§1. მიმდევრობა და მისი წესი
ამ ნაწილის ტერმინები (5)
- მიმდევრობა
- რიცხვების მწკრივი განსაზღვრული რიგით: პირველი, მეორე, მესამე და ა.შ.მაგალითი: 4, 7, 10, 13, … — მიმდევრობაა; მისი მე-3 წევრია 10.
- მიმდევრობის მნიშვნელი
- გეომეტრიულ მიმდევრობაში რიცხვი, რომელზეც ყოველ ჯერზე ვამრავლებთ.მაგალითი: 3, 6, 12, 24, … მიმდევრობაში მნიშვნელი 2-ია.
- მიმდევრობის სხვაობა
- არითმეტიკულ მიმდევრობაში რიცხვი, რომელსაც ყოველ ჯერზე ვუმატებთ (ის შეიძლება უარყოფითიც იყოს).მაგალითი: 4, 7, 10, … მიმდევრობაში სხვაობა 3-ია.
- მიმდევრობის წევრი
- მიმდევრობაში ერთი რიცხვი თავისი ნომრით.მაგალითი: 4, 7, 10, 13, … მიმდევრობაში მე-2 წევრია 7.
- n-ური წევრის ფორმულა
- ფორმულა, რომელიც წევრის ნომრიდან თვითონ წევრს გვაძლევს.მაგალითი: x_n = 3n − 7 ფორმულით x_10 = 3 × 10 − 7 = 23.
მიმდევრობა — ეს არის რიცხვების მწკრივი განსაზღვრული რიგით: თითოეული რიცხვი მიმდევრობის წევრია, ქვედა ინდექსი () — წევრის ნომერია. მაგალითად, მიმდევრობის მე-5 წევრია.
მიმდევრობას სამნაირად გვაძლევენ:
- პირველი რამდენიმე წევრით: 4, 7, 10, 13, …
- -ური წევრის ფორმულით: . ნომრის ადგილას ვწერთ რიცხვს: , .
- წესით, რომელიც წევრებს ერთმანეთთან აკავშირებს: მაგალითად, „ყოველი წევრი წინაზე 3-ით მეტია".
როგორ ვპოულობთ წესს წევრებიდან. ვუყურებთ მეზობელ წევრებს:
- თუ სხვაობა ყველგან ერთია, ყოველ ჯერზე ვუმატებთ ერთსა და იმავე რიცხვს (: სხვაობა 3-ია).
- თუ სხვაობა სხვადასხვაა, ვამოწმებთ განაყოფს: თუ ყოველი წევრი წინაზე ერთსა და იმავე რიცხვჯერ მეტია (: განაყოფი 2-ია), ვამრავლებთ.
- თუ არც ის და არც ეს, ვწერთ სხვაობებს და ვუყურებთ მათაც: — სხვაობებია , ანუ ყოველ ჯერზე 1-ით იზრდება.
ცნობილი მიმდევრობები: კვადრატები ; სამკუთხა რიცხვები (სხვაობებია ); ფიბონაჩის რიცხვები (ყოველი წევრი წინა ორის ჯამია).
წესი მეზობლებზე. თუ ნათქვამია: „ყოველი წევრი, მეორედან დაწყებული, ტოლია მისი წინა და მომდევნო წევრების ჯამის მეხუთედისა", ეს ნიშნავს . ორივე მხარეს ვამრავლებთ 5-ზე: . აქედან შეგვიძლია წინ () და უკან () წავიდეთ.
მაგალითი 1
განაგრძეთ მიმდევრობა ორი წევრით: 1, 2, 4, 7, 11, 16, …
ამოხსნა
- სხვაობები: , , , , .
- სხვაობები ყოველ ჯერზე 1-ით იზრდება; შემდეგი სხვაობებია 6 და 7.
- შემდეგი წევრები: და .
პასუხი: 22 და 29
მაგალითი 2
მიმდევრობის -ური წევრი გამოითვლება ფორმულით . ამ მიმდევრობის ერთ-ერთი წევრისა და მისი მომდევნო წევრის ჯამი 43-ია. რის ტოლია ამ ორი წევრის ნამრავლი?
