მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

ნატურალური რიცხვები და მოქმედებები

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. ციფრები, თანრიგები და რიცხვის ჩაწერა

ამ ნაწილის ტერმინები (4)
თანრიგი
ადგილი რიცხვის ჩანაწერში: ერთეულები, ათეულები, ასეულები, ათასეულები.მაგალითი: რიცხვ 4205-ში ციფრი 2 ასეულების თანრიგშია და ნიშნავს 200-ს.
ნატურალური რიცხვი
რიცხვი, რომლითაც საგნებს ვთვლით: 1, 2, 3, … (ნული არ შედის).მაგალითი: 5 კალამი, 12 მოსწავლე — 5 და 12 ნატურალური რიცხვებია.
ორნიშნა (სამნიშნა, ოთხნიშნა) რიცხვი
რიცხვი, რომლის ჩანაწერში ორი (სამი, ოთხი) ციფრია.მაგალითი: ორნიშნა რიცხვებია 10-დან 99-მდე — სულ 90 რიცხვი.
ციფრი
ათი ნიშნიდან ერთ-ერთი (0–9), რომლითაც რიცხვი იწერება.მაგალითი: რიცხვ 4205-ში ოთხი ციფრია: 4, 2, 0 და 5.

ნატურალური რიცხვები ის რიცხვებია, რომლებითაც საგნებს ვთვლით: 1, 2, 3, 4, … ნული ნატურალური რიცხვი არ არის.

ციფრი და რიცხვი სხვადასხვაა. ციფრები სულ ათია: 0, 1, 2, …, 9. რიცხვი ციფრებით იწერება: 4205 ერთი რიცხვია, მასში ოთხი ციფრია, ამიტომ მას ოთხნიშნა რიცხვი ჰქვია.

ათობითი პოზიციური სისტემა. ციფრის მნიშვნელობა იმაზეა დამოკიდებული, რომელ თანრიგში წერია. რიცხვი 4205:

ათასეულებიასეულებიათეულებიერთეულები
4205

4205=4×1000+2×100+0×10+54205 = 4 \times 1000 + 2 \times 100 + 0 \times 10 + 5. თუ თანრიგი ცარიელია, მასში 0 იწერება.

რამდენი რიცხვია: ორნიშნა რიცხვები 10-დან 99-მდეა, ანუ 99−9=9099 - 9 = 90 რიცხვი. სამნიშნა: 100–999, ანუ 900 რიცხვი. ოთხნიშნა: 1000–9999, ანუ 9000 რიცხვი. პირველ ადგილას 0 ვერ დგას, ამიტომ პირველი ციფრი 1-დან 9-მდეა.

სიტყვებით ჩაწერა. ათეულებს ოცობით ვთვლით: 20 — ოცი, 40 — ორმოცი, 60 — სამოცი, 80 — ოთხმოცი. 30 — ოცდაათი (20 + 10), 70 — სამოცდაათი (60 + 10). 75 — სამოცდათხუთმეტი (60 + 15), 94 — ოთხმოცდათოთხმეტი (80 + 14). ასეულები: ასი, ორასი, სამასი, … ცხრაასი.

ციფრების დათვლა. რიცხვების 1, 2, …, nn ჩასაწერად საჭირო ციფრებს ასე ვთვლით: ერთნიშნა რიცხვები (1–9) იძლევა 9×1=99 \times 1 = 9 ციფრს, ორნიშნა (10–99) — 90×2=18090 \times 2 = 180 ციფრს, სამნიშნა — თითო რიცხვზე 3 ციფრს. ამიტომ 1–99 ჩასაწერად საჭიროა 9+180=1899 + 180 = 189 ციფრი.

მაგალითი 1

ციფრებით ჩაწერეთ „ორი ათას სამას ორმოცდაშვიდი", სიტყვებით ჩაწერეთ 4038.

ამოხსნა

  1. ორი ათასი — 2000, სამასი — 300, ორმოცდაშვიდი — 40+7=4740 + 7 = 47.
  2. 2000+300+47=23472000 + 300 + 47 = 2347.
  3. 4038=4000+30+84038 = 4000 + 30 + 8. ოცდათვრამეტი — 20+1820 + 18, ამიტომ 4038 — ოთხი ათას ოცდათვრამეტი.

პასუხი: 2347; ოთხი ათას ოცდათვრამეტი

მაგალითი 2

რამდენი ისეთი ოთხნიშნა რიცხვია, რომლის ათეულების ციფრი ასეულების ციფრზე 2-ჯერ მეტია, ხოლო ერთეულების ციფრი ათასეულების ციფრზე 4-ით მეტია?

