§1. ცხრილი, პიქტოგრამა და სვეტოვანი დიაგრამა
ამ ნაწილის ტერმინები (5)
- დანაყოფის ფასი
- რას უდრის ღერძზე ორ მეზობელ ხაზს შორის მანძილი.მაგალითი: 0-სა და 50-ს შორის 5 დანაყოფია: ფასი .
- ლეგენდა
- დიაგრამის განმარტება: რას უდრის ერთი სიმბოლო ან რას აღნიშნავს თითოეული ფერი.მაგალითი: ლეგენდა „1 სიმბოლო = 6 ბავშვი“ გვეუბნება, რომ 2 სიმბოლო 12 ბავშვია.
- მონაცემები
- შეგროვებული ინფორმაცია: რიცხვები ან პასუხები.მაგალითი: 5 მოსწავლის სიმაღლეები: 132, 140, 138, 135, 145 (სმ).
- პიქტოგრამა
- დიაგრამა, რომელშიც რაოდენობას სიმბოლოები აჩვენებს.მაგალითი: თუ 1 სიმბოლო = 6 ბავშვი, 3,5 სიმბოლო არის ბავშვი.
- სვეტოვანი დიაგრამა
- დიაგრამა, რომელშიც რაოდენობა სვეტის სიმაღლითაა გამოსახული.მაგალითი: სვეტი 3,5 დანაყოფის სიმაღლისაა და ერთი დანაყოფი 10-ია, ე.ი. მნიშვნელობა 35-ია.
მონაცემები — შეგროვებული ინფორმაციაა (რიცხვები, პასუხები). მონაცემებს ვწერთ სიის სახით (მაგ., 12, 15, 9) ან ცხრილის სახით (სტრიქონებად და სვეტებად).
პიქტოგრამა — დიაგრამა, რომელშიც რაოდენობას სიმბოლოები აჩვენებს. ჯერ ვკითხულობთ ლეგენდას — რას უდრის ერთი სიმბოლო; ნახევარი სიმბოლო ნახევარი რაოდენობაა:
სვეტოვანი დიაგრამა — რაოდენობა სვეტის სიმაღლითაა გამოსახული; მისით კატეგორიებს ვადარებთ. ღერძზე ჯერ დანაყოფის ფასს ვპოულობთ: სვეტის მნიშვნელობა = დანაყოფების რაოდენობა დანაყოფის ფასი.
პროცენტული სვეტები. თუ სვეტი აჩვენებს, რამდენი პროცენტია დასაქმებული, დანარჩენი ის არის. ჯგუფის ნაწილი = პროცენტი ჯგუფის რაოდენობა.
მაგალითი 1
ცხრილში მოცემულია მოსწავლეთა რაოდენობა: 5ა — 24, 5ბ — 27, 6ა — 30, 6ბ — 21. სულ რამდენი მოსწავლეა? რამდენით მეტია 6ა-ში, ვიდრე 6ბ-ში?
ამოხსნა
- ვაჯამებთ: .
- სხვაობა: .
პასუხი: სულ 102 მოსწავლე; 6ა-ში 9-ით მეტია.
მაგალითი 2
პიქტოგრამაზე ერთი სიმბოლო 6 ბავშვს აღნიშნავს. კლასი A-ს შეესაბამება 5 სიმბოლო, B-ს — 3 სრული და ერთი ნახევარი სიმბოლო, C-ს — 4 სიმბოლო. სულ რამდენი ბავშვია სამ კლასში?
ამოხსნა
- სიმბოლოები: A — 5, B — , C — 4.
- სულ: სიმბოლო.
- ბავშვები: .
- შემოწმება ცალ-ცალკე: A — 30, B — 21, C — 24; .
პასუხი: 75 ბავშვი
მაგალითი 3
სვეტოვანი დიაგრამის ღერძზე მონიშნულია მხოლოდ 0 და 50, მათ შორის 5 თანაბარი დანაყოფია. სვეტის ზედა ბოლო მესამე და მეოთხე დანაყოფების ზუსტად შუაშია. რას უდრის სვეტის მნიშვნელობა?
ამოხსნა
- დანაყოფის ფასი: .
- სვეტის სიმაღლე: დანაყოფი.
- მნიშვნელობა: .
პასუხი: 35
მაგალითი 4
დიაგრამის მიხედვით ქალაქში 56 წლის და უფროსი მამაკაცების 60% დასაქმებულია. რამდენჯერ მეტია დასაქმებულთა რაოდენობა დაუსაქმებელთა რაოდენობაზე?
