მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

რიცხვთა ღერძი და კოორდინატები

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. რიცხვთა ღერძი

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
აბსცისა და ორდინატა
წერტილის პირველი და მეორე კოორდინატი: xx — მარჯვნივ/მარცხნივ, yy — მაღლა/დაბლა.მაგალითი: (3;−5)(3; -5) წერტილის აბსცისაა 3, ორდინატა — −5.
რიცხვთა ღერძი
წრფე, რომელზეც არჩეულია საწყისი წერტილი 0, დადებითი მიმართულება და ერთეულოვანი მონაკვეთი.მაგალითი: −3 არის ნულიდან მარცხნივ 3 ერთეულზე, 2 — მარჯვნივ 2 ერთეულზე.
სეგმენტი და ინტერვალი
რიცხვითი შუალედები: სეგმენტს ბოლოები ეკუთვნის, ინტერვალს — არა.მაგალითი: [1;3][1; 3]-ში არის 1, 2, 3 მთელი რიცხვები, (1;3)(1; 3)-ში — მხოლოდ 2.

რიცხვთა ღერძი — წრფეა, რომელზეც არჩეულია საწყისი წერტილი 0, დადებითი მიმართულება (ჩვეულებრივ მარჯვნივ) და ერთეულოვანი მონაკვეთი. ყოველ რიცხვს, წილადსა და ათწილადსაც, ღერძზე ერთი წერტილი შეესაბამება: 72=3,5\dfrac{7}{2} = 3{,}5 არის 3-სა და 4-ს შორის შუაში. ამ რიცხვს წერტილის კოორდინატი ეწოდება.

რაც უფრო მარჯვნივაა რიცხვი, მით უფრო დიდია: −7<−3<0<2-7 < -3 < 0 < 2.

მოდული ∣a∣|a| — მანძილი 0-დან aa-მდე: ∣5∣=5|5| = 5, ∣−5∣=5|-5| = 5.

მანძილი წერტილებს aa-სა და bb-ს შორის: ∣a−b∣|a - b|. შუა წერტილი: a+b2\dfrac{a + b}{2}. წერტილის გადაადგილებისას მარჯვნივ kk ერთეულით ვუმატებთ kk-ს, მარცხნივ — ვაკლებთ kk-ს.

თანაბარი დანაყოფები. თუ aa-სა და bb-ს შორის მონაკვეთი nn ტოლ ნაწილადაა დაყოფილი, ერთი ნაწილის სიგრძეა b−an\dfrac{b - a}{n}; aa-დან kk-ური დანაყოფის კოორდინატია a+k⋅b−ana + k \cdot \dfrac{b - a}{n}.

რიცხვითი შუალედები: სეგმენტი [a;b][a; b] — რიცხვები a≤x≤ba \le x \le b (ბოლოები შედის); ინტერვალი (a;b)(a; b) — a<x<ba < x < b (ბოლოები არ შედის); ნახევრად ღია შუალედი [a;b)[a; b) ნიშნავს a≤x<ba \le x < b.

მაგალითი 1

რიცხვთა ღერძზე მონიშნულია წერტილები −7 და 5. იპოვეთ მათ შორის მანძილი და მათი შუა წერტილის კოორდინატი.

ამოხსნა

  1. მანძილი: ∣5−(−7)∣=∣5+7∣=12|5 - (-7)| = |5 + 7| = 12.
  2. შუა წერტილი: −7+52=−22=−1\dfrac{-7 + 5}{2} = \dfrac{-2}{2} = -1.
  3. შემოწმება: −1-დან −7-მდე 6 ერთეულია და −1-დან 5-მდეც 6 ერთეულია.

პასუხი: მანძილი 12; შუა წერტილი −1.

მაგალითი 2

რამდენი მთელი რიცხვი აკმაყოფილებს უტოლობას −2,5<x≤3-2{,}5 < x \le 3?

ამოხსნა

  1. მარცხენა ბოლო −2,5 არ შედის (<<). მასზე მარჯვნივ პირველი მთელი რიცხვია −2.
  2. მარჯვენა ბოლო 3 შედის (≤\le).
  3. მთელი რიცხვები: −2, −1, 0, 1, 2, 3.
  4. სულ 6 რიცხვია.

პასუხი: 6 რიცხვი

მაგალითი 3

ღერძზე მონიშნულია A(−4)A(-4) და B(11)B(11). მათ შორის მონაკვეთი სამ ტოლ ნაწილადაა დაყოფილი. CC წერტილი AA-ს შემდეგი პირველი დანაყოფია. რა არის CC-ს კოორდინატი?

