§1. ციფრები, თანრიგები და რიცხვის ჩაწერა
ამ ნაწილის ტერმინები (4)
- თანრიგი
- ადგილი რიცხვის ჩანაწერში: ერთეულები, ათეულები, ასეულები, ათასეულები.მაგალითი: რიცხვ 4205-ში ციფრი 2 ასეულების თანრიგშია და ნიშნავს 200-ს.
- ნატურალური რიცხვი
- რიცხვი, რომლითაც საგნებს ვთვლით: 1, 2, 3, … (ნული არ შედის).მაგალითი: 5 კალამი, 12 მოსწავლე — 5 და 12 ნატურალური რიცხვებია.
- ორნიშნა (სამნიშნა, ოთხნიშნა) რიცხვი
- რიცხვი, რომლის ჩანაწერში ორი (სამი, ოთხი) ციფრია.მაგალითი: ორნიშნა რიცხვებია 10-დან 99-მდე — სულ 90 რიცხვი.
- ციფრი
- ათი ნიშნიდან ერთ-ერთი (0–9), რომლითაც რიცხვი იწერება.მაგალითი: რიცხვ 4205-ში ოთხი ციფრია: 4, 2, 0 და 5.
ნატურალური რიცხვები ის რიცხვებია, რომლებითაც საგნებს ვთვლით: 1, 2, 3, 4, … ნული ნატურალური რიცხვი არ არის.
ციფრი და რიცხვი სხვადასხვაა. ციფრები სულ ათია: 0, 1, 2, …, 9. რიცხვი ციფრებით იწერება: 4205 ერთი რიცხვია, მასში ოთხი ციფრია, ამიტომ მას ოთხნიშნა რიცხვი ჰქვია.
ათობითი პოზიციური სისტემა. ციფრის მნიშვნელობა იმაზეა დამოკიდებული, რომელ თანრიგში წერია. რიცხვი 4205:
| ათასეულები | ასეულები | ათეულები | ერთეულები |
|---|---|---|---|
| 4 | 2 | 0 | 5 |
. თუ თანრიგი ცარიელია, მასში 0 იწერება.
რამდენი რიცხვია: ორნიშნა რიცხვები 10-დან 99-მდეა, ანუ რიცხვი. სამნიშნა: 100–999, ანუ 900 რიცხვი. ოთხნიშნა: 1000–9999, ანუ 9000 რიცხვი. პირველ ადგილას 0 ვერ დგას, ამიტომ პირველი ციფრი 1-დან 9-მდეა.
სიტყვებით ჩაწერა. ათეულებს ოცობით ვთვლით: 20 — ოცი, 40 — ორმოცი, 60 — სამოცი, 80 — ოთხმოცი. 30 — ოცდაათი (20 + 10), 70 — სამოცდაათი (60 + 10). 75 — სამოცდათხუთმეტი (60 + 15), 94 — ოთხმოცდათოთხმეტი (80 + 14). ასეულები: ასი, ორასი, სამასი, … ცხრაასი.
ციფრების დათვლა. რიცხვების 1, 2, …, ჩასაწერად საჭირო ციფრებს ასე ვთვლით: ერთნიშნა რიცხვები (1–9) იძლევა ციფრს, ორნიშნა (10–99) — ციფრს, სამნიშნა — თითო რიცხვზე 3 ციფრს. ამიტომ 1–99 ჩასაწერად საჭიროა ციფრი.
მაგალითი 1
ციფრებით ჩაწერეთ „ორი ათას სამას ორმოცდაშვიდი", სიტყვებით ჩაწერეთ 4038.
ამოხსნა
- ორი ათასი — 2000, სამასი — 300, ორმოცდაშვიდი — .
- .
- . ოცდათვრამეტი — , ამიტომ 4038 — ოთხი ათას ოცდათვრამეტი.
პასუხი: 2347; ოთხი ათას ოცდათვრამეტი
მაგალითი 2
რამდენი ისეთი ოთხნიშნა რიცხვია, რომლის ათეულების ციფრი ასეულების ციფრზე 2-ჯერ მეტია, ხოლო ერთეულების ციფრი ათასეულების ციფრზე 4-ით მეტია?