ამოხსნა

  1. რიცხვი ჩავწეროთ ასე: ათასეულები aa, ასეულები bb, ათეულები cc, ერთეულები dd. პირობით c=2bc = 2b და d=a+4d = a + 4.
  2. c=2bc = 2b ციფრია, ამიტომ 2b≤92b \le 9, ე.ი. b=0,1,2,3,4b = 0, 1, 2, 3, 4 — 5 შესაძლებლობა.
  3. a≥1a \ge 1 და d=a+4≤9d = a + 4 \le 9, ამიტომ a=1,2,3,4,5a = 1, 2, 3, 4, 5 — 5 შესაძლებლობა.
  4. aa და bb ერთმანეთზე დამოკიდებული არ არის, ამიტომ ვამრავლებთ: 5×5=255 \times 5 = 25.

პასუხი: 25

მაგალითი 3

წიგნს 120 გვერდი აქვს. გვერდების დასანომრად რამდენი ციფრია საჭირო?

ამოხსნა

  1. გვერდები 1–9: 9×1=99 \times 1 = 9 ციფრი.
  2. გვერდები 10–99: 90×2=18090 \times 2 = 180 ციფრი.
  3. გვერდები 100–120: 120−99=21120 - 99 = 21 გვერდი, 21×3=6321 \times 3 = 63 ციფრი.
  4. 9+180+63=2529 + 180 + 63 = 252.

პასუხი: 252 ციფრი

მაგალითი 4

კორპუსის ბინები დანომრეს 1, 2, 3, … რიცხვებით. სულ 207 ციფრი დასჭირდათ. რამდენი ბინაა კორპუსში?

ამოხსნა

  1. ნომრები 1–99 იყენებს 189 ციფრს.
  2. დარჩა 207−189=18207 - 189 = 18 ციფრი. ეს სამნიშნა ნომრებზე მოდის.
  3. 18÷3=618 \div 3 = 6 სამნიშნა ნომერია: 100, 101, 102, 103, 104, 105.
  4. ბოლო ნომერია 105. შემოწმება: 189+6×3=207189 + 6 \times 3 = 207.

პასუხი: 105 ბინა

შეამოწმე თავი

  1. ციფრებით ჩაწერეთ „სამი ათას რვაას თხუთმეტი".
  2. რამდენი სამნიშნა რიცხვია?
  3. 1-დან 99-მდე რიცხვების ჩასაწერად რამდენი ციფრია საჭირო?

პასუხები: 1) 3815 2) 900 3) 189

§2. რომაული ციფრები

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
რომაული ციფრები
რიცხვის ჩაწერა ასოებით I, V, X, L, C, D, M.მაგალითი: XIV = 10 + (5 − 1) = 14.

რომაული ციფრებია:

IVXLCDM
1510501005001000

წესები:

  1. შეკრება. თუ პატარა ციფრი დიდის შემდეგ წერია, ორივე ემატება: VI = 5+1=65 + 1 = 6, XV = 10+5=1510 + 5 = 15.
  2. გამოკლება. თუ პატარა ციფრი დიდის წინ წერია, ის აკლდება: IV = 5−1=45 - 1 = 4. ასე იწერება მხოლოდ ექვსი წყვილი: IV = 4, IX = 9, XL = 40, XC = 90, CD = 400, CM = 900.
  3. გამეორება. I, X, C, M ზედიზედ მაქსიმუმ სამჯერ იწერება (III = 3, XXX = 30). V, L, D არ მეორდება.

მაგალითი 5

ჩვეულებრივი ციფრებით ჩაწერეთ MCMXCIV.

ამოხსნა

  1. რიცხვს ნაწილებად ვყოფთ: M, CM, XC, IV.
  2. M = 1000; CM = 1000−100=9001000 - 100 = 900; XC = 100−10=90100 - 10 = 90; IV = 5−1=45 - 1 = 4.
  3. 1000+900+90+4=19941000 + 900 + 90 + 4 = 1994.

პასუხი: 1994

მაგალითი 6

რომაული ციფრებით ჩაწერეთ 449.

ამოხსნა

  1. 449=400+40+9449 = 400 + 40 + 9.
  2. 400400 — CD, 4040 — XL, 99 — IX.
  3. რიცხვი: CDXLIX.

