§1. შეფარდება და პროპორცია
ამ ნაწილის ტერმინები (6)
- კიდურა წევრები
- პროპორციის პირველი და ბოლო წევრი.მაგალითი: პროპორციაში 2 : 3 = 4 : 6 კიდურა წევრებია 2 და 6.
- მასშტაბი
- რუკაზე ან ნახაზზე სიგრძის შეფარდება რეალურ სიგრძესთან.მაგალითი: მასშტაბი 1 : 50 000: რუკაზე 6 სმ რეალურად 300 000 სმ = 3 კმ-ია.
- პროპორცია
- ორი ტოლი შეფარდების ტოლობა.მაგალითი: 2 : 3 = 4 : 6, რადგან 2/3 = 4/6.
- პროპორციის ძირითადი თვისება
- კიდურა წევრების ნამრავლი შუა წევრების ნამრავლის ტოლია.მაგალითი: 9 : 4 = 27 : 12 და 9 × 12 = 4 × 27 = 108.
- შეფარდება
- ორი რიცხვის განაყოფი; გვიჩვენებს, ერთი სიდიდე რამდენჯერ ან რომელი ნაწილით შეესაბამება მეორეს.მაგალითი: ბიჭები 16, გოგოები 20: შეფარდება 16 : 20 = 4 : 5.
- შუა წევრები
- პროპორციის მეორე და მესამე წევრი.მაგალითი: პროპორციაში 2 : 3 = 4 : 6 შუა წევრებია 3 და 4; 2 × 6 = 3 × 4 = 12.
შეფარდება არის ორი რიცხვის განაყოფი: . შეფარდება ნიშნავს, რომ პირველი სიდიდე 3 ნაწილია, მეორე — 4 ნაწილი.
- შეფარდების ორივე წევრი შეიძლება გავამრავლოთ ან გავყოთ ერთსა და იმავე არანულოვან რიცხვზე: .
- შეფარდებაში სიდიდეები ერთსა და იმავე ერთეულებში უნდა იყოს გამოხატული.
პროპორცია არის ორი ტოლი შეფარდების ტოლობა: (ანუ ). აქ და კიდურა წევრებია, და — შუა წევრები.
პროპორციის ძირითადი თვისება: კიდურა წევრების ნამრავლი შუა წევრების ნამრავლის ტოლია: რატომ? ტოლობის ორივე მხარეს ვამრავლებთ -ზე.
უცნობი წევრის პოვნა. უცნობი წევრი არის ნამრავლის გაყოფა მეორე წევრზე. თუ უცნობი კიდურაა, შუა წევრების ნამრავლს ვყოფთ მეორე კიდურაზე. თუ უცნობი შუაა, კიდურების ნამრავლს ვყოფთ მეორე შუაზე.
მასშტაბი ნიშნავს, რომ რუკაზე 1 სმ რეალურად 50 000 სმ-ია.
მაგალითი 1
იპოვეთ უცნობი წევრი: .
ამოხსნა
- კიდურა წევრებია 9 და 12, შუა წევრებია 4 და .
- ძირითადი თვისებით: .
- , ამიტომ .
- შემოწმება: და .
პასუხი:
მაგალითი 2
იპოვეთ უცნობი კიდურა წევრი: .
ამოხსნა
- კიდურებია და 21, შუა წევრებია 6 და 14.
- .
- .
- შემოწმება: და .
პასუხი:
მაგალითი 3
იპოვეთ 2 მ-ისა და 50 სმ-ის შეფარდება.
ამოხსნა
- ერთეულები სხვადასხვაა. 2 მ გადავიყვანოთ სანტიმეტრებში: სმ.
- .
- ორივე წევრს ვყოფთ 50-ზე: .
პასუხი:
მაგალითი 4
გაამარტივეთ შეფარდება ისე, რომ ორივე წევრი მთელი რიცხვი იყოს.
ამოხსნა
- მნიშვნელების უმცირესი საერთო ჯერადია . ორივე წევრს ვამრავლებთ 15-ზე.
