მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

წილადები და ათწილადები

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. წილადი, შეკვეცა და რიცხვის ნაწილი

ამ ნაწილის ტერმინები (8)
არაწესიერი წილადი
წილადი, რომლის მრიცხველი მნიშვნელზე მეტია ან მისი ტოლია; მნიშვნელობა 1-ზე მეტია ან 1-ის ტოლია.მაგალითი: 7/4 არაწესიერია, რადგან 7 > 4.
მნიშვნელი
წილადის ქვედა რიცხვი: გვიჩვენებს, რამდენ ტოლ ნაწილად გავყავით მთელი.მაგალითი: წილადში 3/4 მნიშვნელი 4-ია: მთელი 4 ტოლ ნაწილადაა დაყოფილი.
მრიცხველი
წილადის ზედა რიცხვი: გვიჩვენებს, რამდენი ნაწილი ავიღეთ.მაგალითი: წილადში 3/4 მრიცხველი 3-ია: ავიღეთ 3 ნაწილი.
რიცხვის ნაწილი
მთელის რამდენიმე ტოლი ნაწილი; ვპოულობთ რიცხვის წილადზე გამრავლებით.მაგალითი: 60-ის 2/5 ნაწილი: 60 × 2/5 = 24.
უკვეცი წილადი
წილადი, რომლის მრიცხველსა და მნიშვნელს 1-ის გარდა საერთო გამყოფი არა აქვს.მაგალითი: 3/4 უკვეცია, ხოლო 6/8 — არა (ორივე იყოფა 2-ზე).
შეკვეცა
წილადის მრიცხველისა და მნიშვნელის გაყოფა ერთსა და იმავე რიცხვზე; წილადის მნიშვნელობა არ იცვლება.მაგალითი: 18/24: ორივეს ვყოფთ 6-ზე და ვიღებთ 3/4.
შერეული რიცხვი
მთელი და წილადი ერთად ჩაწერილი: მთელს და წილადს ვკრებთ.მაგალითი: 1 3/4 = 1 + 3/4 = 7/4.
წესიერი წილადი
წილადი, რომლის მრიცხველი მნიშვნელზე ნაკლებია; მისი მნიშვნელობა 1-ზე ნაკლებია.მაგალითი: 3/4 წესიერია, რადგან 3 < 4.

ჩვეულებრივი წილადი ab\dfrac{a}{b}: მნიშვნელი bb გვიჩვენებს, რამდენ ტოლ ნაწილად გავყავით მთელი; მრიცხველი aa — რამდენი ასეთი ნაწილი ავიღეთ. 34\dfrac{3}{4} ნიშნავს: მთელი 4 ტოლ ნაწილად გავყავით და 3 ავიღეთ.

  • წესიერი წილადი — მრიცხველი მნიშვნელზე ნაკლებია (34\dfrac{3}{4}), მისი მნიშვნელობა 1-ზე ნაკლებია.
  • არაწესიერი წილადი — მრიცხველი მნიშვნელზე მეტია ან მისი ტოლია (74\dfrac{7}{4}), მნიშვნელობა 1-ზე მეტია ან 1-ის ტოლია.
  • შერეული რიცხვი — მთელი და წილადი ერთად: 134=1+341\dfrac{3}{4} = 1 + \dfrac{3}{4}. არაწესიერ წილადად გადაყვანა: 134=1×4+34=741\dfrac{3}{4} = \dfrac{1 \times 4 + 3}{4} = \dfrac{7}{4}. უკან გადაყვანა: 7÷4=17 \div 4 = 1, ნაშთი 3, ამიტომ 74=134\dfrac{7}{4} = 1\dfrac{3}{4}.
  • ყოველი მთელი რიცხვი წილადია: 3=31=1553 = \dfrac{3}{1} = \dfrac{15}{5}.

წილადის ძირითადი თვისება. თუ მრიცხველსა და მნიშვნელს ერთსა და იმავე რიცხვზე გავამრავლებთ ან გავყოფთ, წილადის მნიშვნელობა არ იცვლება: 23=46=2030\dfrac{2}{3} = \dfrac{4}{6} = \dfrac{20}{30}. გაყოფას შეკვეცა ჰქვია. შეკვეცა ხდება მრიცხველისა და მნიშვნელის უსგ-ზე გაყოფით; შედეგი უკვეცი წილადია.