პასუხი: CDXLIX

მაგალითი 7

შეკრიბეთ XLVII და XIX. პასუხი ჩაწერეთ რომაული ციფრებით.

ამოხსნა

  1. XLVII = 40+5+2=4740 + 5 + 2 = 47.
  2. XIX = 10+9=1910 + 9 = 19.
  3. 47+19=6647 + 19 = 66.
  4. 66=50+10+5+166 = 50 + 10 + 5 + 1 — LXVI.

პასუხი: LXVI

შეამოწმე თავი

  1. ჩაწერეთ ჩვეულებრივი ციფრებით: XLVIII.
  2. ჩაწერეთ რომაული ციფრებით: 2019.
  3. ჩაწერეთ ჩვეულებრივი ციფრებით: DCCLXXIV.

პასუხები: 1) 48 2) MMXIX 3) 774

§3. მოქმედებები, მათი თვისებები და თანმიმდევრობა

ამ ნაწილის ტერმინები (7)
გადანაცვლებადობა
შეკრებისას და გამრავლებისას რიცხვების ადგილების გაცვლით შედეგი არ იცვლება.მაგალითი: 3 × 8 = 8 × 3 = 24.
განაყოფი
გაყოფის შედეგი; ნაშთიან გაყოფაში — რამდენჯერ ეტევა გამყოფი გასაყოფში.მაგალითი: 17 ÷ 5: განაყოფი 3-ია, ნაშთი 2.
განრიგებადობა
რიცხვის გამრავლება ჯამზე ნიშნავს მისი ცალ-ცალკე გამრავლებას შესაკრებებზე.მაგალითი: 36 × (100 − 1) = 3600 − 36 = 3564.
ნამრავლი
გამრავლების შედეგი.მაგალითი: 7 × 5 = 35: ნამრავლი 35-ია.
სხვაობა
გამოკლების შედეგი.მაგალითი: 7 − 5 = 2: სხვაობა 2-ია.
ჯამი
შეკრების შედეგი.მაგალითი: 7 + 5 = 12: ჯამი 12-ია.
ჯუფთებადობა
შეკრებისას და გამრავლებისას რიცხვების დაჯგუფება ფრჩხილებით შედეგს არ ცვლის.მაგალითი: (4 × 25) × 87 = 4 × (25 × 87) = 8700.
მოქმედებაჩანაწერიშედეგი
მიმატებაშესაკრები + შესაკრებიჯამი
გამოკლებასაკლები − მაკლებისხვაობა
გამრავლებამამრავლი × მამრავლინამრავლი
გაყოფაგასაყოფი ÷ გამყოფიგანაყოფი

თვისებები (შეკრებისა და გამრავლებისთვის):

  • გადანაცვლებადობა: a+b=b+aa + b = b + a; a×b=b×aa \times b = b \times a.
  • ჯუფთებადობა: (a+b)+c=a+(b+c)(a + b) + c = a + (b + c); (a×b)×c=a×(b×c)(a \times b) \times c = a \times (b \times c).
  • განრიგებადობა: a×(b+c)=a×b+a×ca \times (b + c) = a \times b + a \times c.

გამოკლებას და გაყოფას გადანაცვლებადობა და ჯუფთებადობა არ აქვს: 7−3≠3−77 - 3 \ne 3 - 7; (12÷6)÷2=1(12 \div 6) \div 2 = 1, მაგრამ 12÷(6÷2)=412 \div (6 \div 2) = 4.

მოქმედებათა თანმიმდევრობა. 1) ფრჩხილებში; 2) გამრავლება და გაყოფა, მარცხნიდან მარჯვნივ; 3) მიმატება და გამოკლება, მარცხნიდან მარჯვნივ.

უდიდესი სხვაობა. a−ba - b მით მეტია, რაც მეტია aa და რაც ნაკლებია bb.

მაგალითი 8

გამოთვალეთ: 48−6×(12−4)÷2+548 - 6 \times (12 - 4) \div 2 + 5.

ამოხსნა

  1. ფრჩხილებში: 12−4=812 - 4 = 8.
  2. გამრავლება და გაყოფა მარცხნიდან: 6×8=486 \times 8 = 48, შემდეგ 48÷2=2448 \div 2 = 24.
  3. დარჩა 48−24+548 - 24 + 5. მარცხნიდან: 48−24=2448 - 24 = 24, შემდეგ 24+5=2924 + 5 = 29.

პასუხი: 29

მაგალითი 9

მოხერხებულად გამოთვალეთ: (ა) 4×87×254 \times 87 \times 25; (ბ) 36×9936 \times 99.

