ტოლგვერდაა).
მაგალითი 13
სამკუთხედის ორი გვერდია 10 სმ და 7 სმ. რამდენი მთელი მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს მესამე გვერდს (სმ-ში)?
ამოხსნა
- , ანუ .
- მთელი მნიშვნელობებია 4, 5, ..., 16.
- მათი რაოდენობა: .
პასუხი: 13
მაგალითი 14
ტოლფერდა სამკუთხედის ორი გვერდია 4 სმ და 9 სმ. იპოვეთ მისი პერიმეტრი.
ამოხსნა
- მესამე გვერდი ტოლია ამ ორიდან ერთ-ერთის. შევამოწმოთ ორივე შემთხვევა.
- გვერდები 4, 4, 9: და — სამკუთხედი არ მიიღება.
- გვერდები 9, 9, 4: უდიდესი გვერდი 9, — სამკუთხედი მიიღება.
- პერიმეტრი: სმ.
პასუხი: 22 სმ
მაგალითი 15
ტოლფერდა სამკუთხედის პერიმეტრია 30 სმ, ერთი გვერდი მეორეზე 6 სმ-ით მეტია. იპოვეთ გვერდები.
ამოხსნა
- აღვნიშნოთ ფერდი , ფუძე . ორი შემთხვევაა.
- ფერდი უფრო გრძელია: . პერიმეტრი , , . შემოწმება: — სამკუთხედი არსებობს (12, 12, 6).
- ფუძე უფრო გრძელია: . პერიმეტრი , , . შემოწმება: — სამკუთხედი არსებობს (8, 8, 14).
პასუხი: 12, 12, 6 სმ ან 8, 8, 14 სმ
მაგალითი 16
ტოლფერდა სამკუთხედში ფუძე ფერდზე მოკლეა. შეიძლება თუ არა წვეროს კუთხე იყოს (ა) 48°; (ბ) 72°?
ამოხსნა
- ფუძე ფერდზე მოკლეა მაშინ, როცა წვეროს კუთხე 60°-ზე ნაკლებია.
- (ა) . შემოწმება: ფუძესთან კუთხეები ; ფუძის მოპირდაპირე კუთხე 48°, ფერდის მოპირდაპირე — 66°, , ამიტომ ფუძე ფერდზე მოკლეა. შეიძლება.
- (ბ) . ფუძესთან კუთხეები 54°-ია, ფუძის მოპირდაპირე კუთხე 72° უფრო დიდია, ამიტომ ფუძე ფერდზე გრძელია. არ შეიძლება.
პასუხი: (ა) შეიძლება; (ბ) არ შეიძლება
შეამოწმე თავი
- შეიძლება თუ არა სამკუთხედის აგება გვერდებით 5, 7, 13?
- სამკუთხედის ორი გვერდია 8 სმ და 3 სმ. რამდენი მთელი მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს მესამე გვერდს?
- ტოლფერდა სამკუთხედის ორი გვერდია 5 სმ და 11 სმ. რას უდრის პერიმეტრი?
პასუხები: 1) არა () 2) 5 (6, 7, 8, 9, 10) 3) 27 სმ
§5. მრავალკუთხედი
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- ამოზნექილი მრავალკუთხედი
- მრავალკუთხედი, რომლის ყოველი დიაგონალი მთლიანად მრავალკუთხედის შიგნითაა.მაგალითი: კვადრატი ამოზნექილია, ხოლო ისრის ფორმის ოთხკუთხედი — არა.
- დიაგონალი
- მონაკვეთი, რომელიც მრავალკუთხედის ორ არამეზობელ წვეროს აერთებს.მაგალითი: ექვსკუთხედს დიაგონალი აქვს.