რიცხვის ნაწილი. NN-ის ab\dfrac{a}{b} ნაწილი არის N×abN \times \dfrac{a}{b}: ჯერ NN-ს ვყოფთ bb-ზე (ერთი ნაწილი), შემდეგ ვამრავლებთ aa-ზე.

მაგალითი 1

შეკვეცეთ: (ა) 1824\dfrac{18}{24}; (ბ) 84126\dfrac{84}{126}.

ამოხსნა

  1. (ა) 18-ისა და 24-ის უსგ 6-ია: 1824=18÷624÷6=34\dfrac{18}{24} = \dfrac{18 \div 6}{24 \div 6} = \dfrac{3}{4}.
  2. (ბ) 84-ისა და 126-ის უსგ 42-ია: 84126=84÷42126÷42=23\dfrac{84}{126} = \dfrac{84 \div 42}{126 \div 42} = \dfrac{2}{3}.

პასუხი: (ა) 34\dfrac{3}{4}; (ბ) 23\dfrac{2}{3}

მაგალითი 2

(ა) 236\dfrac{23}{6} ჩაწერეთ შერეული რიცხვის სახით; (ბ) 4274\dfrac{2}{7} ჩაწერეთ არაწესიერი წილადის სახით.

ამოხსნა

  1. (ა) 23÷6=323 \div 6 = 3, ნაშთი 23−18=523 - 18 = 5. ამიტომ 236=356\dfrac{23}{6} = 3\dfrac{5}{6}.
  2. (ბ) 427=4×7+27=3074\dfrac{2}{7} = \dfrac{4 \times 7 + 2}{7} = \dfrac{30}{7}.

პასუხი: (ა) 3563\dfrac{5}{6}; (ბ) 307\dfrac{30}{7}

მაგალითი 3

იპოვეთ 60-ის 25\dfrac{2}{5} ნაწილი.

ამოხსნა

  1. 60÷5=1260 \div 5 = 12 — ერთი მეხუთედი.
  2. 12×2=2412 \times 2 = 24.
  3. იგივე ერთი ჩანაწერით: 60×25=1205=2460 \times \dfrac{2}{5} = \dfrac{120}{5} = 24.

პასუხი: 24

მაგალითი 4

რომელი რიცხვის 35\dfrac{3}{5} ნაწილია 36?

ამოხსნა

  1. 36 არის სამი მეხუთედი. ერთი მეხუთედია 36÷3=1236 \div 3 = 12.
  2. მთელი — ხუთი მეხუთედი: 12×5=6012 \times 5 = 60.
  3. შემოწმება: 60×35=3660 \times \dfrac{3}{5} = 36.

პასუხი: 60

შეამოწმე თავი

  1. შეკვეცეთ 4256\dfrac{42}{56}.
  2. ჩაწერეთ 298\dfrac{29}{8} შერეული რიცხვის სახით.
  3. იპოვეთ 64-ის 38\dfrac{3}{8} ნაწილი.

პასუხები: 1) 34\dfrac{3}{4} 2) 3583\dfrac{5}{8} 3) 24

§2. წილადების შედარება

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
საერთო მნიშვნელი
ერთი და იგივე მნიშვნელი, რომელზეც წილადებს მივიყვანთ შესადარებლად ან შესაკრებად; ჩვეულებრივ, მნიშვნელების უსჯ.მაგალითი: 1/2 და 1/3: საერთო მნიშვნელი 6-ია, 3/6 და 2/6.

ერთნაირი მნიშვნელით: მეტია ის წილადი, რომლის მრიცხველი მეტია: 59>49\dfrac{5}{9} > \dfrac{4}{9}.

ერთნაირი მრიცხველით: მეტია ის წილადი, რომლის მნიშვნელი ნაკლებია: 15>18\dfrac{1}{5} > \dfrac{1}{8} (მთელს 5 ნაწილად ვყოფთ და არა 8, ამიტომ თითო ნაწილი უფრო დიდია).

სხვადასხვა მნიშვნელით: წილადებს საერთო მნიშვნელზე მივიყვანთ — მნიშვნელების უსჯ-ზე — და მრიცხველებს შევადარებთ.

წილადები 1a\dfrac{1}{a} სახის: რაც მეტია aa, მით ნაკლებია 1a\dfrac{1}{a}.