ამოხსნა

  1. მთელი მონაკვეთის სიგრძეა 11−(−4)=1511 - (-4) = 15.
  2. ერთი ნაწილი: 15÷3=515 \div 3 = 5.
  3. C=−4+5=1C = -4 + 5 = 1.
  4. შემოწმება: CC-დან BB-მდე 11−1=10=2×511 - 1 = 10 = 2 \times 5.

პასუხი: 1

მაგალითი 4

OO — ღერძის სათავეა. MM და NN წერტილები OO-ს სხვადასხვა მხარეს არიან, მათ შორის მანძილი 20 ერთეულია და ∣ON∣<∣OM∣4|ON| < \dfrac{|OM|}{4}. MM წერტილი NN-ის მარჯვნივაა. სად მდებარეობს წერტილი, რომლის კოორდინატია −5?

ამოხსნა

  1. MM მარჯვნივაა, ამიტომ NN სათავიდან მარცხნივაა. აღვნიშნოთ ∣ON∣=n|ON| = n; მაშინ ∣OM∣=20−n|OM| = 20 - n.
  2. პირობა: n<20−n4n < \dfrac{20 - n}{4}. ორივე მხარეს ვამრავლებთ 4-ზე: 4n<20−n4n < 20 - n, ე.ი. 5n<205n < 20 და n<4n < 4.
  3. NN-ის კოორდინატია −n-n, ე.ი. NN მდებარეობს −4-სა და 0-ს შორის: −4<−n<0-4 < -n < 0.
  4. −5 ნაკლებია −4-ზე, ამიტომ −5-ის წერტილი NN-ზე მარცხნივაა.

პასუხი: NN წერტილის მარცხნივ

მაგალითი 5

რიცხვთა ღერძზე aa-სა და bb-ს შორის მანძილი 3-ია, bb-სა და cc-ს შორის — 5. ქვემოთ ჩამოთვლილთაგან რომლის ტოლი არ შეიძლება იყოს a−ca - c: −8, −5, 2 თუ 8?

ამოხსნა

  1. bb ავიღოთ 0-ად (შუა წერტილის გადატანით a−ca - c არ იცვლება). მაშინ a=3a = 3 ან a=−3a = -3; c=5c = 5 ან c=−5c = -5.
  2. ოთხივე წყვილისთვის: 3−5=−23 - 5 = -2; 3−(−5)=83 - (-5) = 8; −3−5=−8-3 - 5 = -8; −3−(−5)=2-3 - (-5) = 2.
  3. a−ca - c შეიძლება იყოს −2-2, 88, −8-8 ან 22. რიცხვი −5 ამ ოთხს შორის არ არის.

პასუხი: −5

შეამოწმე თავი

  1. რა მანძილია −9-სა და 4-ს შორის?
  2. რა არის −8-სა და 2-ს შორის შუა წერტილის კოორდინატი?
  3. რამდენი მთელი რიცხვი აკმაყოფილებს უტოლობას −3<x≤2,5-3 < x \le 2{,}5?

პასუხები: 1) 13 2) −3 3) 5

§2. საკოორდინატო სიბრტყე

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
კოორდინატი
რიცხვი (ან რიცხვთა წყვილი), რომელიც წერტილის ადგილს გვიჩვენებს.მაგალითი: წერტილი A(−4)A(-4) ღერძზე; წერტილი B(3;−5)B(3; -5) სიბრტყეზე.
მეოთხედი
ღერძებით გაყოფილი სიბრტყის ოთხი ნაწილიდან ერთ-ერთი.მაგალითი: წერტილი (−2;4)(-2; 4) II მეოთხედშია, რადგან x<0x < 0, y>0y > 0.
საკოორდინატო სიბრტყე
ორი ურთიერთმართობული რიცხვთა ღერძით მიღებული სიბრტყე, რომელზეც ყოველი წერტილი რიცხვთა წყვილით განისაზღვრება.მაგალითი: OxOx ჰორიზონტალურია, OyOy ვერტიკალური; ისინი O(0;0)O(0; 0) წერტილში იკვეთება.

საკოორდინატო სიბრტყე — ორი ურთიერთმართობული რიცხვთა ღერძია: ჰორიზონტალური OxOx და ვერტიკალური OyOy, რომლებიც სათავეში O(0;0)O(0; 0) იკვეთება. წერტილის კოორდინატებია რიცხვთა წყვილი (x;y)(x; y): აბსცისა xx აჩვენებს, რამდენით არის წერტილი OyOy-დან მარჯვნივ (+) ან მარცხნივ (−); ორდინატა yy — რამდენით არის OxOx-დან მაღლა (+) ან დაბლა (−). ჯერ მივდივართ xx-ის მიხედვით, შემდეგ yy-ის.