ამოხსნა
- დაუსაქმებელია .
- ორივე პროცენტი ერთი და იმავე ჯგუფისაა, ამიტომ პროცენტების შეფარდება რაოდენობათა შეფარდებას ტოლია: .
პასუხი: 1,5-ჯერ
მაგალითი 5
დიაგრამაზე ქალთა დასაქმების პროცენტია: 15–30 წლის — 50%, 31–55 წლის — 80%, 56 წლის და უფროსი — 20%. 15–30 წლის ქალთა რაოდენობა 3-ჯერ ნაკლებია 31–55 წლისაზე, მაგრამ 2-ჯერ მეტია 56 წლის და უფროსებზე. 15 წლის და უფროსი ქალების რა ნაწილია დასაქმებული?
ამოხსნა
- 56 წლის და უფროსების რაოდენობა ავიღოთ 1 ნაწილად. მაშინ 15–30 წლისა 2 ნაწილია, ხოლო 31–55 წლისა — ნაწილი. სულ ნაწილი.
- დასაქმებულები: ნაწილი.
- წილი: .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- პიქტოგრამაზე ერთი სიმბოლო 4 წიგნს აღნიშნავს. რამდენი წიგნია, თუ სიმბოლოებია 6 სრული და ერთი ნახევარი?
- სვეტოვანი დიაგრამის ღერძზე 0-სა და 80-ს შორის 4 თანაბარი დანაყოფია. სვეტის სიმაღლე 3,5 დანაყოფია. რას უდრის სვეტის მნიშვნელობა?
- ჯგუფის 75% დასაქმებულია. რამდენჯერ მეტია დასაქმებულთა რაოდენობა დაუსაქმებელთა რაოდენობაზე?
პასუხები: 1) 26 2) 70 3) 3-ჯერ
§2. ხაზოვანი და წერტილოვანი დიაგრამა
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- წერტილოვანი დიაგრამა
- დიაგრამა, რომელშიც თითოეულ მონაცემს ერთი წერტილი შეესაბამება და წერტილები ხაზით არ ერთდება.მაგალითი: მნიშვნელობა 1-ზე 7 წერტილია, ე.ი. 7 ბავშვს ჰყავს თითო და ან ძმა.
- ხაზოვანი დიაგრამა
- დიაგრამა, რომელშიც წერტილები ხაზითაა შეერთებული; ის გვიჩვენებს, როგორ იცვლება სიდიდე დროში.მაგალითი: ტემპერატურა 12:00-ზე 14°, 18:00-ზე 17°: ცვლილება .
ხაზოვანი დიაგრამა — წერტილები ხაზითაა შეერთებული; ის გვიჩვენებს, როგორ იცვლება სიდიდე დროში. ჰორიზონტალურ ღერძზე დროა, ვერტიკალურზე — სიდიდე.
- ცვლილება ორ მომენტს შორის: გვიანდელი მნიშვნელობა ადრინდელი მნიშვნელობა. დადებითი ნიშანი ზრდაა, უარყოფითი — კლება.
- გზა–დროის დიაგრამაზე ვერტიკალურ ღერძზე დაშორებაა. სიჩქარე . ჰორიზონტალური მონაკვეთი — გაჩერებაა (დაშორება არ იცვლება). ორი ხაზის გადაკვეთა — იმავე მომენტში ერთი და იმავე დაშორებაა (შეხვედრა).
- დაგროვება. თუ დიაგრამა დღიურ ჩადინებასა და მიწოდებას გვიჩვენებს, დღის ბოლოს რაოდენობა = წინა დღის ბოლოს რაოდენობა ჩადინება მიწოდება.
წერტილოვანი დიაგრამა — თითოეულ მონაცემს ერთი წერტილი შეესაბამება და წერტილები ხაზით არ ერთდება. ერთნაირი მნიშვნელობის წერტილები ერთმანეთის ზემოთ ლაგდება, ამიტომ ჩანს, რომელი მნიშვნელობა რამდენჯერ გვხვდება. საკოორდინატო ბადეზე თითო წერტილი ორი სიდიდის წყვილია (მაგ., სიმაღლე და წონა).
მაგალითი 6
ხაზოვანი დიაგრამა გვიჩვენებს ტემპერატურას: 06:00 — 8°, 12:00 — 14°, 18:00 — 17°, 24:00 — 9°. რომელ ინტერვალში იყო ტემპერატურის ყველაზე დიდი ზრდა და რამდენი გრადუსით?
ამოხსნა
- 06:00-დან 12:00-მდე: .