მაგალითი 5

დაალაგეთ ზრდის მიხედვით: 58\dfrac{5}{8}, 712\dfrac{7}{12}, 23\dfrac{2}{3}.

ამოხსნა

  1. მნიშვნელებია 8, 12, 3. მათი უსჯ 24-ია.
  2. 58=5×324=1524\dfrac{5}{8} = \dfrac{5 \times 3}{24} = \dfrac{15}{24}; 712=7×224=1424\dfrac{7}{12} = \dfrac{7 \times 2}{24} = \dfrac{14}{24}; 23=2×824=1624\dfrac{2}{3} = \dfrac{2 \times 8}{24} = \dfrac{16}{24}.
  3. მრიცხველები: 14<15<1614 < 15 < 16.

პასუხი: 712<58<23\dfrac{7}{12} < \dfrac{5}{8} < \dfrac{2}{3}

მაგალითი 6

რამდენი ნატურალური aa აკმაყოფილებს უტოლობას 18<1a<310\dfrac{1}{8} < \dfrac{1}{a} < \dfrac{3}{10}?

ამოხსნა

  1. 1a>18\dfrac{1}{a} > \dfrac{1}{8} ნიშნავს, რომ aa ნაკლებია 8-ზე: a<8a < 8.
  2. 1a<310\dfrac{1}{a} < \dfrac{3}{10}: საერთო მრიცხველი 3 გავხადოთ — 1a=33a\dfrac{1}{a} = \dfrac{3}{3a}. მაშინ 33a<310\dfrac{3}{3a} < \dfrac{3}{10}, ამიტომ 3a>103a > 10 და a>313a > 3\dfrac{1}{3}.
  3. 313<a<83\dfrac{1}{3} < a < 8: a=4,5,6,7a = 4, 5, 6, 7.
  4. შემოწმება: 14=0,25<0,3\dfrac{1}{4} = 0{,}25 < 0{,}3 და 17≈0,143>0,125\dfrac{1}{7} \approx 0{,}143 > 0{,}125.

პასუხი: 4 რიცხვი

მაგალითი 7

რამდენი მთელი aa აკმაყოფილებს უტოლობას 25<a15<56\dfrac{2}{5} < \dfrac{a}{15} < \dfrac{5}{6}?

ამოხსნა

  1. მნიშვნელების 5, 15 და 6 უსჯ 30-ია.
  2. 25=1230\dfrac{2}{5} = \dfrac{12}{30}; a15=2a30\dfrac{a}{15} = \dfrac{2a}{30}; 56=2530\dfrac{5}{6} = \dfrac{25}{30}.
  3. 12<2a<2512 < 2a < 25, ამიტომ 6<a<12,56 < a < 12{,}5.
  4. a=7,8,9,10,11,12a = 7, 8, 9, 10, 11, 12 — 6 რიცხვი.

პასუხი: 6 რიცხვი

მაგალითი 8

ნატურალური aa და bb რიცხვებისთვის aa+1>bb+1\dfrac{a}{a+1} > \dfrac{b}{b+1}. რომელი მიმართებაა შესაძლებელი: a<ba < b, a=ba = b თუ a>ba > b?

ამოხსნა

  1. aa+1=1−1a+1\dfrac{a}{a+1} = 1 - \dfrac{1}{a+1} და bb+1=1−1b+1\dfrac{b}{b+1} = 1 - \dfrac{1}{b+1}.
  2. უტოლობა ასე ჩაიწერება: 1−1a+1>1−1b+11 - \dfrac{1}{a+1} > 1 - \dfrac{1}{b+1}, ანუ 1a+1<1b+1\dfrac{1}{a+1} < \dfrac{1}{b+1}.
  3. ერთნაირი მრიცხველისას ნაკლები წილადის მნიშვნელი მეტია: a+1>b+1a + 1 > b + 1, ე.ი. a>ba > b.
  4. შემოწმება რიცხვებით: 12<23<34\dfrac{1}{2} < \dfrac{2}{3} < \dfrac{3}{4} — რაც მეტია aa, მით მეტია წილადი.

პასუხი: მხოლოდ a>ba > b

შეამოწმე თავი

  1. რომელია მეტი: 79\dfrac{7}{9} თუ 56\dfrac{5}{6}?
  2. რამდენი მთელი aa აკმაყოფილებს უტოლობას 13<a12<56\dfrac{1}{3} < \dfrac{a}{12} < \dfrac{5}{6}?
  3. რამდენი ნატურალური aa აკმაყოფილებს უტოლობას 16<1a<12\dfrac{1}{6} < \dfrac{1}{a} < \dfrac{1}{2}?

