§1. წილადი, შეკვეცა და რიცხვის ნაწილი
ამ ნაწილის ტერმინები (8)
- არაწესიერი წილადი
- წილადი, რომლის მრიცხველი მნიშვნელზე მეტია ან მისი ტოლია; მნიშვნელობა 1-ზე მეტია ან 1-ის ტოლია.მაგალითი: 7/4 არაწესიერია, რადგან 7 > 4.
- მნიშვნელი
- წილადის ქვედა რიცხვი: გვიჩვენებს, რამდენ ტოლ ნაწილად გავყავით მთელი.მაგალითი: წილადში 3/4 მნიშვნელი 4-ია: მთელი 4 ტოლ ნაწილადაა დაყოფილი.
- მრიცხველი
- წილადის ზედა რიცხვი: გვიჩვენებს, რამდენი ნაწილი ავიღეთ.მაგალითი: წილადში 3/4 მრიცხველი 3-ია: ავიღეთ 3 ნაწილი.
- რიცხვის ნაწილი
- მთელის რამდენიმე ტოლი ნაწილი; ვპოულობთ რიცხვის წილადზე გამრავლებით.მაგალითი: 60-ის 2/5 ნაწილი: 60 × 2/5 = 24.
- უკვეცი წილადი
- წილადი, რომლის მრიცხველსა და მნიშვნელს 1-ის გარდა საერთო გამყოფი არა აქვს.მაგალითი: 3/4 უკვეცია, ხოლო 6/8 — არა (ორივე იყოფა 2-ზე).
- შეკვეცა
- წილადის მრიცხველისა და მნიშვნელის გაყოფა ერთსა და იმავე რიცხვზე; წილადის მნიშვნელობა არ იცვლება.მაგალითი: 18/24: ორივეს ვყოფთ 6-ზე და ვიღებთ 3/4.
- შერეული რიცხვი
- მთელი და წილადი ერთად ჩაწერილი: მთელს და წილადს ვკრებთ.მაგალითი: 1 3/4 = 1 + 3/4 = 7/4.
- წესიერი წილადი
- წილადი, რომლის მრიცხველი მნიშვნელზე ნაკლებია; მისი მნიშვნელობა 1-ზე ნაკლებია.მაგალითი: 3/4 წესიერია, რადგან 3 < 4.
ჩვეულებრივი წილადი : მნიშვნელი გვიჩვენებს, რამდენ ტოლ ნაწილად გავყავით მთელი; მრიცხველი — რამდენი ასეთი ნაწილი ავიღეთ. ნიშნავს: მთელი 4 ტოლ ნაწილად გავყავით და 3 ავიღეთ.
- წესიერი წილადი — მრიცხველი მნიშვნელზე ნაკლებია (), მისი მნიშვნელობა 1-ზე ნაკლებია.
- არაწესიერი წილადი — მრიცხველი მნიშვნელზე მეტია ან მისი ტოლია (), მნიშვნელობა 1-ზე მეტია ან 1-ის ტოლია.
- შერეული რიცხვი — მთელი და წილადი ერთად: . არაწესიერ წილადად გადაყვანა: . უკან გადაყვანა: , ნაშთი 3, ამიტომ .
- ყოველი მთელი რიცხვი წილადია: .
წილადის ძირითადი თვისება. თუ მრიცხველსა და მნიშვნელს ერთსა და იმავე რიცხვზე გავამრავლებთ ან გავყოფთ, წილადის მნიშვნელობა არ იცვლება: . გაყოფას შეკვეცა ჰქვია. შეკვეცა ხდება მრიცხველისა და მნიშვნელის უსგ-ზე გაყოფით; შედეგი უკვეცი წილადია.
რიცხვის ნაწილი. -ის ნაწილი არის : ჯერ -ს ვყოფთ -ზე (ერთი ნაწილი), შემდეგ ვამრავლებთ -ზე.
მაგალითი 1
შეკვეცეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) 18-ისა და 24-ის უსგ 6-ია: .
- (ბ) 84-ისა და 126-ის უსგ 42-ია: .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 2
(ა) ჩაწერეთ შერეული რიცხვის სახით; (ბ) ჩაწერეთ არაწესიერი წილადის სახით.
ამოხსნა
- (ა) , ნაშთი . ამიტომ .
- (ბ) .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 3
იპოვეთ 60-ის ნაწილი.
ამოხსნა
- — ერთი მეხუთედი.
- .
- იგივე ერთი ჩანაწერით: .
პასუხი: 24
მაგალითი 4
რომელი რიცხვის ნაწილია 36?