- 12:00-დან 18:00-მდე: .
- 18:00-დან 24:00-მდე: (ეს კლებაა).
- ზრდა იყო პირველ ორ ინტერვალში; მათგან დიდია .
პასუხი: 06:00-დან 12:00-მდე, 6 გრადუსით.
მაგალითი 7
მგზავრის სახლიდან დაშორება: 0 სთ-ზე — 0 კმ, 2 სთ-ზე — 120 კმ, 3 სთ-ზე — 120 კმ, 5 სთ-ზე — 0 კმ (წერტილები სწორი მონაკვეთებითაა შეერთებული). რა სიჩქარით მიდიოდა პირველ 2 საათში, რამდენ ხანს იდგა და სულ რამდენი კილომეტრი გაიარა?
ამოხსნა
- 0–2 სთ: დაშორება კმ-ით გაიზარდა 2 საათში; სიჩქარე კმ/სთ.
- 2–3 სთ: დაშორება არ შეცვლილა (ჰორიზონტალური მონაკვეთი), ე.ი. იდგა 1 საათი.
- 3–5 სთ: დაშორება 120 კმ-ით შემცირდა — უკან ბრუნდებოდა და ამ დროს გაიარა 120 კმ.
- სულ გზა: კმ.
პასუხი: 60 კმ/სთ; 1 საათი; 240 კმ
მაგალითი 8
A და B პუნქტებს შორის 120 კმ-ია. 12:00 საათზე A-დან B-სკენ გავიდა პირველი მოტოციკლი 40 კმ/სთ სიჩქარით, B-დან A-სკენ — მეორე 60 კმ/სთ სიჩქარით. რომელ საათზე შეხვდებიან ერთმანეთს?
ამოხსნა
- ერთ საათში მათ შორის მანძილი კმ-ით მცირდება.
- შეხვედრამდე დრო: სთ = 1 სთ და წთ.
- შეხვედრა: სთ წთ .
- შემოწმება: პირველმა გაიარა კმ, მეორემ კმ; .
პასუხი: 13 სთ-სა და 12 წთ-ზე
მაგალითი 9
წყალსაცავში 15 მაისის ბოლოს 18 ათასი მ³ წყალი იყო. დიაგრამის მიხედვით 16 მაისს ჩაედინა 10 ათასი მ³ და მიეწოდა 6 ათასი მ³, ხოლო 17 მაისს ჩაედინა 7 ათასი მ³ და მიეწოდა 12 ათასი მ³. რამდენი წყალი იყო წყალსაცავში 17 მაისის ბოლოს?
ამოხსნა
- 16 მაისის ბოლოს: ათასი მ³.
- 17 მაისის ბოლოს: ათასი მ³.
პასუხი: 17 ათასი მ³
მაგალითი 10
წერტილოვანი დიაგრამა გვიჩვენებს, რამდენი და-ძმა ჰყავს 18 ბავშვს: 0 და-ძმა — 3 წერტილი, 1 — 7 წერტილი, 2 — 5 წერტილი, 3 — 2 წერტილი, 4 — 1 წერტილი. რომელი მნიშვნელობა გვხვდება ყველაზე ხშირად? რამდენ ბავშვს ჰყავს 2 ან მეტი და-ძმა? რამდენია და-ძმათა საშუალო რაოდენობა?
ამოხსნა
- წერტილების რაოდენობა: ბავშვი. ყველაზე მეტი წერტილი (7) მნიშვნელობა 1-ზეა.
- 2 ან მეტი და-ძმა: ბავშვს.
- და-ძმათა ჯამი: .
- საშუალო: .
პასუხი: ყველაზე ხშირად — 1 და-ძმა; 8 ბავშვს; საშუალოდ 1,5.
შეამოწმე თავი
- ტემპერატურა: 06:00 — 11°, 12:00 — 18°, 18:00 — 15°. რა არის ცვლილება 12:00-დან 18:00-მდე?
- გზა–დროის დიაგრამაზე მგზავრი 0 სთ-ზე სახლშია (0 კმ), 3 სთ-ზე — სახლიდან 150 კმ-ზე; ხაზი სწორია. რა არის მისი სიჩქარე?
- წყალსაცავში პირველი დღის ბოლოს 20 ათასი მ³ იყო. მეორე დღეს ჩაედინა 9 და მიეწოდა 5, მესამე დღეს ჩაედინა 4 და მიეწოდა 10 (ათასი მ³). რამდენია მესამე დღის ბოლოს?