პასუხები: 1) 56\dfrac{5}{6} 2) 5 3) 3

§3. მოქმედებები ჩვეულებრივ წილადებზე

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
შებრუნებული წილადი
წილადი, რომელშიც მრიცხველი და მნიშვნელი ადგილებს ცვლის; წილადზე გაყოფისას მასზე ვამრავლებთ.მაგალითი: 4/5-ის შებრუნებულია 5/4: 2/3 ÷ 4/5 = 2/3 × 5/4 = 5/6.
  1. მიმატება და გამოკლება. ჯერ საერთო მნიშვნელზე მივიყვანთ, შემდეგ მხოლოდ მრიცხველებს ვამატებთ ან ვაკლებთ: 12+13=36+26=56\dfrac{1}{2} + \dfrac{1}{3} = \dfrac{3}{6} + \dfrac{2}{6} = \dfrac{5}{6}.
  2. გამრავლება. მრიცხველი მრიცხველზე, მნიშვნელი მნიშვნელზე: 23×45=815\dfrac{2}{3} \times \dfrac{4}{5} = \dfrac{8}{15}.
  3. გაყოფა. წილადზე გაყოფისას ვამრავლებთ შებრუნებულ წილადზე: 23÷45=23×54=1012=56\dfrac{2}{3} \div \dfrac{4}{5} = \dfrac{2}{3} \times \dfrac{5}{4} = \dfrac{10}{12} = \dfrac{5}{6}. ვაბრუნებთ გამყოფს.
  4. შერეულ რიცხვებს ჯერ არაწესიერ წილადად ვაქცევთ. მოქმედებათა თანმიმდევრობა ისეთივეა, როგორც ნატურალურ რიცხვებში.

მაგალითი 9

გამოთვალეთ: (ა) 34+56\dfrac{3}{4} + \dfrac{5}{6}; (ბ) 516−2345\dfrac{1}{6} - 2\dfrac{3}{4}.

ამოხსნა

  1. (ა) 4-ისა და 6-ის უსჯ 12-ია: 34=912\dfrac{3}{4} = \dfrac{9}{12}, 56=1012\dfrac{5}{6} = \dfrac{10}{12}. 912+1012=1912=1712\dfrac{9}{12} + \dfrac{10}{12} = \dfrac{19}{12} = 1\dfrac{7}{12}.
  2. (ბ) 516=3165\dfrac{1}{6} = \dfrac{31}{6} და 234=1142\dfrac{3}{4} = \dfrac{11}{4}. საერთო მნიშვნელი 12: 6212−3312=2912=2512\dfrac{62}{12} - \dfrac{33}{12} = \dfrac{29}{12} = 2\dfrac{5}{12}.

პასუხი: (ა) 17121\dfrac{7}{12}; (ბ) 25122\dfrac{5}{12}

მაგალითი 10

გამოთვალეთ: (ა) 213×1452\dfrac{1}{3} \times 1\dfrac{4}{5}; (ბ) 212÷562\dfrac{1}{2} \div \dfrac{5}{6}.

ამოხსნა

  1. (ა) 213=732\dfrac{1}{3} = \dfrac{7}{3}, 145=951\dfrac{4}{5} = \dfrac{9}{5}. 73×95=6315=215=415\dfrac{7}{3} \times \dfrac{9}{5} = \dfrac{63}{15} = \dfrac{21}{5} = 4\dfrac{1}{5} (შევკვეცეთ 3-ზე).
  2. (ბ) 212=522\dfrac{1}{2} = \dfrac{5}{2}. გამყოფს ვაბრუნებთ: 52×65=3010=3\dfrac{5}{2} \times \dfrac{6}{5} = \dfrac{30}{10} = 3.

პასუხი: (ა) 4154\dfrac{1}{5}; (ბ) 3

მაგალითი 11

ქსოვილის ნაჭერი 60 მეტრია. პირველად გამოიყენეს ნაჭრის 25\dfrac{2}{5}, შემდეგ — დარჩენილის 13\dfrac{1}{3}. რამდენი მეტრი ქსოვილი დარჩა?

