§1. რიცხვთა ღერძი
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- აბსცისა და ორდინატა
- წერტილის პირველი და მეორე კოორდინატი: — მარჯვნივ/მარცხნივ, — მაღლა/დაბლა.მაგალითი: წერტილის აბსცისაა 3, ორდინატა — −5.
- რიცხვთა ღერძი
- წრფე, რომელზეც არჩეულია საწყისი წერტილი 0, დადებითი მიმართულება და ერთეულოვანი მონაკვეთი.მაგალითი: −3 არის ნულიდან მარცხნივ 3 ერთეულზე, 2 — მარჯვნივ 2 ერთეულზე.
- სეგმენტი და ინტერვალი
- რიცხვითი შუალედები: სეგმენტს ბოლოები ეკუთვნის, ინტერვალს — არა.მაგალითი: -ში არის 1, 2, 3 მთელი რიცხვები, -ში — მხოლოდ 2.
რიცხვთა ღერძი — წრფეა, რომელზეც არჩეულია საწყისი წერტილი 0, დადებითი მიმართულება (ჩვეულებრივ მარჯვნივ) და ერთეულოვანი მონაკვეთი. ყოველ რიცხვს, წილადსა და ათწილადსაც, ღერძზე ერთი წერტილი შეესაბამება: არის 3-სა და 4-ს შორის შუაში. ამ რიცხვს წერტილის კოორდინატი ეწოდება.
რაც უფრო მარჯვნივაა რიცხვი, მით უფრო დიდია: .
მოდული — მანძილი 0-დან -მდე: , .
მანძილი წერტილებს -სა და -ს შორის: . შუა წერტილი: . წერტილის გადაადგილებისას მარჯვნივ ერთეულით ვუმატებთ -ს, მარცხნივ — ვაკლებთ -ს.
თანაბარი დანაყოფები. თუ -სა და -ს შორის მონაკვეთი ტოლ ნაწილადაა დაყოფილი, ერთი ნაწილის სიგრძეა ; -დან -ური დანაყოფის კოორდინატია .
რიცხვითი შუალედები: სეგმენტი — რიცხვები (ბოლოები შედის); ინტერვალი — (ბოლოები არ შედის); ნახევრად ღია შუალედი ნიშნავს .
მაგალითი 1
რიცხვთა ღერძზე მონიშნულია წერტილები −7 და 5. იპოვეთ მათ შორის მანძილი და მათი შუა წერტილის კოორდინატი.
ამოხსნა
- მანძილი: .
- შუა წერტილი: .
- შემოწმება: −1-დან −7-მდე 6 ერთეულია და −1-დან 5-მდეც 6 ერთეულია.
პასუხი: მანძილი 12; შუა წერტილი −1.
მაგალითი 2
რამდენი მთელი რიცხვი აკმაყოფილებს უტოლობას ?
ამოხსნა
- მარცხენა ბოლო −2,5 არ შედის (). მასზე მარჯვნივ პირველი მთელი რიცხვია −2.
- მარჯვენა ბოლო 3 შედის ().
- მთელი რიცხვები: −2, −1, 0, 1, 2, 3.
- სულ 6 რიცხვია.
პასუხი: 6 რიცხვი
მაგალითი 3
ღერძზე მონიშნულია და . მათ შორის მონაკვეთი სამ ტოლ ნაწილადაა დაყოფილი. წერტილი -ს შემდეგი პირველი დანაყოფია. რა არის -ს კოორდინატი?
ამოხსნა
- მთელი მონაკვეთის სიგრძეა .
- ერთი ნაწილი: .
- .
- შემოწმება: -დან -მდე .
პასუხი: 1
მაგალითი 4
— ღერძის სათავეა. და წერტილები -ს სხვადასხვა მხარეს არიან, მათ შორის მანძილი 20 ერთეულია და . წერტილი -ის მარჯვნივაა. სად მდებარეობს წერტილი, რომლის კოორდინატია −5?
ამოხსნა
- მარჯვნივაა, ამიტომ სათავიდან მარცხნივაა. აღვნიშნოთ ; მაშინ .
- პირობა: . ორივე მხარეს ვამრავლებთ 4-ზე: , ე.ი. და .
- -ის კოორდინატია , ე.ი. მდებარეობს −4-სა და 0-ს შორის: .
- −5 ნაკლებია −4-ზე, ამიტომ −5-ის წერტილი -ზე მარცხნივაა.
პასუხი: წერტილის მარცხნივ
მაგალითი 5
რიცხვთა ღერძზე -სა და -ს შორის მანძილი 3-ია, -სა და -ს შორის — 5. ქვემოთ ჩამოთვლილთაგან რომლის ტოლი არ შეიძლება იყოს : −8, −5, 2 თუ 8?