- და .
- .
პასუხი:
მაგალითი 5
რუკის მასშტაბია . რუკაზე ორ ქალაქს შორის მანძილია 6 სმ. რამდენი კილომეტრია რეალური მანძილი?
ამოხსნა
- რეალურად: სმ.
- 1 კმ = 1000 მ = 100 000 სმ.
- კმ.
პასუხი: 3 კმ
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ : .
- იპოვეთ 1,5 მ-ისა და 30 სმ-ის შეფარდება.
- რუკის მასშტაბია . რუკაზე მანძილია 4 სმ. რამდენი კილომეტრია რეალური მანძილი?
პასუხები: 1) 24 2) 3) 8 კმ
§2. რიცხვის დაყოფა მოცემული შეფარდებით
რიცხვი უნდა დავყოთ შეფარდებით .
- ვითვლით ნაწილებს: .
- ერთი ნაწილია .
- პირველი რიცხვია ნაწილი, მეორე — ნაწილი.
სამი რიცხვის შეფარდება ასევე იყოფა ნაწილად.
თუ ცნობილია სხვაობა და არა ჯამი, ერთი ნაწილი სხვაობა .
თუ მოცემულია და , ჯერ უნდა გავასწოროთ ორივე შეფარდებაში ერთსა და იმავე რიცხვამდე (უმცირეს საერთო ჯერადამდე), მერე შეგვიძლია ჩავწეროთ.
მაგალითი 6
რიცხვი 84 დაყავით შეფარდებით .
ამოხსნა
- ნაწილების რაოდენობა: .
- ერთი ნაწილი: .
- პირველი რიცხვი: ; მეორე: .
- შემოწმება: და .
პასუხი: 36 და 48
მაგალითი 7
კლასში ბიჭებისა და გოგოების რაოდენობის შეფარდებაა . კლასში სულ 36 მოსწავლეა. რამდენით მეტია გოგოების რაოდენობა ბიჭებზე?
ამოხსნა
- ნაწილების რაოდენობა: .
- ერთი ნაწილი: მოსწავლე.
- ბიჭები: ; გოგოები: .
- სხვაობა: .
- შემოწმება: .
პასუხი: 4 მოსწავლით
მაგალითი 8
240 ლარი სამ მოსწავლეს შეფარდებით გაუნაწილეს. რამდენი ლარი ერგო თითოეულს?
ამოხსნა
- ნაწილების რაოდენობა: .
- ერთი ნაწილი: ლარი.
- , , .
- შემოწმება: .
პასუხი: 100, 80 და 60 ლარი
მაგალითი 9
ცნობილია, რომ და . იპოვეთ . შემდეგ დაყავით 70 ამ შეფარდებით.
ამოხსნა
- პირველში 3-ია, მეორეში — 4. 3-ისა და 4-ის უმცირესი საერთო ჯერადია 12.
- პირველ შეფარდებას ვამრავლებთ 4-ზე: . მეორეს — 3-ზე: .
- .
- ნაწილები: . ერთი ნაწილი: .
- , , .
- შემოწმება: , , .
პასუხი: ; 16, 24 და 30
მაგალითი 10
ორი რიცხვის შეფარდებაა , მათი სხვაობა კი 18-ია. იპოვეთ ეს რიცხვები.
ამოხსნა
- დიდი რიცხვი პატარაზე ნაწილით მეტია.
- ეს 3 ნაწილი 18-ია, ამიტომ ერთი ნაწილი: .
- რიცხვები: და .
- შემოწმება: და .
პასუხი: 12 და 30
მაგალითი 11
სასტუმროში ინგლისელი, გერმანელი და იტალიელი ტურისტები არიან, სულ 50. ინგლისელებისა და გერმანელების რაოდენობების შეფარდებაა . მინიმუმ რამდენი იტალიელი შეიძლება იყოს?
ამოხსნა
- ინგლისელები და გერმანელები ერთად ადამიანია, სადაც მთელი რიცხვია.