ამოხსნა
- 36 არის სამი მეხუთედი. ერთი მეხუთედია .
- მთელი — ხუთი მეხუთედი: .
- შემოწმება: .
პასუხი: 60
შეამოწმე თავი
- შეკვეცეთ .
- ჩაწერეთ შერეული რიცხვის სახით.
- იპოვეთ 64-ის ნაწილი.
პასუხები: 1) 2) 3) 24
§2. წილადების შედარება
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- საერთო მნიშვნელი
- ერთი და იგივე მნიშვნელი, რომელზეც წილადებს მივიყვანთ შესადარებლად ან შესაკრებად; ჩვეულებრივ, მნიშვნელების უსჯ.მაგალითი: 1/2 და 1/3: საერთო მნიშვნელი 6-ია, 3/6 და 2/6.
ერთნაირი მნიშვნელით: მეტია ის წილადი, რომლის მრიცხველი მეტია: .
ერთნაირი მრიცხველით: მეტია ის წილადი, რომლის მნიშვნელი ნაკლებია: (მთელს 5 ნაწილად ვყოფთ და არა 8, ამიტომ თითო ნაწილი უფრო დიდია).
სხვადასხვა მნიშვნელით: წილადებს საერთო მნიშვნელზე მივიყვანთ — მნიშვნელების უსჯ-ზე — და მრიცხველებს შევადარებთ.
წილადები სახის: რაც მეტია , მით ნაკლებია .
მაგალითი 5
დაალაგეთ ზრდის მიხედვით: , , .
ამოხსნა
- მნიშვნელებია 8, 12, 3. მათი უსჯ 24-ია.
- ; ; .
- მრიცხველები: .
პასუხი:
მაგალითი 6
რამდენი ნატურალური აკმაყოფილებს უტოლობას ?
ამოხსნა
- ნიშნავს, რომ ნაკლებია 8-ზე: .
- : საერთო მრიცხველი 3 გავხადოთ — . მაშინ , ამიტომ და .
- : .
- შემოწმება: და .
პასუხი: 4 რიცხვი
მაგალითი 7
რამდენი მთელი აკმაყოფილებს უტოლობას ?
ამოხსნა
- მნიშვნელების 5, 15 და 6 უსჯ 30-ია.
- ; ; .
- , ამიტომ .
- — 6 რიცხვი.
პასუხი: 6 რიცხვი
მაგალითი 8
ნატურალური და რიცხვებისთვის . რომელი მიმართებაა შესაძლებელი: , თუ ?
ამოხსნა
- და .
- უტოლობა ასე ჩაიწერება: , ანუ .
- ერთნაირი მრიცხველისას ნაკლები წილადის მნიშვნელი მეტია: , ე.ი. .
- შემოწმება რიცხვებით: — რაც მეტია , მით მეტია წილადი.
პასუხი: მხოლოდ
შეამოწმე თავი
- რომელია მეტი: თუ ?
- რამდენი მთელი აკმაყოფილებს უტოლობას ?
- რამდენი ნატურალური აკმაყოფილებს უტოლობას ?
პასუხები: 1) 2) 5 3) 3
§3. მოქმედებები ჩვეულებრივ წილადებზე
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- შებრუნებული წილადი
- წილადი, რომელშიც მრიცხველი და მნიშვნელი ადგილებს ცვლის; წილადზე გაყოფისას მასზე ვამრავლებთ.მაგალითი: 4/5-ის შებრუნებულია 5/4: 2/3 ÷ 4/5 = 2/3 × 5/4 = 5/6.
- მიმატება და გამოკლება. ჯერ საერთო მნიშვნელზე მივიყვანთ, შემდეგ მხოლოდ მრიცხველებს ვამატებთ ან ვაკლებთ: .
- გამრავლება. მრიცხველი მრიცხველზე, მნიშვნელი მნიშვნელზე: .
- გაყოფა. წილადზე გაყოფისას ვამრავლებთ შებრუნებულ წილადზე: . ვაბრუნებთ გამყოფს.
- შერეულ რიცხვებს ჯერ არაწესიერ წილადად ვაქცევთ. მოქმედებათა თანმიმდევრობა ისეთივეა, როგორც ნატურალურ რიცხვებში.
მაგალითი 9
გამოთვალეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) 4-ისა და 6-ის უსჯ 12-ია: , . .
- (ბ) და . საერთო მნიშვნელი 12: .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 10
გამოთვალეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) , . (შევკვეცეთ 3-ზე).
- (ბ) . გამყოფს ვაბრუნებთ: .
