მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

შეფარდება და პროპორცია

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. შეფარდება და პროპორცია

ამ ნაწილის ტერმინები (6)
კიდურა წევრები
პროპორციის პირველი და ბოლო წევრი.მაგალითი: პროპორციაში 2 : 3 = 4 : 6 კიდურა წევრებია 2 და 6.
მასშტაბი
რუკაზე ან ნახაზზე სიგრძის შეფარდება რეალურ სიგრძესთან.მაგალითი: მასშტაბი 1 : 50 000: რუკაზე 6 სმ რეალურად 300 000 სმ = 3 კმ-ია.
პროპორცია
ორი ტოლი შეფარდების ტოლობა.მაგალითი: 2 : 3 = 4 : 6, რადგან 2/3 = 4/6.
პროპორციის ძირითადი თვისება
კიდურა წევრების ნამრავლი შუა წევრების ნამრავლის ტოლია.მაგალითი: 9 : 4 = 27 : 12 და 9 × 12 = 4 × 27 = 108.
შეფარდება
ორი რიცხვის განაყოფი; გვიჩვენებს, ერთი სიდიდე რამდენჯერ ან რომელი ნაწილით შეესაბამება მეორეს.მაგალითი: ბიჭები 16, გოგოები 20: შეფარდება 16 : 20 = 4 : 5.
შუა წევრები
პროპორციის მეორე და მესამე წევრი.მაგალითი: პროპორციაში 2 : 3 = 4 : 6 შუა წევრებია 3 და 4; 2 × 6 = 3 × 4 = 12.

შეფარდება არის ორი რიცხვის განაყოფი: a:b=aba : b = \dfrac{a}{b}. შეფარდება 3:43 : 4 ნიშნავს, რომ პირველი სიდიდე 3 ნაწილია, მეორე — 4 ნაწილი.

  • შეფარდების ორივე წევრი შეიძლება გავამრავლოთ ან გავყოთ ერთსა და იმავე არანულოვან რიცხვზე: 6:9=2:36 : 9 = 2 : 3.
  • შეფარდებაში სიდიდეები ერთსა და იმავე ერთეულებში უნდა იყოს გამოხატული.

პროპორცია არის ორი ტოლი შეფარდების ტოლობა: a:b=c:da : b = c : d (ანუ ab=cd\dfrac{a}{b} = \dfrac{c}{d}). აქ aa და dd კიდურა წევრებია, bb და cc — შუა წევრები.

პროპორციის ძირითადი თვისება: კიდურა წევრების ნამრავლი შუა წევრების ნამრავლის ტოლია: a:b=c:d  ⇒  a×d=b×c.a : b = c : d \;\Rightarrow\; a \times d = b \times c. რატომ? ტოლობის ab=cd\dfrac{a}{b} = \dfrac{c}{d} ორივე მხარეს ვამრავლებთ b×db \times d-ზე.

უცნობი წევრის პოვნა. უცნობი წევრი არის ნამრავლის გაყოფა მეორე წევრზე. თუ უცნობი კიდურაა, შუა წევრების ნამრავლს ვყოფთ მეორე კიდურაზე. თუ უცნობი შუაა, კიდურების ნამრავლს ვყოფთ მეორე შუაზე.

მასშტაბი 1:50 0001 : 50\,000 ნიშნავს, რომ რუკაზე 1 სმ რეალურად 50 000 სმ-ია.

მაგალითი 1

იპოვეთ უცნობი წევრი: 9:4=x:129 : 4 = x : 12.

ამოხსნა

  1. კიდურა წევრებია 9 და 12, შუა წევრებია 4 და xx.
  2. ძირითადი თვისებით: 9×12=4×x9 \times 12 = 4 \times x.
  3. 108=4x108 = 4x, ამიტომ x=108÷4=27x = 108 \div 4 = 27.
  4. შემოწმება: 9÷4=2,259 \div 4 = 2{,}25 და 27÷12=2,2527 \div 12 = 2{,}25.

პასუხი: x=27x = 27

მაგალითი 2

იპოვეთ უცნობი კიდურა წევრი: x:6=14:21x : 6 = 14 : 21.

ამოხსნა

  1. კიდურებია xx და 21, შუა წევრებია 6 და 14.
  2. x×21=6×14=84x \times 21 = 6 \times 14 = 84.
  3. x=84÷21=4x = 84 \div 21 = 4.
  4. შემოწმება: 46=23\dfrac{4}{6} = \dfrac{2}{3} და 1421=23\dfrac{14}{21} = \dfrac{2}{3}.