- იტალიელები: . იტალიელი ერთი მაინც უნდა იყოს, ამიტომ , ანუ .
- იტალიელთა რაოდენობა ყველაზე ნაკლებია, როცა უდიდესია, ანუ : .
- შემოწმება: 20 ინგლისელი, 25 გერმანელი (), 5 იტალიელი; .
პასუხი: 5
შეამოწმე თავი
- დაყავით 90 შეფარდებით .
- ორი რიცხვის შეფარდებაა , სხვაობა 36. იპოვეთ რიცხვები.
- დაყავით 100 შეფარდებით .
პასუხები: 1) 36 და 54 2) 12 და 48 3) 20, 30 და 50
§3. პირდაპირ- და უკუპროპორციული დამოკიდებულება
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- ერთობლივი მუშაობა
- ორი ან მეტი მუშის ერთად მუშაობა; ვამატებთ იმ ნაწილებს, რასაც თითოეული დღეში აკეთებს.მაგალითი: ერთი სამუშაოს 4 დღეში ასრულებს, მეორე — 6 დღეში; ერთად: 1 ÷ (1/4 + 1/6) = 2,4 დღე.
- პირდაპირპროპორციული დამოკიდებულება
- ორი სიდიდე ისეა დაკავშირებული, რომ ერთი რამდენჯერაც იზრდება, მეორეც იმდენჯერვე იზრდება.მაგალითი: 1 კგ ვაშლი 2,5 ლარია; 8 კგ ღირს 8 × 2,5 = 20 ლარი.
- უკუპროპორციული დამოკიდებულება
- ორი სიდიდე ისეა დაკავშირებული, რომ ერთი რამდენჯერაც იზრდება, მეორე იმდენჯერვე მცირდება; მათი ნამრავლი მუდმივია.მაგალითი: 8 მუშა 12 დღეში ასრულებს; 6 მუშა 8 × 12 ÷ 6 = 16 დღეში.
პირდაპირპროპორციული დამოკიდებულება: ერთი სიდიდე რამდენჯერაც იზრდება, მეორეც იმდენჯერვე იზრდება. მაგალითად, რაც მეტ კილოგრამს ვყიდულობთ, იმდენჯერ მეტს ვიხდით. განაყოფი (ერთი კგ-ის ფასი) მუდმივია. ამოცანას ვხსნით ორ ნაბიჯად: ჯერ ვპოულობთ ერთეულის მნიშვნელობას (ვყოფთ), მერე ვამრავლებთ საჭირო რაოდენობაზე.
უკუპროპორციული დამოკიდებულება: ერთი სიდიდე რამდენჯერაც იზრდება, მეორე იმდენჯერვე მცირდება. მაგალითად, რაც მეტი მუშაა, მით ნაკლები დღე სჭირდება სამუშაოს. ნამრავლი (სამუშაოს მოცულობა) მუდმივია: ახალი მნიშვნელობა = მუდმივი ნამრავლი ÷ ახალი რაოდენობა.
ერთობლივი მუშაობა. თუ პირველი მუშა მთელ სამუშაოს დღეში ასრულებს, ის დღეში სამუშაოს ნაწილს აკეთებს. თუ მეორე დღეში ასრულებს, ის ნაწილს აკეთებს. ერთად დღეში ნაწილს აკეთებენ, ამიტომ მთელ სამუშაოს ასრულებენ დღეში.
მაგალითი 12
5 კგ ვაშლი 12,5 ლარი ღირს. რა ღირს 8 კგ ვაშლი იმავე ფასით?
ამოხსნა
- რაც მეტი ვაშლია, მით მეტი უნდა გადავიხადოთ: დამოკიდებულება პირდაპირპროპორციულია.
- 1 კგ ღირს: ლარი.
- 8 კგ ღირს: ლარი.
- შემოწმება პროპორციით: , .
პასუხი: 20 ლარი
მაგალითი 13
8 მუშა სამუშაოს 12 დღეში ასრულებს. რამდენ დღეში შეასრულებს იმავე სამუშაოს 6 მუშა (ყველა ერთი სისწრაფით მუშაობს)?