პასუხი: (ა) ; (ბ) 3
მაგალითი 11
ქსოვილის ნაჭერი 60 მეტრია. პირველად გამოიყენეს ნაჭრის , შემდეგ — დარჩენილის . რამდენი მეტრი ქსოვილი დარჩა?
ამოხსნა
- პირველად: მეტრი.
- დარჩა მეტრი.
- მეორედ: მეტრი.
- ბოლოს დარჩა მეტრი.
- შემოწმება: .
პასუხი: 24 მეტრი
მაგალითი 12
პირველ დღეს ნაკვეთის მეოთხედი დაამუშავეს. დარჩენილი ნაწილის მერამდენედი უნდა დაამუშაონ მეორე დღეს, რომ ორ დღეში ნაკვეთის ნახევარი დამუშავდეს?
ამოხსნა
- ორ დღეში უნდა დამუშავდეს , პირველ დღეს დამუშავდა . მეორე დღეს უნდა დამუშავდეს მთელი ნაკვეთისა.
- დარჩენილი ნაწილია .
- რა ნაწილია -ისა: .
- შემოწმება: .
პასუხი: მესამედი
მაგალითი 13
სამი რიცხვიდან პირველი ტოლია მეორის -ის, ხოლო მეორე — მესამის -ის. ამ სამი რიცხვის ჯამის რა ნაწილია მესამე რიცხვი?
ამოხსნა
- პირველი რიცხვი იყოს . მაშინ მეორე ().
- მეორე მესამის მეხუთედია, ამიტომ მესამე .
- ჯამი: .
- მესამე რიცხვი ჯამის ნაწილია.
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ: .
- გამოთვალეთ: .
- გამოთვალეთ: .
პასუხები: 1) 2) 1 3) 2
§4. ათწილადები
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- ათწილადი
- წილადი, რომლის მნიშვნელია 10, 100, 1000, …, ჩაწერილი მძიმით.მაგალითი: 25/100 = 0,25.
- მეათედი, მეასედი, მეათასედი
- ათწილადის თანრიგები მძიმის შემდეგ: 1/10, 1/100 და 1/1000.მაგალითი: 0,375-ში 3 მეათედია, 7 მეასედი, 5 მეათასედი.
ათწილადი — წილადი, რომლის მნიშვნელია 10, 100, 1000, … და იწერება მძიმით: (შვიდი მეათედი), (ოცდახუთი მეასედი), . მძიმის შემდეგ თანრიგებია: მეათედები, მეასედები, მეათასედები.
ჩვეულებრივი წილადი ათწილადად: მნიშვნელს 10-ის ხარისხამდე მივიყვანთ: ; . უკან: .
ნულები ბოლოში არ ცვლის რიცხვს: ; .
წესები:
- შედარება. ჯერ მთელი ნაწილები, შემდეგ მძიმის შემდეგ ციფრები მარცხნიდან მარჯვნივ. ბოლოში ნულები მივუმატოთ, რომ ციფრების რაოდენობა გაუტოლდეს: .
- შეკრება და გამოკლება. მძიმე მძიმის ქვეშ ვწერთ.
- გამრავლება. მძიმეს უგულებელვყოფთ, ვამრავლებთ, შედეგში მძიმის შემდეგ ვტოვებთ იმდენ ციფრს, რამდენიც ორივე მამრავლში ერთად იყო: : , მამრავლებში ორი ციფრია მძიმის შემდეგ, ამიტომ .
- გაყოფა ათწილადზე. გასაყოფსა და გამყოფში მძიმეს ერთნაირად გადავწევთ, სანამ გამყოფი მთელი არ გახდება: .
მაგალითი 14
ჩაწერეთ ათწილადად და უკვეცი წილადის სახით.
ამოხსნა
- .
- . 36-ისა და 100-ის უსგ 4-ია: .
პასუხი: ;
მაგალითი 15
დაალაგეთ ზრდის მიხედვით: ; ; ; .
ამოხსნა
- ციფრების რაოდენობა გავათანაბროთ: ; ; ; .
- ახლა შევადაროთ რიცხვები 500, 450, 405, 540 (მეათასედებში): .
პასუხი:
მაგალითი 16
გამოთვალეთ: .
ამოხსნა
- ჯერ გამრავლება და გაყოფა: ; .
- დარჩა .
- მარცხნიდან მარჯვნივ: , შემდეგ .
პასუხი:
მაგალითი 17
მოცემულია რიცხვთა ჩანაწერები: , , , , , , , , , , , . სულ რამდენი ერთმანეთისგან განსხვავებული რიცხვია აქ?
ამოხსნა
- ყოველ ჩანაწერს ერთ სახეზე მივიყვანთ: ; ; .