ამოხსნა

  1. პირველად: 60×25=2460 \times \dfrac{2}{5} = 24 მეტრი.
  2. დარჩა 60−24=3660 - 24 = 36 მეტრი.
  3. მეორედ: 36×13=1236 \times \dfrac{1}{3} = 12 მეტრი.
  4. ბოლოს დარჩა 36−12=2436 - 12 = 24 მეტრი.
  5. შემოწმება: 24+12+24=6024 + 12 + 24 = 60.

პასუხი: 24 მეტრი

მაგალითი 12

პირველ დღეს ნაკვეთის მეოთხედი დაამუშავეს. დარჩენილი ნაწილის მერამდენედი უნდა დაამუშაონ მეორე დღეს, რომ ორ დღეში ნაკვეთის ნახევარი დამუშავდეს?

ამოხსნა

  1. ორ დღეში უნდა დამუშავდეს 12\dfrac{1}{2}, პირველ დღეს დამუშავდა 14\dfrac{1}{4}. მეორე დღეს უნდა დამუშავდეს 12−14=14\dfrac{1}{2} - \dfrac{1}{4} = \dfrac{1}{4} მთელი ნაკვეთისა.
  2. დარჩენილი ნაწილია 1−14=341 - \dfrac{1}{4} = \dfrac{3}{4}.
  3. 14\dfrac{1}{4} რა ნაწილია 34\dfrac{3}{4}-ისა: 14÷34=14×43=13\dfrac{1}{4} \div \dfrac{3}{4} = \dfrac{1}{4} \times \dfrac{4}{3} = \dfrac{1}{3}.
  4. შემოწმება: 34×13=14\dfrac{3}{4} \times \dfrac{1}{3} = \dfrac{1}{4}.

პასუხი: მესამედი

მაგალითი 13

სამი რიცხვიდან პირველი ტოლია მეორის 13\dfrac{1}{3}-ის, ხოლო მეორე — მესამის 15\dfrac{1}{5}-ის. ამ სამი რიცხვის ჯამის რა ნაწილია მესამე რიცხვი?

ამოხსნა

  1. პირველი რიცხვი იყოს xx. მაშინ მეორე 3x3x (x=13×3xx = \dfrac{1}{3} \times 3x).
  2. მეორე მესამის მეხუთედია, ამიტომ მესამე 5×3x=15x5 \times 3x = 15x.
  3. ჯამი: x+3x+15x=19xx + 3x + 15x = 19x.
  4. მესამე რიცხვი ჯამის 15x19x=1519\dfrac{15x}{19x} = \dfrac{15}{19} ნაწილია.

პასუხი: 1519\dfrac{15}{19}

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ: 23+34\dfrac{2}{3} + \dfrac{3}{4}.
  2. გამოთვალეთ: 312×273\dfrac{1}{2} \times \dfrac{2}{7}.
  3. გამოთვალეთ: 34÷38\dfrac{3}{4} \div \dfrac{3}{8}.

პასუხები: 1) 1712=1512\dfrac{17}{12} = 1\dfrac{5}{12} 2) 1 3) 2

§4. ათწილადები

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
ათწილადი
წილადი, რომლის მნიშვნელია 10, 100, 1000, …, ჩაწერილი მძიმით.მაგალითი: 25/100 = 0,25.
მეათედი, მეასედი, მეათასედი
ათწილადის თანრიგები მძიმის შემდეგ: 1/10, 1/100 და 1/1000.მაგალითი: 0,375-ში 3 მეათედია, 7 მეასედი, 5 მეათასედი.

ათწილადი — წილადი, რომლის მნიშვნელია 10, 100, 1000, … და იწერება მძიმით: 710=0,7\dfrac{7}{10} = 0{,}7 (შვიდი მეათედი), 25100=0,25\dfrac{25}{100} = 0{,}25 (ოცდახუთი მეასედი), 3751000=0,375\dfrac{375}{1000} = 0{,}375. მძიმის შემდეგ თანრიგებია: მეათედები, მეასედები, მეათასედები.

ჩვეულებრივი წილადი ათწილადად: მნიშვნელს 10-ის ხარისხამდე მივიყვანთ: 34=75100=0,75\dfrac{3}{4} = \dfrac{75}{100} = 0{,}75; 720=35100=0,35\dfrac{7}{20} = \dfrac{35}{100} = 0{,}35. უკან: 0,36=36100=9250{,}36 = \dfrac{36}{100} = \dfrac{9}{25}.