პასუხი: x=4x = 4

მაგალითი 3

იპოვეთ 2 მ-ისა და 50 სმ-ის შეფარდება.

ამოხსნა

  1. ერთეულები სხვადასხვაა. 2 მ გადავიყვანოთ სანტიმეტრებში: 2×100=2002 \times 100 = 200 სმ.
  2. 200:50200 : 50.
  3. ორივე წევრს ვყოფთ 50-ზე: 200:50=4:1200 : 50 = 4 : 1.

პასუხი: 4:14 : 1

მაგალითი 4

გაამარტივეთ შეფარდება 23:45\dfrac{2}{3} : \dfrac{4}{5} ისე, რომ ორივე წევრი მთელი რიცხვი იყოს.

ამოხსნა

  1. მნიშვნელების უმცირესი საერთო ჯერადია 3×5=153 \times 5 = 15. ორივე წევრს ვამრავლებთ 15-ზე.
  2. 23×15=10\dfrac{2}{3} \times 15 = 10 და 45×15=12\dfrac{4}{5} \times 15 = 12.
  3. 10:12=5:610 : 12 = 5 : 6.

პასუხი: 5:65 : 6

მაგალითი 5

რუკის მასშტაბია 1:50 0001 : 50\,000. რუკაზე ორ ქალაქს შორის მანძილია 6 სმ. რამდენი კილომეტრია რეალური მანძილი?

ამოხსნა

  1. რეალურად: 6×50 000=300 0006 \times 50\,000 = 300\,000 სმ.
  2. 1 კმ = 1000 მ = 100 000 სმ.
  3. 300 000÷100 000=3300\,000 \div 100\,000 = 3 კმ.

პასუხი: 3 კმ

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ xx: 5:8=15:x5 : 8 = 15 : x.
  2. იპოვეთ 1,5 მ-ისა და 30 სმ-ის შეფარდება.
  3. რუკის მასშტაბია 1:200 0001 : 200\,000. რუკაზე მანძილია 4 სმ. რამდენი კილომეტრია რეალური მანძილი?

პასუხები: 1) 24 2) 5:15 : 1 3) 8 კმ

§2. რიცხვის დაყოფა მოცემული შეფარდებით

რიცხვი NN უნდა დავყოთ შეფარდებით m:nm : n.

  1. ვითვლით ნაწილებს: m+nm + n.
  2. ერთი ნაწილია N÷(m+n)N \div (m + n).
  3. პირველი რიცხვია mm ნაწილი, მეორე — nn ნაწილი.

სამი რიცხვის შეფარდება m:n:km : n : k ასევე იყოფა m+n+km + n + k ნაწილად.

თუ ცნობილია სხვაობა და არა ჯამი, ერთი ნაწილი == სხვაობა ÷(n−m)\div (n - m).

თუ მოცემულია a:ba : b და b:cb : c, ჯერ bb უნდა გავასწოროთ ორივე შეფარდებაში ერთსა და იმავე რიცხვამდე (უმცირეს საერთო ჯერადამდე), მერე შეგვიძლია a:b:ca : b : c ჩავწეროთ.

მაგალითი 6

რიცხვი 84 დაყავით შეფარდებით 3:43 : 4.

ამოხსნა

  1. ნაწილების რაოდენობა: 3+4=73 + 4 = 7.
  2. ერთი ნაწილი: 84÷7=1284 \div 7 = 12.
  3. პირველი რიცხვი: 3×12=363 \times 12 = 36; მეორე: 4×12=484 \times 12 = 48.
  4. შემოწმება: 36+48=8436 + 48 = 84 და 36:48=3:436 : 48 = 3 : 4.

პასუხი: 36 და 48

მაგალითი 7

კლასში ბიჭებისა და გოგოების რაოდენობის შეფარდებაა 4:54 : 5. კლასში სულ 36 მოსწავლეა. რამდენით მეტია გოგოების რაოდენობა ბიჭებზე?

ამოხსნა

  1. ნაწილების რაოდენობა: 4+5=94 + 5 = 9.
  2. ერთი ნაწილი: 36÷9=436 \div 9 = 4 მოსწავლე.
  3. ბიჭები: 4×4=164 \times 4 = 16; გოგოები: 5×4=205 \times 4 = 20.
  4. სხვაობა: 20−16=420 - 16 = 4.
  5. შემოწმება: 16+20=3616 + 20 = 36.

პასუხი: 4 მოსწავლით

მაგალითი 8

240 ლარი სამ მოსწავლეს შეფარდებით 5:4:35 : 4 : 3 გაუნაწილეს. რამდენი ლარი ერგო თითოეულს?