ღერძები სიბრტყეს ოთხ მეოთხედად ყოფს (ნუმერაცია საათის ისრის საწინააღმდეგოდ): I — (+;+)(+; +), II — (−;+)(-; +), III — (−;−)(-; -), IV — (+;−)(+; -). წერტილი (x;0)(x; 0) OxOx-ზეა, (0;y)(0; y) — OyOy-ზე; ასეთი წერტილები არც ერთ მეოთხედში არ არის.

ორი წერტილი ერთ ჰორიზონტალზე (yy ერთნაირია): მანძილი ∣x1−x2∣|x_1 - x_2|. ერთ ვერტიკალზე (xx ერთნაირია): ∣y1−y2∣|y_1 - y_2|.

შუა წერტილი: (x1+x22; y1+y22)\left(\dfrac{x_1 + x_2}{2};\ \dfrac{y_1 + y_2}{2}\right).

პარალელოგრამი ABCDABCD: დიაგონალები შუაში იკვეთება, ამიტომ AA და CC წერტილების შუა ემთხვევა BB და DD წერტილების შუას; მიიღება xD=xA+xC−xBx_D = x_A + x_C - x_B და yD=yA+yC−yBy_D = y_A + y_C - y_B.

მაგალითი 6

თითოეული წერტილი ამოიცანით: A(3;−5)A(3; -5), B(−2;4)B(-2; 4), C(0;−3)C(0; -3), D(−6;−1)D(-6; -1), E(4;0)E(4; 0).

ამოხსნა

  1. AA: x>0x > 0, y<0y < 0 — IV მეოთხედი.
  2. BB: x<0x < 0, y>0y > 0 — II მეოთხედი.
  3. CC: აბსცისა 0-ია — OyOy ღერძზეა.
  4. DD: ორივე უარყოფითია — III მეოთხედი.
  5. EE: ორდინატა 0-ია — OxOx ღერძზეა.

პასუხი: AA — IV; BB — II; CC — OyOy-ზე; DD — III; EE — OxOx-ზე.

მაგალითი 7

ABCDABCD მართკუთხედის სამი წვეროა: A(1;1)A(1; 1), B(7;1)B(7; 1), C(7;5)C(7; 5). იპოვეთ მეოთხე წვერო DD, მართკუთხედის პერიმეტრი და ფართობი (ერთეულოვანი მონაკვეთი 1 სმ-ია).

ამოხსნა

  1. AA და BB ერთ ჰორიზონტალზეა (y=1y = 1): AB=7−1=6AB = 7 - 1 = 6.
  2. BB და CC ერთ ვერტიკალზეა (x=7x = 7): BC=5−1=4BC = 5 - 1 = 4.
  3. DD AA-ს ზემოთაა და CC-სთან ერთ ჰორიზონტალზეა: D(1;5)D(1; 5).
  4. პერიმეტრი: 2×(6+4)=202 \times (6 + 4) = 20 სმ.
  5. ფართობი: 6×4=246 \times 4 = 24 სმ².

პასუხი: D(1;5)D(1; 5); P=20P = 20 სმ; S=24S = 24 სმ².

მაგალითი 8

იპოვეთ სამკუთხედის ფართობი, თუ მისი წვეროებია A(2;1)A(2; 1), B(8;1)B(8; 1), C(5;7)C(5; 7) (ერთეულოვანი მონაკვეთი 1 სმ-ია).

ამოხსნა

  1. AA და BB ერთ ჰორიზონტალზეა, ამიტომ ABAB ფუძედ ავიღოთ: AB=8−2=6AB = 8 - 2 = 6 სმ.
  2. სიმაღლე — CC-დან ამ წრფემდე მანძილია: 7−1=67 - 1 = 6 სმ.
  3. S=6×62=18S = \dfrac{6 \times 6}{2} = 18 სმ².

პასუხი: 18 სმ²

მაგალითი 9

ABCDABCD პარალელოგრამის AA წვერო სათავეშია, DD წვერო OxOx ღერძზეა. B(2;5)B(2; 5) და D(8;0)D(8; 0). იპოვეთ CC წვეროს კოორდინატები და პარალელოგრამის ფართობი (ერთეული — 1 სმ).