ნულები ბოლოში არ ცვლის რიცხვს: 0,5=0,50=0,5000{,}5 = 0{,}50 = 0{,}500; 3,00=33{,}00 = 3.

წესები:

  1. შედარება. ჯერ მთელი ნაწილები, შემდეგ მძიმის შემდეგ ციფრები მარცხნიდან მარჯვნივ. ბოლოში ნულები მივუმატოთ, რომ ციფრების რაოდენობა გაუტოლდეს: 0,5=0,50>0,450{,}5 = 0{,}50 > 0{,}45.
  2. შეკრება და გამოკლება. მძიმე მძიმის ქვეშ ვწერთ.
  3. გამრავლება. მძიმეს უგულებელვყოფთ, ვამრავლებთ, შედეგში მძიმის შემდეგ ვტოვებთ იმდენ ციფრს, რამდენიც ორივე მამრავლში ერთად იყო: 1,2×0,31{,}2 \times 0{,}3: 12×3=3612 \times 3 = 36, მამრავლებში ორი ციფრია მძიმის შემდეგ, ამიტომ 0,360{,}36.
  4. გაყოფა ათწილადზე. გასაყოფსა და გამყოფში მძიმეს ერთნაირად გადავწევთ, სანამ გამყოფი მთელი არ გახდება: 0,6÷0,05=60÷5=120{,}6 \div 0{,}05 = 60 \div 5 = 12.

მაგალითი 14

ჩაწერეთ 720\dfrac{7}{20} ათწილადად და 0,360{,}36 უკვეცი წილადის სახით.

ამოხსნა

  1. 720=7×520×5=35100=0,35\dfrac{7}{20} = \dfrac{7 \times 5}{20 \times 5} = \dfrac{35}{100} = 0{,}35.
  2. 0,36=361000{,}36 = \dfrac{36}{100}. 36-ისა და 100-ის უსგ 4-ია: 36÷4100÷4=925\dfrac{36 \div 4}{100 \div 4} = \dfrac{9}{25}.

პასუხი: 0,350{,}35; 925\dfrac{9}{25}

მაგალითი 15

დაალაგეთ ზრდის მიხედვით: 0,50{,}5; 0,450{,}45; 0,4050{,}405; 0,540{,}54.

ამოხსნა

  1. ციფრების რაოდენობა გავათანაბროთ: 0,5000{,}500; 0,4500{,}450; 0,4050{,}405; 0,5400{,}540.
  2. ახლა შევადაროთ რიცხვები 500, 450, 405, 540 (მეათასედებში): 405<450<500<540405 < 450 < 500 < 540.

პასუხი: 0,405<0,45<0,5<0,540{,}405 < 0{,}45 < 0{,}5 < 0{,}54

მაგალითი 16

გამოთვალეთ: 4,2−1,35×2+0,6÷0,054{,}2 - 1{,}35 \times 2 + 0{,}6 \div 0{,}05.

ამოხსნა

  1. ჯერ გამრავლება და გაყოფა: 1,35×2=2,71{,}35 \times 2 = 2{,}7; 0,6÷0,05=60÷5=120{,}6 \div 0{,}05 = 60 \div 5 = 12.
  2. დარჩა 4,2−2,7+124{,}2 - 2{,}7 + 12.
  3. მარცხნიდან მარჯვნივ: 4,2−2,7=1,54{,}2 - 2{,}7 = 1{,}5, შემდეგ 1,5+12=13,51{,}5 + 12 = 13{,}5.

პასუხი: 13,513{,}5

მაგალითი 17

მოცემულია რიცხვთა ჩანაწერები: 68\dfrac{6}{8}, 0,750{,}75, 34\dfrac{3}{4}, 912\dfrac{9}{12}, 12\dfrac{1}{2}, 0,500{,}50, 510\dfrac{5}{10}, 45\dfrac{4}{5}, 0,80{,}8, 23\dfrac{2}{3}, 1,51{,}5, 32\dfrac{3}{2}. სულ რამდენი ერთმანეთისგან განსხვავებული რიცხვია აქ?