პასუხები: 1) 2) 50 კმ/სთ 3) 18 ათასი მ³
§3. წრიული დიაგრამა
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- წრიული დიაგრამა
- წრე, რომელიც სექტორებად არის დაყოფილი; სექტორი გვიჩვენებს, მთელის რა ნაწილია მონაცემი.მაგალითი: 90°-იანი სექტორი მთელი წრის -ია, ანუ 25%.
წრიული დიაგრამა — წრე სექტორებად არის დაყოფილი; სექტორი გვიჩვენებს, მთელის რა ნაწილია მონაცემი. მთელი წრე: მაშასადამე, ; ; . გადასვლა: ყველა სექტორის ჯამი მთელი წრეა: თუ წილები მითითებულია, მითითების გარეშე დარჩენილი სექტორი (მითითებული წილების ჯამი).
მაგალითი 11
200 მოსწავლეს ჰკითხეს საყვარელი საგანი. წრიულ დიაგრამაზე სექტორებია: მათემატიკა — 90°, ხატვა — 54°, სპორტი — 144°, დანარჩენი — კითხვა. რამდენმა მოსწავლემ აირჩია კითხვა?
ამოხსნა
- კითხვის სექტორი: .
- წილი: .
- მოსწავლეები: .
- შემოწმება: მათემატიკა , ხატვა 30, სპორტი 80, კითხვა 40; .
პასუხი: 40 მოსწავლემ
მაგალითი 12
ტყეპარკის დიაგრამაზე წიწვოვანი ხეების წილებია: ფიჭვი , ნაძვი , ტუია ; დანარჩენი ფოთლოვანია. (ა) ფოთლოვანი ხეების რაოდენობა წიწვოვანების რა ნაწილია? (ბ) რამდენი ხეა პარკში, თუ ფიჭვი ნაძვზე 120-ით მეტია?
ამოხსნა
- საერთო მნიშვნელი 12: წიწვოვანები .
- ფოთლოვანი: .
- (ა) .
- (ბ) ფიჭვი მინუს ნაძვი: მთელი რაოდენობისა. ე.ი. ნაწილი 120 ხეა და მთელი რაოდენობაა .
- შემოწმება: ფიჭვი 240, ნაძვი 120; სხვაობა 120.
პასუხი: (ა) ; (ბ) 720 ხე
მაგალითი 13
წრიულ დიაგრამაზე ტურისტთა 48% რკინიგზით შემოვიდა, 13% — საჰაერო ტრანსპორტით, დანარჩენი — ავტოტრანსპორტით. რკინიგზით შემოვიდა 960 ათასი ტურისტი. რამდენი ტურისტი შემოვიდა ავტოტრანსპორტით და რა კუთხისაა ავტოტრანსპორტის სექტორი?
ამოხსნა
- ავტოტრანსპორტი: .
- 48% = 960 ათასი, ე.ი. 1% = ათასი.
- ავტოტრანსპორტით: ათასი.
- სექტორის კუთხე: .
პასუხი: 780 ათასი ტურისტი; 140,4°
შეამოწმე თავი
- რამდენი გრადუსია სექტორი, რომელიც მთელი წრის 25%-ს შეადგენს?
- 50 ბავშვს ჰკითხეს საყვარელი ფერი. ლურჯის სექტორი 108°-ია. რამდენმა ბავშვმა აირჩია ლურჯი?
- წრიულ დიაგრამაზე ორი სექტორის წილია და ; დანარჩენი მესამე სექტორია. სულ 80 ადამიანია. რამდენ ადამიანს შეესაბამება მესამე სექტორი?
პასუხები: 1) 90° 2) 15 3) 20
§4. საშუალო არითმეტიკული
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- საშუალო არითმეტიკული
- რიცხვების ჯამი გაყოფილი მათ რაოდენობაზე.მაგალითი: 4, 6 და 11-ის საშუალოა .
საშუალო არითმეტიკული — რიცხვების ჯამი გაყოფილი მათ რაოდენობაზე: საშუალო ის რიცხვია, რომელიც რომ იყოს ყველა მონაცემის ტოლი, იმავე ჯამს მოგვცემდა. ის უმცირესსა და უდიდეს მონაცემს შორისაა.
ორი ჯგუფის საშუალო. ჯერ ვპოულობთ თითოეული ჯგუფის ჯამს (საშუალო რაოდენობა), შემდეგ ჯამების ჯამს ვყოფთ მთელ რაოდენობაზე.
მაგალითი 14
ხუთი მოსწავლის მიერ წაკითხული წიგნების რაოდენობაა: 12, 15, 9, 20, 14. რა არის საშუალო რაოდენობა?