ამოხსნა

  1. ნაწილების რაოდენობა: 5+4+3=125 + 4 + 3 = 12.
  2. ერთი ნაწილი: 240÷12=20240 \div 12 = 20 ლარი.
  3. 5×20=1005 \times 20 = 100, 4×20=804 \times 20 = 80, 3×20=603 \times 20 = 60.
  4. შემოწმება: 100+80+60=240100 + 80 + 60 = 240.

პასუხი: 100, 80 და 60 ლარი

მაგალითი 9

ცნობილია, რომ A:B=2:3A : B = 2 : 3 და B:C=4:5B : C = 4 : 5. იპოვეთ A:B:CA : B : C. შემდეგ დაყავით 70 ამ შეფარდებით.

ამოხსნა

  1. BB პირველში 3-ია, მეორეში — 4. 3-ისა და 4-ის უმცირესი საერთო ჯერადია 12.
  2. პირველ შეფარდებას ვამრავლებთ 4-ზე: 2:3=8:122 : 3 = 8 : 12. მეორეს — 3-ზე: 4:5=12:154 : 5 = 12 : 15.
  3. A:B:C=8:12:15A : B : C = 8 : 12 : 15.
  4. ნაწილები: 8+12+15=358 + 12 + 15 = 35. ერთი ნაწილი: 70÷35=270 \div 35 = 2.
  5. A=16A = 16, B=24B = 24, C=30C = 30.
  6. შემოწმება: 16:24=2:316 : 24 = 2 : 3, 24:30=4:524 : 30 = 4 : 5, 16+24+30=7016 + 24 + 30 = 70.

პასუხი: 8:12:158 : 12 : 15; 16, 24 და 30

მაგალითი 10

ორი რიცხვის შეფარდებაა 2:52 : 5, მათი სხვაობა კი 18-ია. იპოვეთ ეს რიცხვები.

ამოხსნა

  1. დიდი რიცხვი პატარაზე 5−2=35 - 2 = 3 ნაწილით მეტია.
  2. ეს 3 ნაწილი 18-ია, ამიტომ ერთი ნაწილი: 18÷3=618 \div 3 = 6.
  3. რიცხვები: 2×6=122 \times 6 = 12 და 5×6=305 \times 6 = 30.
  4. შემოწმება: 30−12=1830 - 12 = 18 და 12:30=2:512 : 30 = 2 : 5.

პასუხი: 12 და 30

მაგალითი 11

სასტუმროში ინგლისელი, გერმანელი და იტალიელი ტურისტები არიან, სულ 50. ინგლისელებისა და გერმანელების რაოდენობების შეფარდებაა 4:54 : 5. მინიმუმ რამდენი იტალიელი შეიძლება იყოს?

ამოხსნა

  1. ინგლისელები და გერმანელები ერთად 4k+5k=9k4k + 5k = 9k ადამიანია, სადაც kk მთელი რიცხვია.
  2. იტალიელები: 50−9k50 - 9k. იტალიელი ერთი მაინც უნდა იყოს, ამიტომ 9k≤499k \le 49, ანუ k≤5k \le 5.
  3. იტალიელთა რაოდენობა ყველაზე ნაკლებია, როცა 9k9k უდიდესია, ანუ k=5k = 5: 50−45=550 - 45 = 5.
  4. შემოწმება: 20 ინგლისელი, 25 გერმანელი (20:25=4:520 : 25 = 4 : 5), 5 იტალიელი; 20+25+5=5020 + 25 + 5 = 50.

პასუხი: 5

შეამოწმე თავი

  1. დაყავით 90 შეფარდებით 2:32 : 3.
  2. ორი რიცხვის შეფარდებაა 1:41 : 4, სხვაობა 36. იპოვეთ რიცხვები.
  3. დაყავით 100 შეფარდებით 2:3:52 : 3 : 5.

პასუხები: 1) 36 და 54 2) 12 და 48 3) 20, 30 და 50

§3. პირდაპირ- და უკუპროპორციული დამოკიდებულება

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
ერთობლივი მუშაობა
ორი ან მეტი მუშის ერთად მუშაობა; ვამატებთ იმ ნაწილებს, რასაც თითოეული დღეში აკეთებს.მაგალითი: ერთი სამუშაოს 4 დღეში ასრულებს, მეორე — 6 დღეში; ერთად: 1 ÷ (1/4 + 1/6) = 2,4 დღე.
პირდაპირპროპორციული დამოკიდებულება
ორი სიდიდე ისეა დაკავშირებული, რომ ერთი რამდენჯერაც იზრდება, მეორეც იმდენჯერვე იზრდება.მაგალითი: 1 კგ ვაშლი 2,5 ლარია; 8 კგ ღირს 8 × 2,5 = 20 ლარი.
უკუპროპორციული დამოკიდებულება
ორი სიდიდე ისეა დაკავშირებული, რომ ერთი რამდენჯერაც იზრდება, მეორე იმდენჯერვე მცირდება; მათი ნამრავლი მუდმივია.მაგალითი: 8 მუშა 12 დღეში ასრულებს; 6 მუშა 8 × 12 ÷ 6 = 16 დღეში.