მრავალკუთხედი არის დახურული ტეხილით შემოსაზღვრული ფიგურა. მისი ტეხილის მონაკვეთები გვერდებია, მათი ბოლოები — წვეროები; ორი მეზობელი გვერდის კუთხე მრავალკუთხედის კუთხეა. -კუთხედს გვერდი, წვერო და კუთხე აქვს. პერიმეტრი ყველა გვერდის სიგრძეთა ჯამია. დიაგონალი არის მონაკვეთი, რომელიც ორ არამეზობელ წვეროს აერთებს.
-კუთხედის კუთხეების ჯამი -ია. რატომ? ერთი წვეროდან გავავლოთ ყველა დიაგონალი: მრავალკუთხედი იყოფა სამკუთხედად და თითოეულში კუთხეების ჯამი 180°-ია. ოთხკუთხედისთვის: .
-კუთხედის დიაგონალების რაოდენობა . რატომ? ერთი წვეროდან დიაგონალი გადის ყველა წვეროსთან, გარდა საკუთარი თავისა და ორი მეზობლისა: . წვეროზე ეს -ია, მაგრამ ყოველი დიაგონალი ორჯერაა დათვლილი (ორი ბოლოდან), ამიტომ ვყოფთ 2-ზე.
მაგალითი 17
რამდენი დიაგონალი აქვს ამოზნექილ ექვსკუთხედს და რას უდრის მისი კუთხეების ჯამი?
ამოხსნა
- დიაგონალები: .
- კუთხეების ჯამი: .
პასუხი: 9 დიაგონალი; 720°
მაგალითი 18
ამოზნექილ მრავალკუთხედს 20 დიაგონალი აქვს. რამდენი გვერდი აქვს მას და რას უდრის მისი კუთხეების ჯამი?
ამოხსნა
- , ამიტომ .
- ვეძებთ ისეთ -ს, რომ და ერთმანეთისგან 3-ით განსხვავდება და ნამრავლი 40-ია: , ე.ი. .
- შემოწმება: .
- კუთხეების ჯამი: .
პასუხი: 8 გვერდი; 1080°
მაგალითი 19
ამოზნექილი ხუთკუთხედის ოთხი კუთხეა 100°, 110°, 120° და 130°. იპოვეთ მეხუთე კუთხე.
ამოხსნა
- ხუთკუთხედის კუთხეების ჯამი: .
- ოთხი კუთხის ჯამი: .
- მეხუთე კუთხე: .
პასუხი: 80°
შეამოწმე თავი
- რას უდრის ხუთკუთხედის კუთხეების ჯამი?
- რამდენი დიაგონალი აქვს რვაკუთხედს?
- ამოზნექილი მრავალკუთხედის კუთხეების ჯამია 1440°. რამდენი გვერდი აქვს მას?
პასუხები: 1) 540° 2) 20 3) 10 ()
§6. ოთხკუთხედები: პარალელოგრამი, მართკუთხედი, რომბი, კვადრატი, ტრაპეცია
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- პარალელოგრამი
- ოთხკუთხედი, რომლის მოპირდაპირე გვერდები წყვილ-წყვილად პარალელურია.მაგალითი: პარალელოგრამის კუთხეებია 65°, 115°, 65°, 115°.
- რომბი
- პარალელოგრამი, რომლის ოთხივე გვერდი ტოლია; მისი დიაგონალები ერთმანეთის მართობულია.მაგალითი: რომბი გვერდით 5 სმ აქვს პერიმეტრი სმ.
- ტრაპეცია
- ოთხკუთხედი, რომლის მხოლოდ ორი გვერდი (ფუძეები) პარალელურია; დანარჩენი ორი გვერდი ფერდებია.მაგალითი: ტრაპეციაში , ამიტომ .
პარალელოგრამი არის ოთხკუთხედი, რომლის მოპირდაპირე გვერდები წყვილ-წყვილად პარალელურია.
- პარალელოგრამში მოპირდაპირე გვერდები ტოლია; მოპირდაპირე კუთხეები ტოლია; ორი მეზობელი კუთხის ჯამი 180°-ია; დიაგონალები გადაკვეთის წერტილში შუაზე იყოფა.