ამოხსნა
- რიცხვი ჩავწეროთ ასე: ათასეულები , ასეულები , ათეულები , ერთეულები . პირობით და .
- ციფრია, ამიტომ , ე.ი. — 5 შესაძლებლობა.
- და , ამიტომ — 5 შესაძლებლობა.
- და ერთმანეთზე დამოკიდებული არ არის, ამიტომ ვამრავლებთ: .
პასუხი: 25
მაგალითი 3
წიგნს 120 გვერდი აქვს. გვერდების დასანომრად რამდენი ციფრია საჭირო?
ამოხსნა
- გვერდები 1–9: ციფრი.
- გვერდები 10–99: ციფრი.
- გვერდები 100–120: გვერდი, ციფრი.
- .
პასუხი: 252 ციფრი
მაგალითი 4
კორპუსის ბინები დანომრეს 1, 2, 3, … რიცხვებით. სულ 207 ციფრი დასჭირდათ. რამდენი ბინაა კორპუსში?
ამოხსნა
- ნომრები 1–99 იყენებს 189 ციფრს.
- დარჩა ციფრი. ეს სამნიშნა ნომრებზე მოდის.
- სამნიშნა ნომერია: 100, 101, 102, 103, 104, 105.
- ბოლო ნომერია 105. შემოწმება: .
პასუხი: 105 ბინა
შეამოწმე თავი
- ციფრებით ჩაწერეთ „სამი ათას რვაას თხუთმეტი".
- რამდენი სამნიშნა რიცხვია?
- 1-დან 99-მდე რიცხვების ჩასაწერად რამდენი ციფრია საჭირო?
პასუხები: 1) 3815 2) 900 3) 189
§2. რომაული ციფრები
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- რომაული ციფრები
- რიცხვის ჩაწერა ასოებით I, V, X, L, C, D, M.მაგალითი: XIV = 10 + (5 − 1) = 14.
რომაული ციფრებია:
| I | V | X | L | C | D | M |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 5 | 10 | 50 | 100 | 500 | 1000 |
წესები:
- შეკრება. თუ პატარა ციფრი დიდის შემდეგ წერია, ორივე ემატება: VI = , XV = .
- გამოკლება. თუ პატარა ციფრი დიდის წინ წერია, ის აკლდება: IV = . ასე იწერება მხოლოდ ექვსი წყვილი: IV = 4, IX = 9, XL = 40, XC = 90, CD = 400, CM = 900.
- გამეორება. I, X, C, M ზედიზედ მაქსიმუმ სამჯერ იწერება (III = 3, XXX = 30). V, L, D არ მეორდება.
მაგალითი 5
ჩვეულებრივი ციფრებით ჩაწერეთ MCMXCIV.
ამოხსნა
- რიცხვს ნაწილებად ვყოფთ: M, CM, XC, IV.
- M = 1000; CM = ; XC = ; IV = .
- .
პასუხი: 1994
მაგალითი 6
რომაული ციფრებით ჩაწერეთ 449.
ამოხსნა
- .
- — CD, — XL, — IX.
- რიცხვი: CDXLIX.
პასუხი: CDXLIX
მაგალითი 7
შეკრიბეთ XLVII და XIX. პასუხი ჩაწერეთ რომაული ციფრებით.
ამოხსნა
- XLVII = .
- XIX = .
- .
- — LXVI.
პასუხი: LXVI
შეამოწმე თავი
- ჩაწერეთ ჩვეულებრივი ციფრებით: XLVIII.
- ჩაწერეთ რომაული ციფრებით: 2019.
- ჩაწერეთ ჩვეულებრივი ციფრებით: DCCLXXIV.
პასუხები: 1) 48 2) MMXIX 3) 774
§3. მოქმედებები, მათი თვისებები და თანმიმდევრობა
ამ ნაწილის ტერმინები (7)
- გადანაცვლებადობა
- შეკრებისას და გამრავლებისას რიცხვების ადგილების გაცვლით შედეგი არ იცვლება.მაგალითი: 3 × 8 = 8 × 3 = 24.
- განაყოფი
- გაყოფის შედეგი; ნაშთიან გაყოფაში — რამდენჯერ ეტევა გამყოფი გასაყოფში.მაგალითი: 17 ÷ 5: განაყოფი 3-ია, ნაშთი 2.