- ; ; .
- ; .
- — მარტო.
- .
- განსხვავებულია: , , , , — სულ 5.
პასუხი: 5
შეამოწმე თავი
- ჩაწერეთ ათწილადად.
- გამოთვალეთ: .
- გამოთვალეთ: .
პასუხები: 1) 2) 3) 90
§5. უარყოფითი რიცხვები
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- მოდული
- რიცხვის მანძილი ნულიდან, ნიშნის გარეშე.მაგალითი: |−5| = 5 და |5| = 5.
- უარყოფითი რიცხვი
- რიცხვი, რომელიც ნულზე ნაკლებია; რიცხვთა ღერძზე ნულის მარცხნივ დგას.მაგალითი: −3 უარყოფითია და −3 < 0; ტემპერატურა −4 გრადუსი ნიშნავს ნულზე 4 გრადუსით დაბალს.
უარყოფითი რიცხვები ნულზე ნაკლები რიცხვებია: , , . რიცხვთა ღერძზე ისინი ნულის მარცხნივ დგას; რაც მარჯვნივაა რიცხვი, მით მეტია. მოდული არის მანძილი ნულიდან: , .
შედარება. ყოველი უარყოფითი რიცხვი ნულზე ნაკლებია და ყოველ დადებითზეც ნაკლებია. ორი უარყოფითიდან მეტია ის, რომლის მოდული ნაკლებია: .
შეკრება.
- ერთნაირი ნიშნისას მოდულებს ვაჯამებთ და ნიშანს ვტოვებთ: .
- სხვადასხვა ნიშნისას მეტი მოდულიდან ნაკლებს ვაკლებთ და ვწერთ მეტი მოდულის რიცხვის ნიშანს: ; .
გამოკლება. : ; .
გამრავლება და გაყოფა. ერთნაირი ნიშნებისას შედეგი დადებითია, სხვადასხვა ნიშნებისას — უარყოფითი: ; ; .
მაგალითი 18
დაალაგეთ ზრდის მიხედვით: , , , , .
ამოხსნა
- უარყოფითებია: , , . მათი მოდულებია , , .
- უარყოფითებში უმცირესია ის, რომლის მოდული უდიდესია: .
- შემდეგ ნული, ბოლოს დადებითი .
პასუხი:
მაგალითი 19
გამოთვალეთ: (ა) ; (ბ) ; (გ) ; (დ) .
ამოხსნა
- (ა) სხვადასხვა ნიშანი: , მეტი მოდული 12 დადებითია — .
- (ბ) , ერთნაირი ნიშნები: — .
- (გ) : , მეტი მოდული 9 უარყოფითია — .
- (დ) .
პასუხი: (ა) 5; (ბ) ; (გ) ; (დ) 5
მაგალითი 20
გამოთვალეთ: .
ამოხსნა
- ჯერ გამრავლება: (სხვადასხვა ნიშნების ნამრავლი უარყოფითია).
- : ერთნაირი ნიშნებია, მოდულებს ვაჯამებთ: .
პასუხი:
მაგალითი 21
დილით ტემპერატურა გრადუსი იყო, შუადღისას 9 გრადუსით გაიზარდა, საღამოს 12 გრადუსით შემცირდა. რა ტემპერატურა იყო საღამოს?
ამოხსნა
- შუადღისას: .
- საღამოს: .
პასუხი: გრადუსი
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ: .
- გამოთვალეთ: .
- რომელია უდიდესი: , თუ ?
პასუხები: 1) 2) 10 3)
მოკლედ
- შეკვეცა: მრიცხველსა და მნიშვნელს ვყოფთ უსგ-ზე; -ის ნაწილი ; თუ ნაწილი ცნობილია, მთელი .
- შერეული რიცხვი: და არა .
- შედარება: საერთო მნიშვნელზე (უსჯ) მიყვანა და მრიცხველების შედარება; მით ნაკლებია, რაც მეტია .
- — საერთო მნიშვნელი; ; .
- „დარჩენილის ნაწილი" = დარჩენილზე გამრავლება: დარჩენილია .
- ათწილადები: შედარება თანრიგ-თანრიგ, ბოლოს ნულები არ ცვლის რიცხვს; გამრავლებისას მძიმის შემდეგ ციფრები ემატება; გაყოფისას მძიმეს გამყოფში გადავწევთ და გასაყოფშიც ამდენივეს.
- უარყოფითები: ორი უარყოფითიდან მეტია მცირე მოდულის მქონე; ერთნაირი ნიშნების ნამრავლი დადებითია, სხვადასხვა ნიშნებისა — უარყოფითი; .