ამოხსნა

  1. ყოველ ჩანაწერს ერთ სახეზე მივიყვანთ: 68=34\dfrac{6}{8} = \dfrac{3}{4}; 0,75=340{,}75 = \dfrac{3}{4}; 912=34\dfrac{9}{12} = \dfrac{3}{4}.
  2. 12\dfrac{1}{2}; 0,50=120{,}50 = \dfrac{1}{2}; 510=12\dfrac{5}{10} = \dfrac{1}{2}.
  3. 45\dfrac{4}{5}; 0,8=450{,}8 = \dfrac{4}{5}.
  4. 23\dfrac{2}{3} — მარტო.
  5. 1,5=321{,}5 = \dfrac{3}{2}.
  6. განსხვავებულია: 34\dfrac{3}{4}, 12\dfrac{1}{2}, 45\dfrac{4}{5}, 23\dfrac{2}{3}, 32\dfrac{3}{2} — სულ 5.

პასუხი: 5

შეამოწმე თავი

  1. ჩაწერეთ 725\dfrac{7}{25} ათწილადად.
  2. გამოთვალეთ: 1,5×0,041{,}5 \times 0{,}04.
  3. გამოთვალეთ: 3,6÷0,043{,}6 \div 0{,}04.

პასუხები: 1) 0,280{,}28 2) 0,060{,}06 3) 90

§5. უარყოფითი რიცხვები

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
მოდული
რიცხვის მანძილი ნულიდან, ნიშნის გარეშე.მაგალითი: |−5| = 5 და |5| = 5.
უარყოფითი რიცხვი
რიცხვი, რომელიც ნულზე ნაკლებია; რიცხვთა ღერძზე ნულის მარცხნივ დგას.მაგალითი: −3 უარყოფითია და −3 < 0; ტემპერატურა −4 გრადუსი ნიშნავს ნულზე 4 გრადუსით დაბალს.

უარყოფითი რიცხვები ნულზე ნაკლები რიცხვებია: −3-3, −12-\dfrac{1}{2}, −2,5-2{,}5. რიცხვთა ღერძზე ისინი ნულის მარცხნივ დგას; რაც მარჯვნივაა რიცხვი, მით მეტია. მოდული ∣a∣|a| არის მანძილი ნულიდან: ∣−5∣=5|-5| = 5, ∣3∣=3|3| = 3.

შედარება. ყოველი უარყოფითი რიცხვი ნულზე ნაკლებია და ყოველ დადებითზეც ნაკლებია. ორი უარყოფითიდან მეტია ის, რომლის მოდული ნაკლებია: −2>−5-2 > -5.

შეკრება.

  • ერთნაირი ნიშნისას მოდულებს ვაჯამებთ და ნიშანს ვტოვებთ: −3+(−4)=−7-3 + (-4) = -7.
  • სხვადასხვა ნიშნისას მეტი მოდულიდან ნაკლებს ვაკლებთ და ვწერთ მეტი მოდულის რიცხვის ნიშანს: −7+12=5-7 + 12 = 5; 4+(−9)=−54 + (-9) = -5.

გამოკლება. a−b=a+(−b)a - b = a + (-b): 4−9=4+(−9)=−54 - 9 = 4 + (-9) = -5; −3−(−8)=−3+8=5-3 - (-8) = -3 + 8 = 5.

გამრავლება და გაყოფა. ერთნაირი ნიშნებისას შედეგი დადებითია, სხვადასხვა ნიშნებისას — უარყოფითი: (−2)×(−3)=6(-2) \times (-3) = 6; (−2)×3=−6(-2) \times 3 = -6; (−8)÷2=−4(-8) \div 2 = -4.

მაგალითი 18

დაალაგეთ ზრდის მიხედვით: −34-\dfrac{3}{4}, −0,5-0{,}5, 00, −112-1\dfrac{1}{2}, 13\dfrac{1}{3}.

ამოხსნა

  1. უარყოფითებია: −34-\dfrac{3}{4}, −0,5-0{,}5, −112-1\dfrac{1}{2}. მათი მოდულებია 0,750{,}75, 0,50{,}5, 1,51{,}5.
  2. უარყოფითებში უმცირესია ის, რომლის მოდული უდიდესია: −112<−34<−0,5-1\dfrac{1}{2} < -\dfrac{3}{4} < -0{,}5.
  3. შემდეგ ნული, ბოლოს დადებითი 13\dfrac{1}{3}.