ამოხსნა
- ავიღოთ 0-ად (შუა წერტილის გადატანით არ იცვლება). მაშინ ან ; ან .
- ოთხივე წყვილისთვის: ; ; ; .
- შეიძლება იყოს , , ან . რიცხვი −5 ამ ოთხს შორის არ არის.
პასუხი: −5
შეამოწმე თავი
- რა მანძილია −9-სა და 4-ს შორის?
- რა არის −8-სა და 2-ს შორის შუა წერტილის კოორდინატი?
- რამდენი მთელი რიცხვი აკმაყოფილებს უტოლობას ?
პასუხები: 1) 13 2) −3 3) 5
§2. საკოორდინატო სიბრტყე
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- კოორდინატი
- რიცხვი (ან რიცხვთა წყვილი), რომელიც წერტილის ადგილს გვიჩვენებს.მაგალითი: წერტილი ღერძზე; წერტილი სიბრტყეზე.
- მეოთხედი
- ღერძებით გაყოფილი სიბრტყის ოთხი ნაწილიდან ერთ-ერთი.მაგალითი: წერტილი II მეოთხედშია, რადგან , .
- საკოორდინატო სიბრტყე
- ორი ურთიერთმართობული რიცხვთა ღერძით მიღებული სიბრტყე, რომელზეც ყოველი წერტილი რიცხვთა წყვილით განისაზღვრება.მაგალითი: ჰორიზონტალურია, ვერტიკალური; ისინი წერტილში იკვეთება.
საკოორდინატო სიბრტყე — ორი ურთიერთმართობული რიცხვთა ღერძია: ჰორიზონტალური და ვერტიკალური , რომლებიც სათავეში იკვეთება. წერტილის კოორდინატებია რიცხვთა წყვილი : აბსცისა აჩვენებს, რამდენით არის წერტილი -დან მარჯვნივ (+) ან მარცხნივ (−); ორდინატა — რამდენით არის -დან მაღლა (+) ან დაბლა (−). ჯერ მივდივართ -ის მიხედვით, შემდეგ -ის.
ღერძები სიბრტყეს ოთხ მეოთხედად ყოფს (ნუმერაცია საათის ისრის საწინააღმდეგოდ): I — , II — , III — , IV — . წერტილი -ზეა, — -ზე; ასეთი წერტილები არც ერთ მეოთხედში არ არის.
ორი წერტილი ერთ ჰორიზონტალზე ( ერთნაირია): მანძილი . ერთ ვერტიკალზე ( ერთნაირია): .
შუა წერტილი: .
პარალელოგრამი : დიაგონალები შუაში იკვეთება, ამიტომ და წერტილების შუა ემთხვევა და წერტილების შუას; მიიღება და .
მაგალითი 6
თითოეული წერტილი ამოიცანით: , , , , .
ამოხსნა
- : , — IV მეოთხედი.
- : , — II მეოთხედი.
- : აბსცისა 0-ია — ღერძზეა.
- : ორივე უარყოფითია — III მეოთხედი.
- : ორდინატა 0-ია — ღერძზეა.
პასუხი: — IV; — II; — -ზე; — III; — -ზე.
მაგალითი 7
მართკუთხედის სამი წვეროა: , , . იპოვეთ მეოთხე წვერო , მართკუთხედის პერიმეტრი და ფართობი (ერთეულოვანი მონაკვეთი 1 სმ-ია).
ამოხსნა
- და ერთ ჰორიზონტალზეა (): .
- და ერთ ვერტიკალზეა (): .
- -ს ზემოთაა და -სთან ერთ ჰორიზონტალზეა: .
- პერიმეტრი: სმ.
- ფართობი: სმ².
პასუხი: ; სმ; სმ².
მაგალითი 8
იპოვეთ სამკუთხედის ფართობი, თუ მისი წვეროებია , , (ერთეულოვანი მონაკვეთი 1 სმ-ია).
ამოხსნა
- და ერთ ჰორიზონტალზეა, ამიტომ ფუძედ ავიღოთ: სმ.
- სიმაღლე — -დან ამ წრფემდე მანძილია: სმ.
- სმ².
პასუხი: 18 სმ²
მაგალითი 9
პარალელოგრამის წვერო სათავეშია, წვერო ღერძზეა. და . იპოვეთ წვეროს კოორდინატები და პარალელოგრამის ფართობი (ერთეული — 1 სმ).
ამოხსნა
- ; . .
- შემოწმება: -სა და -ს შუაა , -სა და -ს შუაც .
- ფუძე სმ (-ზეა), სიმაღლე — -ს ორდინატა, 5 სმ.
- ფართობი: სმ².
პასუხი: ; სმ².