ამოხსნა

  1. xC=xB+xD−xA=2+8−0=10x_C = x_B + x_D - x_A = 2 + 8 - 0 = 10; yC=5+0−0=5y_C = 5 + 0 - 0 = 5. C(10;5)C(10; 5).
  2. შემოწმება: AA-სა და CC-ს შუაა (5;2,5)(5; 2{,}5), BB-სა და DD-ს შუაც (2+82; 5+02)=(5;2,5)\left(\dfrac{2 + 8}{2};\ \dfrac{5 + 0}{2}\right) = (5; 2{,}5).
  3. ფუძე AD=8AD = 8 სმ (OxOx-ზეა), სიმაღლე — BB-ს ორდინატა, 5 სმ.
  4. ფართობი: 8×5=408 \times 5 = 40 სმ².

პასუხი: C(10;5)C(10; 5); S=40S = 40 სმ².

შეამოწმე თავი

  1. რომელ მეოთხედშია წერტილი (−4;6)(-4; 6)?
  2. მართკუთხედის სამი წვეროა (2;3)(2; 3), (9;3)(9; 3), (9;8)(9; 8). რა არის მისი ფართობი (კვ. ერთეულებში)?
  3. ABCDABCD პარალელოგრამში A(0;0)A(0; 0), B(1;4)B(1; 4), D(6;0)D(6; 0). იპოვეთ CC.

პასუხები: 1) II მეოთხედში 2) 35 3) (7;4)(7; 4)

§3. სიმეტრია და მობრუნება კოორდინატებში

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
მობრუნება
წერტილის ან ფიგურის ბრუნვა მოცემული წერტილის გარშემო მოცემული კუთხით.მაგალითი: (1;0)(1; 0) საათის ისრის მიმართულებით 90°-ით მობრუნებისას გადადის (0;−1)(0; -1)-ში.
სიმეტრიული წერტილები
ორი წერტილი, რომლებიც ღერძის ან წერტილის მიმართ ერთმანეთის „სარკისებური ასლია“.მაგალითი: (3;−5)(3; -5)-ის სიმეტრიულია OxOx-ის მიმართ (3;5)(3; 5).

წერტილი A(x;y)A(x; y) და მისი სიმეტრიული წერტილი:

  • OxOx ღერძის მიმართ: (x;−y)(x; -y) — იცვლება ორდინატის ნიშანი;
  • OyOy ღერძის მიმართ: (−x;y)(-x; y) — იცვლება აბსცისის ნიშანი;
  • სათავის მიმართ: (−x;−y)(-x; -y).

სიმეტრია წერტილის მიმართ. AA და A′A' წერტილები FF წერტილის მიმართ სიმეტრიულია, თუ FF არის AA′AA' მონაკვეთის შუა წერტილი. ამიტომ A′A'-ის კოორდინატებია x′=2xF−xAx' = 2x_F - x_A, y′=2yF−yAy' = 2y_F - y_A.

მობრუნება 90°-ით სათავის გარშემო:

  • საათის ისრის მიმართულებით: (x;y)→(y;−x)(x; y) \to (y; -x);
  • საათის ისრის საწინააღმდეგოდ: (x;y)→(−y;x)(x; y) \to (-y; x).

შემოწმება: წერტილი (1;0)(1; 0) საათის ისრის მიმართულებით მობრუნებისას ქვემოთ გადადის: (0;−1)(0; -1). სხვა MM წერტილის გარშემო მობრუნებისას ვიპოვით MM-დან წერტილამდე ვექტორს (საბოლოო მინუს საწყისი), ვაბრუნებთ ზემოთ მოცემული წესით და ვუმატებთ MM-ს.

მაგალითი 10

მოცემულია წერტილი A(3;−5)A(3; -5). იპოვეთ მისი სიმეტრიული წერტილები OxOx ღერძის, OyOy ღერძისა და სათავის მიმართ.

ამოხსნა

  1. OxOx-ის მიმართ იცვლება ორდინატის ნიშანი: (3;5)(3; 5).
  2. OyOy-ის მიმართ იცვლება აბსცისის ნიშანი: (−3;−5)(-3; -5).
  3. სათავის მიმართ იცვლება ორივე ნიშანი: (−3;5)(-3; 5).

პასუხი: (3;5)(3; 5), (−3;−5)(-3; -5), (−3;5)(-3; 5).

მაგალითი 11

BB წერტილი A(2;−7)A(2; -7) წერტილის სიმეტრიულია OyOy ღერძის მიმართ, ხოლო CC წერტილი BB-ს სიმეტრიულია OxOx ღერძის მიმართ. რის ტოლია CC წერტილის კოორდინატთა ჯამი?