- მართკუთხედი პარალელოგრამია, რომლის ყველა კუთხე მართია. მისი დიაგონალები ტოლია.
- რომბი პარალელოგრამია, რომლის ყველა გვერდი ტოლია. მისი დიაგონალები ურთიერთმართობულია.
- კვადრატი მართკუთხედიცაა და რომბიც: ყველა გვერდი ტოლია და ყველა კუთხე მართია; დიაგონალები ტოლიცაა და მართობულიც.
- ტრაპეცია არის ოთხკუთხედი, რომლის ორი გვერდი — ფუძეები — პარალელურია, დანარჩენი ორი — ფერდები — არა. ტრაპეციის სიმაღლე არის მანძილი ფუძეებს შორის. ფერდის ორი ბოლოს კუთხეების ჯამი 180°-ია (როგორც პარალელოგრამში მეზობელი კუთხეებისა).
ოთხკუთხედის კუთხეების ჯამი 360°-ია. პარალელოგრამის პერიმეტრი , სადაც და მეზობელი გვერდებია.
მაგალითი 20
პარალელოგრამის ორი მეზობელი კუთხის სხვაობა 50°-ია. იპოვეთ პარალელოგრამის კუთხეები.
ამოხსნა
- მეზობელი კუთხეების ჯამი 180°-ია. პატარა კუთხე აღვნიშნოთ -ით, მაშინ დიდია .
- , , .
- დიდი კუთხე: .
- მოპირდაპირე კუთხეები ტოლია, ამიტომ ოთხივე კუთხეა 65°, 115°, 65°, 115°.
- შემოწმება: ჯამი .
პასუხი: 65° და 115° (ორ-ორი კუთხე)
მაგალითი 21
რომბის გვერდია 5 სმ, ერთი კუთხე — 60°. იპოვეთ რომბის პერიმეტრი, დანარჩენი კუთხეები და მოკლე დიაგონალი.
ამოხსნა
- რომბის ოთხივე გვერდი ტოლია: სმ.
- მოპირდაპირე კუთხე ტოლია — 60°; მეზობელი კუთხეა . კუთხეებია 60°, 120°, 60°, 120°.
- მოკლე დიაგონალი აერთებს 120°-იანი კუთხეების წვეროებს და რომბს ორ სამკუთხედად ყოფს. თითოეულ მათგანში ორი გვერდია 5 სმ და მათ შორის კუთხე 60°. ასეთი ტოლფერდა სამკუთხედის ფუძესთან კუთხეებია , ე.ი. სამკუთხედი ტოლგვერდაა.
- ამიტომ მოკლე დიაგონალიც 5 სმ-ია.
პასუხი: სმ; კუთხეები 60° და 120°; მოკლე დიაგონალი 5 სმ.
მაგალითი 22
ტრაპეციაში და ფუძეებია, , . იპოვეთ და .
ამოხსნა
- ფერდის ბოლოებია და , ამიტომ .
- .
- ფერდის ბოლოებია და : .
- შემოწმება: .
პასუხი: ,
მაგალითი 23
ოთხკუთხედის პერიმეტრია 50 სმ. დიაგონალი მას ორ სამკუთხედად ყოფს, რომელთა პერიმეტრებია 30 სმ და 40 სმ. იპოვეთ დიაგონალის სიგრძე.
ამოხსნა
- ორი სამკუთხედის პერიმეტრთა ჯამში ოთხკუთხედის ოთხივე გვერდი ერთხელ შედის, დიაგონალი — ორჯერ (თითოეულ სამკუთხედში ერთხელ).
- ჯამი: სმ.
- , ამიტომ .
- დიაგონალი: სმ.
პასუხი: 10 სმ
შეამოწმე თავი
- პარალელოგრამის ერთი კუთხე 65°-ია. რას უდრის მისი მეზობელი კუთხე?
- რომბის პერიმეტრია 28 სმ. რას უდრის მისი გვერდი?