შეამოწმე თავი
- რომელ მეოთხედშია წერტილი ?
- მართკუთხედის სამი წვეროა , , . რა არის მისი ფართობი (კვ. ერთეულებში)?
- პარალელოგრამში , , . იპოვეთ .
პასუხები: 1) II მეოთხედში 2) 35 3)
§3. სიმეტრია და მობრუნება კოორდინატებში
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- მობრუნება
- წერტილის ან ფიგურის ბრუნვა მოცემული წერტილის გარშემო მოცემული კუთხით.მაგალითი: საათის ისრის მიმართულებით 90°-ით მობრუნებისას გადადის -ში.
- სიმეტრიული წერტილები
- ორი წერტილი, რომლებიც ღერძის ან წერტილის მიმართ ერთმანეთის „სარკისებური ასლია“.მაგალითი: -ის სიმეტრიულია -ის მიმართ .
წერტილი და მისი სიმეტრიული წერტილი:
- ღერძის მიმართ: — იცვლება ორდინატის ნიშანი;
- ღერძის მიმართ: — იცვლება აბსცისის ნიშანი;
- სათავის მიმართ: .
სიმეტრია წერტილის მიმართ. და წერტილები წერტილის მიმართ სიმეტრიულია, თუ არის მონაკვეთის შუა წერტილი. ამიტომ -ის კოორდინატებია , .
მობრუნება 90°-ით სათავის გარშემო:
- საათის ისრის მიმართულებით: ;
- საათის ისრის საწინააღმდეგოდ: .
შემოწმება: წერტილი საათის ისრის მიმართულებით მობრუნებისას ქვემოთ გადადის: . სხვა წერტილის გარშემო მობრუნებისას ვიპოვით -დან წერტილამდე ვექტორს (საბოლოო მინუს საწყისი), ვაბრუნებთ ზემოთ მოცემული წესით და ვუმატებთ -ს.
მაგალითი 10
მოცემულია წერტილი . იპოვეთ მისი სიმეტრიული წერტილები ღერძის, ღერძისა და სათავის მიმართ.
ამოხსნა
- -ის მიმართ იცვლება ორდინატის ნიშანი: .
- -ის მიმართ იცვლება აბსცისის ნიშანი: .
- სათავის მიმართ იცვლება ორივე ნიშანი: .
პასუხი: , , .
მაგალითი 11
წერტილი წერტილის სიმეტრიულია ღერძის მიმართ, ხოლო წერტილი -ს სიმეტრიულია ღერძის მიმართ. რის ტოლია წერტილის კოორდინატთა ჯამი?
ამოხსნა
- -ის მიმართ იცვლება აბსცისის ნიშანი: .
- -ის მიმართ იცვლება ორდინატის ნიშანი: .
- ჯამი: .
პასუხი: 5
მაგალითი 12
და წერტილები სიმეტრიულია წერტილის მიმართ. რის ტოლია იმ წერტილის კოორდინატები, რომელიც წერტილის სიმეტრიულია იმავე წერტილის მიმართ?
ამოხსნა
- არის -ის შუა წერტილი: .
- -დან -მდე გადაადგილება: .
- იგივე გადაადგილება კიდევ ერთხელ -დან: .
- შემოწმება ფორმულით: , .
პასუხი:
მაგალითი 13
მონაკვეთის ბოლოებია და . მონაკვეთი მოაბრუნეს წერტილის გარშემო 90°-ით საათის ისრის მიმართულებით. რის ტოლია მიღებული წერტილის კოორდინატთა ჯამი?
ამოხსნა
- ვექტორი -დან -მდე: .
- საათის ისრის მიმართულებით : .
- .
- ჯამი: .
- შემოწმება: სიგრძე იგივეა — ორივე ვექტორის კოორდინატების კვადრატთა ჯამი ტოლია: .
პასუხი: 1
შეამოწმე თავი
- რა არის წერტილის სიმეტრიული წერტილი ღერძის მიმართ?
- რა არის წერტილის სიმეტრიული წერტილი სათავის მიმართ?
- წერტილი 90°-ით მოაბრუნეს სათავის გარშემო საათის ისრის მიმართულებით. რა კოორდინატები მიიღო?
პასუხები: 1) 2) 3)
მოკლედ
- მანძილი -სა და -ს შორის — ; შუა წერტილი — ; — ბოლოები შედის, — არ შედის.
- წერტილი : ჯერ მარჯვნივ/მარცხნივ (), შემდეგ მაღლა/დაბლა (). მეოთხედები: I , II , III , IV .
- პარალელოგრამი : (კოორდინატებით).
- სიმეტრია: — ; — ; სათავე — ; წერტილი — .
- 90° საათის ისრის მიმართულებით: ; საწინააღმდეგოდ: .