ამოხსნა

  1. OyOy-ის მიმართ იცვლება აბსცისის ნიშანი: B(−2;−7)B(-2; -7).
  2. OxOx-ის მიმართ იცვლება ორდინატის ნიშანი: C(−2;7)C(-2; 7).
  3. ჯამი: −2+7=5-2 + 7 = 5.

პასუხი: 5

მაგალითი 12

M(−4;1)M(-4; 1) და N(2;5)N(2; 5) წერტილები სიმეტრიულია FF წერტილის მიმართ. რის ტოლია იმ წერტილის კოორდინატები, რომელიც K(1;2)K(1; 2) წერტილის სიმეტრიულია იმავე FF წერტილის მიმართ?

ამოხსნა

  1. FF არის MNMN-ის შუა წერტილი: F(−4+22; 1+52)=F(−1;3)F\left(\dfrac{-4 + 2}{2};\ \dfrac{1 + 5}{2}\right) = F(-1; 3).
  2. KK-დან FF-მდე გადაადგილება: (−1−1; 3−2)=(−2;+1)(-1 - 1;\ 3 - 2) = (-2; +1).
  3. იგივე გადაადგილება კიდევ ერთხელ FF-დან: K′=(−1−2; 3+1)=(−3;4)K' = (-1 - 2;\ 3 + 1) = (-3; 4).
  4. შემოწმება ფორმულით: x′=2×(−1)−1=−3x' = 2 \times (-1) - 1 = -3, y′=2×3−2=4y' = 2 \times 3 - 2 = 4.

პასუხი: (−3;4)(-3; 4)

მაგალითი 13

MNMN მონაკვეთის ბოლოებია M(2;1)M(2; 1) და N(8;5)N(8; 5). მონაკვეთი მოაბრუნეს MM წერტილის გარშემო 90°-ით საათის ისრის მიმართულებით. რის ტოლია მიღებული N1N_1 წერტილის კოორდინატთა ჯამი?

ამოხსნა

  1. ვექტორი MM-დან NN-მდე: (8−2; 5−1)=(6;4)(8 - 2;\ 5 - 1) = (6; 4).
  2. საათის ისრის მიმართულებით (x;y)→(y;−x)(x; y) \to (y; -x): (6;4)→(4;−6)(6; 4) \to (4; -6).
  3. N1=M+(4;−6)=(2+4; 1−6)=(6;−5)N_1 = M + (4; -6) = (2 + 4;\ 1 - 6) = (6; -5).
  4. ჯამი: 6+(−5)=16 + (-5) = 1.
  5. შემოწმება: MN1MN_1 სიგრძე იგივეა — ორივე ვექტორის კოორდინატების კვადრატთა ჯამი ტოლია: 62+42=52=42+626^2 + 4^2 = 52 = 4^2 + 6^2.

პასუხი: 1

შეამოწმე თავი

  1. რა არის (−2;5)(-2; 5) წერტილის სიმეტრიული წერტილი OxOx ღერძის მიმართ?
  2. რა არის (4;−1)(4; -1) წერტილის სიმეტრიული წერტილი სათავის მიმართ?
  3. (3;1)(3; 1) წერტილი 90°-ით მოაბრუნეს სათავის გარშემო საათის ისრის მიმართულებით. რა კოორდინატები მიიღო?

პასუხები: 1) (−2;−5)(-2; -5) 2) (−4;1)(-4; 1) 3) (1;−3)(1; -3)

მოკლედ

  • მანძილი aa-სა და bb-ს შორის — ∣a−b∣|a - b|; შუა წერტილი — a+b2\dfrac{a + b}{2}; [a;b][a; b] — ბოლოები შედის, (a;b)(a; b) — არ შედის.
  • წერტილი (x;y)(x; y): ჯერ მარჯვნივ/მარცხნივ (xx), შემდეგ მაღლა/დაბლა (yy). მეოთხედები: I (+;+)(+; +), II (−;+)(-; +), III (−;−)(-; -), IV (+;−)(+; -).
  • პარალელოგრამი ABCDABCD: C=B+D−AC = B + D - A (კოორდინატებით).
  • სიმეტრია: OxOx — (x;−y)(x; -y); OyOy — (−x;y)(-x; y); სათავე — (−x;−y)(-x; -y); წერტილი FF — 2F−A2F - A.
  • 90° საათის ისრის მიმართულებით: (x;y)→(y;−x)(x; y) \to (y; -x); საწინააღმდეგოდ: (−y;x)(-y; x).