- განრიგებადობა
- რიცხვის გამრავლება ჯამზე ნიშნავს მისი ცალ-ცალკე გამრავლებას შესაკრებებზე.მაგალითი: 36 × (100 − 1) = 3600 − 36 = 3564.
- ნამრავლი
- გამრავლების შედეგი.მაგალითი: 7 × 5 = 35: ნამრავლი 35-ია.
- სხვაობა
- გამოკლების შედეგი.მაგალითი: 7 − 5 = 2: სხვაობა 2-ია.
- ჯამი
- შეკრების შედეგი.მაგალითი: 7 + 5 = 12: ჯამი 12-ია.
- ჯუფთებადობა
- შეკრებისას და გამრავლებისას რიცხვების დაჯგუფება ფრჩხილებით შედეგს არ ცვლის.მაგალითი: (4 × 25) × 87 = 4 × (25 × 87) = 8700.
| მოქმედება | ჩანაწერი | შედეგი |
|---|---|---|
| მიმატება | შესაკრები + შესაკრები | ჯამი |
| გამოკლება | საკლები − მაკლები | სხვაობა |
| გამრავლება | მამრავლი × მამრავლი | ნამრავლი |
| გაყოფა | გასაყოფი ÷ გამყოფი | განაყოფი |
თვისებები (შეკრებისა და გამრავლებისთვის):
- გადანაცვლებადობა: ; .
- ჯუფთებადობა: ; .
- განრიგებადობა: .
გამოკლებას და გაყოფას გადანაცვლებადობა და ჯუფთებადობა არ აქვს: ; , მაგრამ .
მოქმედებათა თანმიმდევრობა. 1) ფრჩხილებში; 2) გამრავლება და გაყოფა, მარცხნიდან მარჯვნივ; 3) მიმატება და გამოკლება, მარცხნიდან მარჯვნივ.
უდიდესი სხვაობა. მით მეტია, რაც მეტია და რაც ნაკლებია .
მაგალითი 8
გამოთვალეთ: .
ამოხსნა
- ფრჩხილებში: .
- გამრავლება და გაყოფა მარცხნიდან: , შემდეგ .
- დარჩა . მარცხნიდან: , შემდეგ .
პასუხი: 29
მაგალითი 9
მოხერხებულად გამოთვალეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) გადანაცვლებადობით და ჯუფთებადობით ჯერ 4 და 25 გავამრავლოთ: .
- (ბ) . განრიგებადობით: .
პასუხი: (ა) 8700; (ბ) 3564
მაგალითი 10
და ორნიშნა ნატურალური რიცხვებია. რისი ტოლია გამოსახულების უდიდესი მნიშვნელობა?
ამოხსნა
- სხვაობა უდიდესია, როცა უდიდესია, ხოლო უმცირესია.
- უდიდესი ორნიშნა რიცხვია 99: .
- უმცირესი ორნიშნა რიცხვია 10: , .
- .
პასუხი: 69
მაგალითი 11
50 კანფეტი უნდა დაურიგონ ბავშვებს ისე, რომ თითოეულმა ბავშვმა სულ მცირე ერთი კანფეტი მიიღოს და ორმა ბავშვმა ერთნაირი რაოდენობა არ მიიღოს. მაქსიმუმ რამდენ ბავშვს დაურიგებენ კანფეტს?
ამოხსნა
- ბავშვზე მინიმალური რაოდენობაა , ანუ უმცირესი განსხვავებული რაოდენობებია 1, 2, …, .
- : . : . ამიტომ 10 ბავშვი ვერ იქნება.
- შემოწმება 9 ბავშვისთვის: პირველ რვას 1, 2, …, 8 ვაძლევთ (), მეცხრეს — დარჩენილ კანფეტს. 14 დანარჩენებისგან განსხვავებულია.
პასუხი: 9 ბავშვი
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ: .
- მოხერხებულად გამოთვალეთ: .
- და ორნიშნა ნატურალური რიცხვებია. რისი ტოლია გამოსახულების უდიდესი მნიშვნელობა?