ამოხსნა
- ჯამი: .
- რიცხვები 5-ია, ამიტომ საშუალო .
პასუხი: 14 წიგნი
მაგალითი 15
ოთხი ტესტის საშუალოა 70 ქულა. მეხუთე ტესტის შემდეგ საშუალო გახდა 74 ქულა. რამდენი ქულა მიიღო მეხუთე ტესტზე?
ამოხსნა
- პირველი ოთხი ტესტის ჯამი: .
- ხუთი ტესტის ჯამი: .
- მეხუთე ტესტი: .
- შემოწმება: .
პასუხი: 90 ქულა
მაგალითი 16
ჯგუფში 10 ბავშვის საშუალო ასაკი 8 წელია, მეორე ჯგუფში 20 ბავშვისა — 11 წელი. რა არის ორივე ჯგუფის 30 ბავშვის საშუალო ასაკი?
ამოხსნა
- პირველი ჯგუფის ასაკების ჯამი: .
- მეორე ჯგუფისა: .
- ყველა ბავშვის ჯამი: .
- საშუალო: .
პასუხი: 10 წელი
მაგალითი 17
ოჯახის წევრთა საშუალო ასაკი 20 წელია. მამის გარეშე დანარჩენთა საშუალო ასაკი 16 წელია, დედის გარეშე — 17. რამდენი წლისაა დედა, თუ მამა 40 წლისაა?
ამოხსნა
- ოჯახში წევრია. ჯამი . მამის გარეშე წევრია და ჯამი .
- , ე.ი. , , .
- ოჯახის ასაკთა ჯამი: .
- დედის გარეშე 5 წევრია: ჯამი .
- დედის ასაკი: .
- შემოწმება: მამის გარეშე , .
პასუხი: 35 წელი
მაგალითი 18
ოთხი რიცხვის პირველი სამის საშუალო 4-ია, ბოლო სამის — 9, ხოლო ოთხივე რიცხვის საშუალო — 6. რა არის შუა ორი რიცხვის საშუალო?
ამოხსნა
- პირველი სამის ჯამი: ; ბოლო სამის ჯამი: ; ოთხივე რიცხვისა: .
- მეოთხე რიცხვი: . პირველი რიცხვი: .
- შუა ორის ჯამი: .
- საშუალო: .
- შემოწმება: და .
პასუხი: 7,5
მაგალითი 19
ხუთი ნივთის საშუალო წონა 10 გრამია. ამ ნივთებიდან ოთხი ისეთია, რომ თითოეული 9 გრამზე მეტს და 11 გრამზე ნაკლებს იწონის. რომლის ტოლი შეიძლება იყოს მეხუთე ნივთის წონა: 6, 9, 14 თუ 15 გრამის?
ამოხსნა
- ხუთი ნივთის ჯამი: .
- ოთხი ნივთის ჯამი -ზე მეტია და -ზე ნაკლები.
- მეხუთე ნივთი (ოთხის ჯამი), ამიტომ ის -ზე მეტია და -ზე ნაკლები.
- 6 და 14 საზღვრებია და არ შედის; 15 საზღვარს გარეთაა; 9 საზღვრებს შორისაა.
პასუხი: 9 გრამის
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ 8, 12, 5, 15-ის საშუალო.
- ხუთი რიცხვის საშუალო 8-ია. მეექვსე რიცხვის დამატების შემდეგ საშუალო 9 გახდა. რას უდრის მეექვსე რიცხვი?
- 20 მოსწავლის საშუალო ქულაა 9, 5 მოსწავლისა — 14. რა არის ყველა 25 მოსწავლის საშუალო ქულა?
პასუხები: 1) 10 2) 14 3) 10
მოკლედ
- საშუალო ჯამი რაოდენობა; ჯამი საშუალო რაოდენობა.
- სვეტოვანი დიაგრამა: დანაყოფის ფასი მონიშნული მნიშვნელობების სხვაობა დანაყოფების რაოდენობა; პიქტოგრამა: ჯერ ლეგენდა.
- ხაზოვანი დიაგრამა: ცვლილება გვიანდელი ადრინდელი; სიჩქარე დაშორების ცვლილება დროის ცვლილება; ჰორიზონტალური მონაკვეთი — გაჩერება.
- დაგროვება: ახალი რაოდენობა ძველი ჩადინება მიწოდება.
- წრიული დიაგრამა: ; ; მითითების გარეშე დარჩენილი სექტორი დანარჩენთა ჯამი.