პასუხი: −112<−34<−0,5<0<13-1\dfrac{1}{2} < -\dfrac{3}{4} < -0{,}5 < 0 < \dfrac{1}{3}

მაგალითი 19

გამოთვალეთ: (ა) −7+12-7 + 12; (ბ) −7−5-7 - 5; (გ) 4−94 - 9; (დ) −3−(−8)-3 - (-8).

ამოხსნა

  1. (ა) სხვადასხვა ნიშანი: 12−7=512 - 7 = 5, მეტი მოდული 12 დადებითია — 55.
  2. (ბ) −7−5=−7+(−5)-7 - 5 = -7 + (-5), ერთნაირი ნიშნები: 7+5=127 + 5 = 12 — −12-12.
  3. (გ) 4+(−9)4 + (-9): 9−4=59 - 4 = 5, მეტი მოდული 9 უარყოფითია — −5-5.
  4. (დ) −3−(−8)=−3+8=5-3 - (-8) = -3 + 8 = 5.

პასუხი: (ა) 5; (ბ) −12-12; (გ) −5-5; (დ) 5

მაგალითი 20

გამოთვალეთ: −2,5+45×(−5)-2{,}5 + \dfrac{4}{5} \times (-5).

ამოხსნა

  1. ჯერ გამრავლება: 45×(−5)=−4×55=−4\dfrac{4}{5} \times (-5) = -\dfrac{4 \times 5}{5} = -4 (სხვადასხვა ნიშნების ნამრავლი უარყოფითია).
  2. −2,5+(−4)-2{,}5 + (-4): ერთნაირი ნიშნებია, მოდულებს ვაჯამებთ: 2,5+4=6,52{,}5 + 4 = 6{,}5.

პასუხი: −6,5-6{,}5

მაგალითი 21

დილით ტემპერატურა −4-4 გრადუსი იყო, შუადღისას 9 გრადუსით გაიზარდა, საღამოს 12 გრადუსით შემცირდა. რა ტემპერატურა იყო საღამოს?

ამოხსნა

  1. შუადღისას: −4+9=5-4 + 9 = 5.
  2. საღამოს: 5−12=5+(−12)=−75 - 12 = 5 + (-12) = -7.

პასუხი: −7-7 გრადუსი

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ: −3−4-3 - 4.
  2. გამოთვალეთ: (−4)×(−2,5)(-4) \times (-2{,}5).
  3. რომელია უდიდესი: −2-2, −0,5-0{,}5 თუ −112-1\dfrac{1}{2}?

პასუხები: 1) −7-7 2) 10 3) −0,5-0{,}5

მოკლედ

  • შეკვეცა: მრიცხველსა და მნიშვნელს ვყოფთ უსგ-ზე; NN-ის ab\dfrac{a}{b} ნაწილი =N×ab= N \times \dfrac{a}{b}; თუ ნაწილი PP ცნობილია, მთელი =P÷a×b= P \div a \times b.
  • შერეული რიცხვი: 213=2×3+13=732\dfrac{1}{3} = \dfrac{2 \times 3 + 1}{3} = \dfrac{7}{3} და არა 2×132 \times \dfrac{1}{3}.
  • შედარება: საერთო მნიშვნელზე (უსჯ) მიყვანა და მრიცხველების შედარება; 1a\dfrac{1}{a} მით ნაკლებია, რაც მეტია aa.
  • ab±cd\dfrac{a}{b} \pm \dfrac{c}{d} — საერთო მნიშვნელი; ab×cd=acbd\dfrac{a}{b} \times \dfrac{c}{d} = \dfrac{ac}{bd}; ab÷cd=ab×dc\dfrac{a}{b} \div \dfrac{c}{d} = \dfrac{a}{b} \times \dfrac{d}{c}.
  • „დარჩენილის ნაწილი" = დარჩენილზე გამრავლება: დარჩენილია N−გამოყენებულიN - \text{გამოყენებული}.
  • ათწილადები: შედარება თანრიგ-თანრიგ, ბოლოს ნულები არ ცვლის რიცხვს; გამრავლებისას მძიმის შემდეგ ციფრები ემატება; გაყოფისას მძიმეს გამყოფში გადავწევთ და გასაყოფშიც ამდენივეს.
  • უარყოფითები: ორი უარყოფითიდან მეტია მცირე მოდულის მქონე; ერთნაირი ნიშნების ნამრავლი დადებითია, სხვადასხვა ნიშნებისა — უარყოფითი; a−b=a+(−b)a - b = a + (-b).