ამოხსნა

  1. (ა) გადანაცვლებადობით და ჯუფთებადობით ჯერ 4 და 25 გავამრავლოთ: (4×25)×87=100×87=8700(4 \times 25) \times 87 = 100 \times 87 = 8700.
  2. (ბ) 99=100−199 = 100 - 1. განრიგებადობით: 36×(100−1)=3600−36=356436 \times (100 - 1) = 3600 - 36 = 3564.

პასუხი: (ა) 8700; (ბ) 3564

მაგალითი 10

aa და bb ორნიშნა ნატურალური რიცხვებია. რისი ტოლია a−3ba - 3b გამოსახულების უდიდესი მნიშვნელობა?

ამოხსნა

  1. სხვაობა უდიდესია, როცა aa უდიდესია, ხოლო 3b3b უმცირესია.
  2. უდიდესი ორნიშნა რიცხვია 99: a=99a = 99.
  3. უმცირესი ორნიშნა რიცხვია 10: b=10b = 10, 3b=303b = 30.
  4. 99−30=6999 - 30 = 69.

პასუხი: 69

მაგალითი 11

50 კანფეტი უნდა დაურიგონ ბავშვებს ისე, რომ თითოეულმა ბავშვმა სულ მცირე ერთი კანფეტი მიიღოს და ორმა ბავშვმა ერთნაირი რაოდენობა არ მიიღოს. მაქსიმუმ რამდენ ბავშვს დაურიგებენ კანფეტს?

ამოხსნა

  1. kk ბავშვზე მინიმალური რაოდენობაა 1+2+⋯+k1 + 2 + \dots + k, ანუ უმცირესი განსხვავებული რაოდენობებია 1, 2, …, kk.
  2. k=9k = 9: 1+2+⋯+9=45≤501 + 2 + \dots + 9 = 45 \le 50. k=10k = 10: 1+2+⋯+10=55>501 + 2 + \dots + 10 = 55 > 50. ამიტომ 10 ბავშვი ვერ იქნება.
  3. შემოწმება 9 ბავშვისთვის: პირველ რვას 1, 2, …, 8 ვაძლევთ (1+⋯+8=361 + \dots + 8 = 36), მეცხრეს — დარჩენილ 50−36=1450 - 36 = 14 კანფეტს. 14 დანარჩენებისგან განსხვავებულია.

პასუხი: 9 ბავშვი

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ: 7+3×(10−4)÷27 + 3 \times (10 - 4) \div 2.
  2. მოხერხებულად გამოთვალეთ: 4×38×254 \times 38 \times 25.
  3. aa და bb ორნიშნა ნატურალური რიცხვებია. რისი ტოლია a−2ba - 2b გამოსახულების უდიდესი მნიშვნელობა?

პასუხები: 1) 16 2) 3800 3) 79

§4. ნაშთიანი გაყოფა

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
ნაშთი
რაც გაყოფის შემდეგ რჩება და გამყოფზე ნაკლებია.მაგალითი: 17 = 5 × 3 + 2: ნაშთი 2-ია.

თუ ნატურალურ aa რიცხვს ვყოფთ ნატურალურ bb რიცხვზე, მივიღებთ განაყოფს qq და ნაშთს rr: a=b×q+r,0≤r<b.a = b \times q + r, \qquad 0 \le r < b. ნაშთი ყოველთვის გამყოფზე ნაკლებია. r=0r = 0 ნიშნავს, რომ aa იყოფა bb-ზე უნაშთოდ. მაგალითად, 17=5×3+217 = 5 \times 3 + 2: განაყოფი 3-ია, ნაშთი 2.

5-ზე გაყოფისას შესაძლო ნაშთებია მხოლოდ 0, 1, 2, 3, 4.

მაგალითი 12

1000 გაყავით 37-ზე ნაშთით.

ამოხსნა

  1. ვეძებთ უდიდეს qq-ს, რომლისთვისაც 37×q≤100037 \times q \le 1000.
  2. 37×27=99937 \times 27 = 999, ხოლო 37×28=1036>100037 \times 28 = 1036 > 1000. ამიტომ q=27q = 27.
  3. ნაშთი: 1000−999=11000 - 999 = 1.
  4. შემოწმება: 37×27+1=100037 \times 27 + 1 = 1000 და 1<371 < 37.

პასუხი: განაყოფი 27, ნაშთი 1

მაგალითი 13

რომელი რიცხვი იძლევა 7-ზე გაყოფისას განაყოფს 12 და ნაშთს 5?