- ტრაპეციაში და . რას უდრის ?
პასუხები: 1) 115° 2) 7 სმ 3) 110°
§7. წრეწირი და წრე
ამ ნაწილის ტერმინები (4)
- რკალი
- წრეწირის ნაწილი ორ წერტილს შორის.მაგალითი: წრეწირი 16 ტოლ რკალადაა დაყოფილი.
- სექტორი
- წრის ნაწილი, რომელიც ორი რადიუსითა და მათ შორის რკალით შემოისაზღვრება.მაგალითი: წრე 8 ტოლ სექტორად დაყოფილია, თითოეულის კუთხეა .
- ქორდა
- მონაკვეთი, რომელიც წრეწირის ორ წერტილს აერთებს; ყველაზე გრძელი ქორდა დიამეტრია.მაგალითი: 13 სმ დიამეტრის მქონე წრეწირში 12 სმ-იანი ქორდა შეიძლება, 14 სმ-იანი — არა.
- წრეწირი
- ხაზი, რომლის ყოველი წერტილი ცენტრიდან ერთნაირ მანძილზეა (წრე კი ამ ხაზით შემოსაზღვრული ფართობია).მაგალითი: 6,5 სმ რადიუსიანი წრეწირის დიამეტრია 13 სმ.
წრეწირი არის სიბრტყის ყველა ის წერტილი, რომელიც მოცემული წერტილიდან — ცენტრიდან — ერთნაირ მანძილზეა. ეს ხაზია. წრე არის წრეწირით შემოსაზღვრული ნაწილი, ე.ი. ფართობია.
- რადიუსი — მონაკვეთი ცენტრიდან წრეწირის წერტილამდე.
- ქორდა — მონაკვეთი, რომელიც წრეწირის ორ წერტილს აერთებს.
- დიამეტრი — ცენტრზე გამავალი ქორდა. .
- რკალი — წრეწირის ნაწილი ორ წერტილს შორის.
- სექტორი — წრის ნაწილი, რომელიც ორი რადიუსითა და მათ შორის მოთავსებული რკალით შემოისაზღვრება.
დიამეტრი ყველაზე გრძელი ქორდაა. ნებისმიერი ქორდა დიამეტრზე გრძელი ვერ იქნება. შედეგად, წრეწირზე მდებარე ნებისმიერი ორი წერტილის მანძილი -ზე მეტი არ არის.
თუ წრეწირი ტოლ რკალად არის დაყოფილი, თითოეულ რკალს შეესაბამება სექტორი, რომლის კუთხე -ია. ორი წერტილი დიამეტრის ბოლოებია, თუ მათ შორის წრეწირის ნახევარი, ანუ რკალია.
მაგალითი 24
წრეწირის რადიუსია 6,5 სმ. შეიძლება თუ არა მისი ქორდის სიგრძე იყოს (ა) 12 სმ; (ბ) 14 სმ?
ამოხსნა
- დიამეტრი: სმ.
- ქორდა დიამეტრზე გრძელი არ არის.
- (ა) — შეიძლება.
- (ბ) — არ შეიძლება.
პასუხი: (ა) შეიძლება; (ბ) არ შეიძლება
მაგალითი 25
წრეწირი მასზე მონიშნული წერტილებით ტოლ რკალებად არის დაყოფილი. წერტილები თანმიმდევრობით დანომრილია 1, 2, 3, ... მე-3 და მე-11 წერტილები წრეწირის ერთ-ერთი დიამეტრის ბოლოებია. რამდენ რკალადაა წრეწირი დაყოფილი?
ამოხსნა
- მე-3 წერტილიდან მე-11 წერტილამდე რკალების რაოდენობა: .
- დიამეტრის ბოლოებს შორის წრეწირის ნახევარია, ამიტომ 8 რკალი ნახევარია.
- მთელი წრეწირი: რკალი.
- შემოწმება: 16 წერტილს ნომრები ექნება 1-დან 16-მდე; მე-3-ის მოპირდაპირეა .