პასუხები: 1) 16 2) 3800 3) 79
§4. ნაშთიანი გაყოფა
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- ნაშთი
- რაც გაყოფის შემდეგ რჩება და გამყოფზე ნაკლებია.მაგალითი: 17 = 5 × 3 + 2: ნაშთი 2-ია.
თუ ნატურალურ რიცხვს ვყოფთ ნატურალურ რიცხვზე, მივიღებთ განაყოფს და ნაშთს : ნაშთი ყოველთვის გამყოფზე ნაკლებია. ნიშნავს, რომ იყოფა -ზე უნაშთოდ. მაგალითად, : განაყოფი 3-ია, ნაშთი 2.
5-ზე გაყოფისას შესაძლო ნაშთებია მხოლოდ 0, 1, 2, 3, 4.
მაგალითი 12
1000 გაყავით 37-ზე ნაშთით.
ამოხსნა
- ვეძებთ უდიდეს -ს, რომლისთვისაც .
- , ხოლო . ამიტომ .
- ნაშთი: .
- შემოწმება: და .
პასუხი: განაყოფი 27, ნაშთი 1
მაგალითი 13
რომელი რიცხვი იძლევა 7-ზე გაყოფისას განაყოფს 12 და ნაშთს 5?
ამოხსნა
- , სადაც , , .
- .
- შემოწმება: და .
პასუხი: 89
მაგალითი 14
250 მოსწავლე ექსკურსიაზე მიდის. თითო ავტობუსში 40 ადგილია. მინიმუმ რამდენი ავტობუსია საჭირო?
ამოხსნა
- : ექვსი ავტობუსი სავსეა, 10 მოსწავლე დარჩა.
- ეს 10 მოსწავლეც უნდა გადაიყვანონ, ამიტომ კიდევ ერთი ავტობუსი სჭირდება.
- .
პასუხი: 7 ავტობუსი
მაგალითი 15
ორნიშნა რიცხვის -ზე გაყოფისას განაყოფია 6, ნაშთი — 12. იპოვეთ და -ის ყველა შესაძლო მნიშვნელობა.
ამოხსნა
- .
- ნაშთი გამყოფზე ნაკლებია: , ე.ი. .
- ორნიშნაა: , ამიტომ და (, ).
- : . : .
პასუხი: , ან ,
მაგალითი 16
დღეს სამშაბათია. რა დღე იქნება 100 დღის შემდეგ?
ამოხსნა
- კვირას 7 დღე აქვს და დღეები ყოველ 7 დღეში მეორდება.
- : 14 სრული კვირის შემდეგ ისევ სამშაბათია, დარჩა 2 დღე.
- სამშაბათიდან 2 დღე წინ: ოთხშაბათი, ხუთშაბათი.
პასუხი: ხუთშაბათი
შეამოწმე თავი
- 100 გაყავით 7-ზე ნაშთით.
- რომელი რიცხვი იძლევა 9-ზე გაყოფისას განაყოფს 8 და ნაშთს 4?
- 30 ბავშვისთვის მაგიდები უნდა დადგან; თითო მაგიდასთან 4 ბავშვი ჯდება. მინიმუმ რამდენი მაგიდაა საჭირო?
პასუხები: 1) განაყოფი 14, ნაშთი 2 2) 76 3) 8
მოკლედ
- 4205 = 4 ათასეული + 2 ასეული + 0 ათეული + 5 ერთეული. ორნიშნა რიცხვები 90-ია, სამნიშნა — 900.
- 1–99 ჩასაწერად 189 ციფრია საჭირო: ; შემდეგ თითო სამნიშნა რიცხვზე 3 ციფრი.
- რომაული: I = 1, V = 5, X = 10, L = 50, C = 100, D = 500, M = 1000. პატარა დიდის წინ აკლდება (IV, IX, XL, XC, CD, CM), დიდის შემდეგ ემატება. I, X, C, M — არაუმეტეს სამჯერ; V, L, D არ მეორდება.
- თანმიმდევრობა: ფრჩხილები → გამრავლება/გაყოფა → მიმატება/გამოკლება.
- , , , . გამოკლებას და გაყოფას ეს თვისებები არ აქვს.
- , .
- არის განსხვავებული ნატურალური რიცხვის უმცირესი ჯამი.