პირდაპირპროპორციული დამოკიდებულება: ერთი სიდიდე რამდენჯერაც იზრდება, მეორეც იმდენჯერვე იზრდება. მაგალითად, რაც მეტ კილოგრამს ვყიდულობთ, იმდენჯერ მეტს ვიხდით. განაყოფი y÷xy \div x (ერთი კგ-ის ფასი) მუდმივია. ამოცანას ვხსნით ორ ნაბიჯად: ჯერ ვპოულობთ ერთეულის მნიშვნელობას (ვყოფთ), მერე ვამრავლებთ საჭირო რაოდენობაზე.

უკუპროპორციული დამოკიდებულება: ერთი სიდიდე რამდენჯერაც იზრდება, მეორე იმდენჯერვე მცირდება. მაგალითად, რაც მეტი მუშაა, მით ნაკლები დღე სჭირდება სამუშაოს. ნამრავლი x×yx \times y (სამუშაოს მოცულობა) მუდმივია: ახალი მნიშვნელობა = მუდმივი ნამრავლი ÷ ახალი რაოდენობა.

ერთობლივი მუშაობა. თუ პირველი მუშა მთელ სამუშაოს aa დღეში ასრულებს, ის დღეში სამუშაოს 1a\dfrac{1}{a} ნაწილს აკეთებს. თუ მეორე bb დღეში ასრულებს, ის 1b\dfrac{1}{b} ნაწილს აკეთებს. ერთად დღეში 1a+1b\dfrac{1}{a} + \dfrac{1}{b} ნაწილს აკეთებენ, ამიტომ მთელ სამუშაოს ასრულებენ 1÷(1a+1b)1 \div \left(\dfrac{1}{a} + \dfrac{1}{b}\right) დღეში.

მაგალითი 12

5 კგ ვაშლი 12,5 ლარი ღირს. რა ღირს 8 კგ ვაშლი იმავე ფასით?

ამოხსნა

  1. რაც მეტი ვაშლია, მით მეტი უნდა გადავიხადოთ: დამოკიდებულება პირდაპირპროპორციულია.
  2. 1 კგ ღირს: 12,5÷5=2,512{,}5 \div 5 = 2{,}5 ლარი.
  3. 8 კგ ღირს: 8×2,5=208 \times 2{,}5 = 20 ლარი.
  4. შემოწმება პროპორციით: 5:12,5=8:x5 : 12{,}5 = 8 : x, x=12,5×85=20x = \dfrac{12{,}5 \times 8}{5} = 20.

პასუხი: 20 ლარი

მაგალითი 13

8 მუშა სამუშაოს 12 დღეში ასრულებს. რამდენ დღეში შეასრულებს იმავე სამუშაოს 6 მუშა (ყველა ერთი სისწრაფით მუშაობს)?

ამოხსნა

  1. რაც ნაკლები მუშაა, მით მეტი დრო სჭირდება: დამოკიდებულება უკუპროპორციულია.
  2. სამუშაოს მოცულობა (ერთი მუშის დღეებში): 8×12=968 \times 12 = 96 დღე.
  3. 6 მუშა ასრულებს: 96÷6=1696 \div 6 = 16 დღეში.
  4. შემოწმება: მუშები 8÷6=438 \div 6 = \dfrac{4}{3}-ჯერ ნაკლებია, დღეები 43\dfrac{4}{3}-ჯერ მეტია: 12×43=1612 \times \dfrac{4}{3} = 16.

პასუხი: 16 დღეში

მაგალითი 14

3 ერთნაირი ტუმბო 4 საათში 360 მ³ წყალს ტუმბავს. რამდენი ტუმბოა საჭირო 6 საათში 720 მ³ წყლის გადასატუმბად?

ამოხსნა

  1. ერთი ტუმბო ერთ საათში: 360÷(3×4)=30360 \div (3 \times 4) = 30 მ³.
  2. საჭიროა გადატუმბვა 6 საათში 720 მ³, ანუ ერთ საათში 720÷6=120720 \div 6 = 120 მ³.
  3. ტუმბოები: 120÷30=4120 \div 30 = 4.
  4. შემოწმება: 4 ტუმბო 6 საათში 4×6×30=7204 \times 6 \times 30 = 720 მ³-ს გადატუმბავს.