პასუხი: 16 რკალი
მაგალითი 26
წრე 8 ტოლ სექტორად არის დაყოფილი. წრის ფართობია 96 სმ². იპოვეთ ერთი სექტორის კუთხე და 3 მეზობელი სექტორის ერთობლივი ფართობი.
ამოხსნა
- ერთი სექტორის კუთხე: .
- ერთი სექტორის ფართობი: სმ².
- სამი სექტორის ფართობი: სმ².
პასუხი: 45°; 36 სმ²
შეამოწმე თავი
- წრეწირის დიამეტრია 9 სმ. რას უდრის რადიუსი?
- წრეწირის რადიუსია 5 სმ. შეიძლება თუ არა ქორდის სიგრძე იყოს 11 სმ?
- წრეწირი 20 ტოლ რკალადაა დაყოფილი და წერტილები დანომრილია 1-დან 20-მდე. რომელი წერტილია პირველი წერტილის დიამეტრულად მოპირდაპირე?
პასუხები: 1) 4,5 სმ 2) არა () 3) მე-11 ()
§8. სიმეტრია და ფიგურათა ტოლობა
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- ტოლი ფიგურები
- ფიგურები, რომლებიც გადაადგილებით ზუსტად ემთხვევა ერთმანეთს; მათი გვერდები, კუთხეები, პერიმეტრი და ფართობი ტოლია.მაგალითი: მართკუთხედები და ტოლი არ არის: ფართობი ერთნაირია, პერიმეტრი — არა.
- ღერძული სიმეტრია
- ფიგურას აქვს სიმეტრიის ღერძი, თუ მასზე დაკეცვისას ფიგურის ორი ნაწილი ზუსტად ემთხვევა.მაგალითი: მართკუთხედს ორი სიმეტრიის ღერძი აქვს, კვადრატს — ოთხი.
- ცენტრული სიმეტრია
- ფიგურა 180°-ით შემობრუნებისას თავის თავს ემთხვევა; ამ წერტილს ცენტრი ეწოდება.მაგალითი: პარალელოგრამი ცენტრულად სიმეტრიულია, სამკუთხედი — არა.
ტოლი ფიგურები — ანუ ფიგურები, რომლებიც გადაადგილებით (გადაწევით, შემობრუნებით, გადაბრუნებით) ზუსტად ემთხვევა ერთმანეთს. ტოლ ფიგურებს ტოლი გვერდები, ტოლი კუთხეები, ტოლი პერიმეტრი და ტოლი ფართობი აქვთ.
ღერძული სიმეტრია. ფიგურას აქვს სიმეტრიის ღერძი, თუ ამ წრფეზე დაკეცვისას ფიგურის ორი ნაწილი ზუსტად ემთხვევა ერთმანეთს. ორი წერტილი ღერძის მიმართ სიმეტრიულია, თუ ღერძი მათ შემაერთებელ მონაკვეთს შუაზე ყოფს და მასზე მართობულია.
ცენტრული სიმეტრია. ფიგურა ცენტრულად სიმეტრიულია, თუ რომელიმე წერტილის გარშემო 180°-ით შემობრუნებისას ის თავის თავს ემთხვევა. ორი წერტილი და ცენტრის მიმართ სიმეტრიულია, თუ არის მონაკვეთის შუა წერტილი.
| ფიგურა | სიმეტრიის ღერძები | ცენტრული სიმეტრია |
|---|---|---|
| ტოლგვერდა სამკუთხედი | 3 | არა |
| ტოლფერდა (არატოლგვერდა) სამკუთხედი | 1 | არა |
| ნებისმიერი სხვა სამკუთხედი | 0 | არა |
| პარალელოგრამი (მართკუთხედისა და რომბის გარდა) | 0 | კი |
| მართკუთხედი (კვადრატის გარდა) | 2 | კი |
| რომბი (კვადრატის გარდა) | 2 | კი |
| კვადრატი | 4 | კი |
| წრე | უსასრულოდ ბევრი (ყოველი დიამეტრი) | კი |
მაგალითი 27
რამდენი სიმეტრიის ღერძი აქვს (ა) მართკუთხედს; (ბ) ტოლფერდა, მაგრამ არატოლგვერდა სამკუთხედს; (გ) პარალელოგრამს, რომელიც არც მართკუთხედია და არც რომბი?