ამოხსნა

  1. a=b×q+ra = b \times q + r, სადაც b=7b = 7, q=12q = 12, r=5r = 5.
  2. a=7×12+5=84+5=89a = 7 \times 12 + 5 = 84 + 5 = 89.
  3. შემოწმება: 89−84=589 - 84 = 5 და 5<75 < 7.

პასუხი: 89

მაგალითი 14

250 მოსწავლე ექსკურსიაზე მიდის. თითო ავტობუსში 40 ადგილია. მინიმუმ რამდენი ავტობუსია საჭირო?

ამოხსნა

  1. 250=40×6+10250 = 40 \times 6 + 10: ექვსი ავტობუსი სავსეა, 10 მოსწავლე დარჩა.
  2. ეს 10 მოსწავლეც უნდა გადაიყვანონ, ამიტომ კიდევ ერთი ავტობუსი სჭირდება.
  3. 6+1=76 + 1 = 7.

პასუხი: 7 ავტობუსი

მაგალითი 15

ორნიშნა mm რიცხვის nn-ზე გაყოფისას განაყოფია 6, ნაშთი — 12. იპოვეთ mm და nn-ის ყველა შესაძლო მნიშვნელობა.

ამოხსნა

  1. m=6n+12m = 6n + 12.
  2. ნაშთი გამყოფზე ნაკლებია: 12<n12 < n, ე.ი. n≥13n \ge 13.
  3. mm ორნიშნაა: m≤99m \le 99, ამიტომ 6n≤876n \le 87 და n≤14n \le 14 (6×14=846 \times 14 = 84, 6×15=90>876 \times 15 = 90 > 87).
  4. n=13n = 13: m=6×13+12=90m = 6 \times 13 + 12 = 90. n=14n = 14: m=6×14+12=96m = 6 \times 14 + 12 = 96.

პასუხი: n=13n = 13, m=90m = 90 ან n=14n = 14, m=96m = 96

მაგალითი 16

დღეს სამშაბათია. რა დღე იქნება 100 დღის შემდეგ?

ამოხსნა

  1. კვირას 7 დღე აქვს და დღეები ყოველ 7 დღეში მეორდება.
  2. 100=7×14+2100 = 7 \times 14 + 2: 14 სრული კვირის შემდეგ ისევ სამშაბათია, დარჩა 2 დღე.
  3. სამშაბათიდან 2 დღე წინ: ოთხშაბათი, ხუთშაბათი.

პასუხი: ხუთშაბათი

შეამოწმე თავი

  1. 100 გაყავით 7-ზე ნაშთით.
  2. რომელი რიცხვი იძლევა 9-ზე გაყოფისას განაყოფს 8 და ნაშთს 4?
  3. 30 ბავშვისთვის მაგიდები უნდა დადგან; თითო მაგიდასთან 4 ბავშვი ჯდება. მინიმუმ რამდენი მაგიდაა საჭირო?

პასუხები: 1) განაყოფი 14, ნაშთი 2 2) 76 3) 8

მოკლედ

  • 4205 = 4 ათასეული + 2 ასეული + 0 ათეული + 5 ერთეული. ორნიშნა რიცხვები 90-ია, სამნიშნა — 900.
  • 1–99 ჩასაწერად 189 ციფრია საჭირო: 9×1+90×29 \times 1 + 90 \times 2; შემდეგ თითო სამნიშნა რიცხვზე 3 ციფრი.
  • რომაული: I = 1, V = 5, X = 10, L = 50, C = 100, D = 500, M = 1000. პატარა დიდის წინ აკლდება (IV, IX, XL, XC, CD, CM), დიდის შემდეგ ემატება. I, X, C, M — არაუმეტეს სამჯერ; V, L, D არ მეორდება.
  • თანმიმდევრობა: ფრჩხილები → გამრავლება/გაყოფა → მიმატება/გამოკლება.
  • a+b=b+aa + b = b + a, a×b=b×aa \times b = b \times a, (a+b)+c=a+(b+c)(a + b) + c = a + (b + c), a×(b+c)=a×b+a×ca \times (b + c) = a \times b + a \times c. გამოკლებას და გაყოფას ეს თვისებები არ აქვს.
  • a=b×q+ra = b \times q + r, 0≤r<b0 \le r < b.
  • 1+2+⋯+k1 + 2 + \dots + k არის kk განსხვავებული ნატურალური რიცხვის უმცირესი ჯამი.