პასუხი: 4 ტუმბო

მაგალითი 15

პირველ მუშას მთელი სამუშაოს შესრულება 4 დღეში შეუძლია, მეორეს — 6 დღეში. რამდენ დღეში შეასრულებენ სამუშაოს ერთად?

ამოხსნა

  1. პირველი დღეში აკეთებს სამუშაოს 14\dfrac{1}{4} ნაწილს, მეორე — 16\dfrac{1}{6} ნაწილს.
  2. ერთად დღეში: 14+16=312+212=512\dfrac{1}{4} + \dfrac{1}{6} = \dfrac{3}{12} + \dfrac{2}{12} = \dfrac{5}{12}.
  3. მთელი სამუშაო: 1÷512=125=2,41 \div \dfrac{5}{12} = \dfrac{12}{5} = 2{,}4 დღე.
  4. შემოწმება: პირველი 2,4 დღეში გააკეთებს 2,44=0,6\dfrac{2{,}4}{4} = 0{,}6 ნაწილს, მეორე — 2,46=0,4\dfrac{2{,}4}{6} = 0{,}4 ნაწილს; 0,6+0,4=10{,}6 + 0{,}4 = 1.

პასუხი: 2,4 დღეში

მაგალითი 16

პირველი პრინტერი 60 გვერდს 10 წუთში ბეჭდავს, მეორე — 15 წუთში. დასაბეჭდია 150 გვერდი. რამდენი გვერდი დავბეჭდოთ თითოეულზე, რომ ორივე ერთდროულად დაამთავროს და დრო უმცირესი იყოს?

ამოხსნა

  1. სისწრაფე: პირველი 60÷10=660 \div 10 = 6 გვერდი/წთ, მეორე 60÷15=460 \div 15 = 4 გვერდი/წთ.
  2. ორივე ერთსა და იმავე დროს მუშაობს, ამიტომ გვერდები სისწრაფის პროპორციულად ნაწილდება: 6:4=3:26 : 4 = 3 : 2.
  3. 150÷(3+2)=30150 \div (3 + 2) = 30. პირველზე: 3×30=903 \times 30 = 90 გვერდი, მეორეზე: 2×30=602 \times 30 = 60 გვერდი.
  4. შემოწმება: პირველს სჭირდება 90÷6=1590 \div 6 = 15 წთ, მეორეს — 60÷4=1560 \div 4 = 15 წთ.

პასუხი: პირველზე 90 გვერდი, მეორეზე 60 გვერდი (დრო 15 წთ)

შეამოწმე თავი

  1. 4 კგ ყველი 30 ლარი ღირს. რა ღირს 10 კგ?
  2. 12 მუშა სამუშაოს 10 დღეში ასრულებს. რამდენ დღეში შეასრულებს 15 მუშა?
  3. პირველ მუშას სამუშაოს შესრულება 3 დღეში შეუძლია, მეორეს — 6 დღეში. რამდენ დღეში შეასრულებენ ერთად?

პასუხები: 1) 75 ლარი 2) 8 დღეში 3) 2 დღეში

მოკლედ

  • პროპორცია: a:b=c:da : b = c : d, ძირითადი თვისება: a×d=b×ca \times d = b \times c.
  • უცნობი კიდურა წევრი = შუა წევრების ნამრავლი ÷ მეორე კიდურა; უცნობი შუა წევრი = კიდურების ნამრავლი ÷ მეორე შუა.
  • შეფარდებაში ერთეულები ერთნაირი უნდა იყოს. მასშტაბი 1:k1 : k: რუკაზე 1 სმ რეალურად kk სმ-ია.
  • რიცხვის დაყოფა m:nm : n-ით: ერთი ნაწილი = რიცხვი ÷(m+n)\div (m + n).
  • სხვაობა და შეფარდება m:nm : n: ერთი ნაწილი = სხვაობა ÷(n−m)\div (n - m).
  • a:ba : b და b:cb : c → ჯერ bb ვასწორებთ, მერე ვწერთ a:b:ca : b : c.
  • პირდაპირ დამოკიდებულებაში ვპოულობთ ერთეულს და ვამრავლებთ; უკუ დამოკიდებულებაში ნამრავლი მუდმივია.
  • ერთობლივი მუშაობა: დრო =1÷(1a+1b)= 1 \div \left(\dfrac{1}{a} + \dfrac{1}{b}\right).