ამოხსნა
- რაც ნაკლები მუშაა, მით მეტი დრო სჭირდება: დამოკიდებულება უკუპროპორციულია.
- სამუშაოს მოცულობა (ერთი მუშის დღეებში): დღე.
- 6 მუშა ასრულებს: დღეში.
- შემოწმება: მუშები -ჯერ ნაკლებია, დღეები -ჯერ მეტია: .
პასუხი: 16 დღეში
მაგალითი 14
3 ერთნაირი ტუმბო 4 საათში 360 მ³ წყალს ტუმბავს. რამდენი ტუმბოა საჭირო 6 საათში 720 მ³ წყლის გადასატუმბად?
ამოხსნა
- ერთი ტუმბო ერთ საათში: მ³.
- საჭიროა გადატუმბვა 6 საათში 720 მ³, ანუ ერთ საათში მ³.
- ტუმბოები: .
- შემოწმება: 4 ტუმბო 6 საათში მ³-ს გადატუმბავს.
პასუხი: 4 ტუმბო
მაგალითი 15
პირველ მუშას მთელი სამუშაოს შესრულება 4 დღეში შეუძლია, მეორეს — 6 დღეში. რამდენ დღეში შეასრულებენ სამუშაოს ერთად?
ამოხსნა
- პირველი დღეში აკეთებს სამუშაოს ნაწილს, მეორე — ნაწილს.
- ერთად დღეში: .
- მთელი სამუშაო: დღე.
- შემოწმება: პირველი 2,4 დღეში გააკეთებს ნაწილს, მეორე — ნაწილს; .
პასუხი: 2,4 დღეში
მაგალითი 16
პირველი პრინტერი 60 გვერდს 10 წუთში ბეჭდავს, მეორე — 15 წუთში. დასაბეჭდია 150 გვერდი. რამდენი გვერდი დავბეჭდოთ თითოეულზე, რომ ორივე ერთდროულად დაამთავროს და დრო უმცირესი იყოს?
ამოხსნა
- სისწრაფე: პირველი გვერდი/წთ, მეორე გვერდი/წთ.
- ორივე ერთსა და იმავე დროს მუშაობს, ამიტომ გვერდები სისწრაფის პროპორციულად ნაწილდება: .
- . პირველზე: გვერდი, მეორეზე: გვერდი.
- შემოწმება: პირველს სჭირდება წთ, მეორეს — წთ.
პასუხი: პირველზე 90 გვერდი, მეორეზე 60 გვერდი (დრო 15 წთ)
შეამოწმე თავი
- 4 კგ ყველი 30 ლარი ღირს. რა ღირს 10 კგ?
- 12 მუშა სამუშაოს 10 დღეში ასრულებს. რამდენ დღეში შეასრულებს 15 მუშა?
- პირველ მუშას სამუშაოს შესრულება 3 დღეში შეუძლია, მეორეს — 6 დღეში. რამდენ დღეში შეასრულებენ ერთად?
პასუხები: 1) 75 ლარი 2) 8 დღეში 3) 2 დღეში
მოკლედ
- პროპორცია: , ძირითადი თვისება: .
- უცნობი კიდურა წევრი = შუა წევრების ნამრავლი ÷ მეორე კიდურა; უცნობი შუა წევრი = კიდურების ნამრავლი ÷ მეორე შუა.
- შეფარდებაში ერთეულები ერთნაირი უნდა იყოს. მასშტაბი : რუკაზე 1 სმ რეალურად სმ-ია.
- რიცხვის დაყოფა -ით: ერთი ნაწილი = რიცხვი .
- სხვაობა და შეფარდება : ერთი ნაწილი = სხვაობა .
- და → ჯერ ვასწორებთ, მერე ვწერთ .
- პირდაპირ დამოკიდებულებაში ვპოულობთ ერთეულს და ვამრავლებთ; უკუ დამოკიდებულებაში ნამრავლი მუდმივია.
- ერთობლივი მუშაობა: დრო .