ამოხსნა
- (ა) ორი ღერძი: წრფე, რომელიც გადის გრძელი გვერდების შუა წერტილებზე, და წრფე, რომელიც გადის მოკლე გვერდების შუა წერტილებზე. დიაგონალები ღერძები არ არის.
- (ბ) ერთი ღერძი: ფუძეზე დაშვებული სიმაღლის წრფე.
- (გ) ღერძი არ არის: პარალელოგრამი ცენტრულად სიმეტრიულია, მაგრამ დაკეცვისას ორი ნაწილი არ ემთხვევა.
პასუხი: (ა) 2; (ბ) 1; (გ) 0
მაგალითი 28
წერტილი წერტილის სიმეტრიულია ცენტრის მიმართ და სმ. იპოვეთ .
ამოხსნა
- არის მონაკვეთის შუა წერტილი, ამიტომ სმ.
- , , ერთ წრფეზეა და მათ შორისაა: სმ.
პასუხი: 14 სმ
მაგალითი 29
ერთი მართკუთხედის გვერდებია 8 სმ და 3 სმ, მეორესი — 6 სმ და 4 სმ. ტოლია თუ არა ეს მართკუთხედები?
ამოხსნა
- ფართობები: სმ² და სმ² — ტოლია.
- პერიმეტრები: სმ და სმ — განსხვავებულია.
- ტოლ ფიგურებს ტოლი პერიმეტრი აქვთ, ამიტომ ეს მართკუთხედები ტოლი არ არის.
პასუხი: არა, ტოლი არ არის (ფართობი ერთნაირია, პერიმეტრი — განსხვავებული).
შეამოწმე თავი
- რამდენი სიმეტრიის ღერძი აქვს კვადრატს?
- ცენტრულად სიმეტრიულია თუ არა ტოლგვერდა სამკუთხედი?
- წერტილი -ს სიმეტრიულია წერტილის მიმართ და სმ. რას უდრის ?
პასუხები: 1) 4 2) არა 3) 14 სმ
მოკლედ
- ; ტეხილის სიგრძე — მონაკვეთების ჯამი.
- მომიჯნავე კუთხეების ჯამი 180°; ვერტიკალური კუთხეები ტოლია; ორი წრფის გადაკვეთისას ოთხი კუთხის ჯამი 360°.
- სამკუთხედის კუთხეების ჯამი 180°; მართკუთხა სამკუთხედის მახვილი კუთხეების ჯამი 90°; ტოლფერდაში ფუძესთან კუთხეები ტოლია; ტოლგვერდაში ყოველი კუთხე 60°.
- სამკუთხედის უტოლობა: უდიდესი გვერდი < დანარჩენი ორის ჯამზე; .
- -კუთხედის კუთხეების ჯამი ; დიაგონალები .
- პარალელოგრამი: მოპირდაპირე გვერდები და კუთხეები ტოლია, მეზობელი კუთხეების ჯამი 180°; მართკუთხედის დიაგონალები ტოლია; რომბის დიაგონალები მართობულია; ტრაპეციაში ფერდის ორი ბოლოს კუთხეების ჯამი 180°.
- ; ქორდა დიამეტრზე გრძელი არ არის; ტოლი რკალის სექტორის კუთხე .
- სიმეტრიის ღერძები: ტოლგვერდა სამკუთხედი 3, ტოლფერდა 1, მართკუთხედი 2, რომბი 2, კვადრატი 4, პარალელოგრამი 0; ცენტრულად სიმეტრიულია პარალელოგრამი და წრე.