ამოხსნა
- წევრი იყოს , მომდევნო — .
- მათი ჯამი: .
- , , .
- და .
- ნამრავლი: .
- შემოწმება: .
პასუხი: 460
მაგალითი 3
მიმდევრობის ყოველი წევრი, მეორედან დაწყებული, ტოლია მისი წინა და მომდევნო წევრების ჯამის მეხუთედისა. მესამე წევრია 4, მეოთხე — 19. იპოვეთ პირველი და მეხუთე წევრები.
ამოხსნა
- წესი: .
- : , ე.ი. .
- : , ე.ი. .
- : , ე.ი. და .
- შემოწმება მიმდევრობაზე : , , .
პასუხი: ,
მაგალითი 4
ნატურალურ რიცხვთა მიმდევრობაში, თუ რომელიმე წევრი 5-ის ჯერადია, მისი მომდევნო წევრიც 5-ის ჯერადია. პირველი 8 წევრიდან მხოლოდ 3 წევრია 5-ის ჯერადი. რომელი წევრები არის აუცილებლად 5-ის ჯერადი და რომელი არა?
ამოხსნა
- ერთხელ რომ გაჩნდეს 5-ის ჯერადი, ყველა მომდევნო წევრიც ჯერადია. ამიტომ ჯერადი წევრები მიმდევრობის ბოლოშია.
- პირველი 8 წევრიდან ჯერადია 3, ე.ი. ბოლო სამი: მე-6, მე-7 და მე-8 წევრი.
- თუ მე-5 წევრიც ჯერადი იყო, ჯერადი 4 წევრი გვექნებოდა. ამიტომ პირველიდან მე-5 წევრამდე არც ერთი არ არის 5-ის ჯერადი.
პასუხი: ჯერადია მე-6, მე-7 და მე-8 წევრი; პირველიდან მე-5-მდე — არც ერთი.
შეამოწმე თავი
- განაგრძეთ მიმდევრობა ორი წევრით: 2, 5, 11, 20, 32, …
- . მერამდენე წევრია 41?
- მიმდევრობის ყოველი წევრი, მეორედან დაწყებული, ტოლია წინა და მომდევნო წევრების ჯამის მესამედისა. , . იპოვეთ .
პასუხები: 1) 47 და 65 2) მე-10 წევრი 3)
§2. არითმეტიკული და გეომეტრიული მიმდევრობა
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- არითმეტიკული მიმდევრობა
- მიმდევრობა, რომელშიც ყოველ წევრს წინაზე ერთსა და იმავე რიცხვს ვუმატებთ.მაგალითი: 2, 5, 8, 11, … — ყოველ ჯერზე ვუმატებთ 3-ს.
- გეომეტრიული მიმდევრობა
- მიმდევრობა, რომელშიც ყოველ წევრს წინაზე ერთსა და იმავე რიცხვზე ვამრავლებთ.მაგალითი: 3, 6, 12, 24, … — ყოველ ჯერზე ვამრავლებთ 2-ზე.
არითმეტიკული მიმდევრობა — მიმდევრობა, რომელშიც ყოველი წევრი წინაზე ერთი და იმავე რიცხვით მეტია (ან ნაკლები). არის მიმდევრობის სხვაობა. მაგალითად, 4, 7, 10, 13, … ().
გეომეტრიული მიმდევრობა — მიმდევრობა, რომელშიც ყოველი წევრი წინა წევრზე ერთსა და იმავე რიცხვზე გამრავლებით მიიღება. არის მიმდევრობის მნიშვნელი. მაგალითად, 3, 6, 12, 24, … ().
ფორმულები:
- არითმეტიკულის -ური წევრი: . რატომ ? -ურ წევრამდე პირველიდან -ს ვუმატებთ ჯერ. მაგალითად, 4, 7, 10, … მიმდევრობის მე-5 წევრი: .
- წევრების რაოდენობა პირველიდან ბოლომდე: . ბოლოს ვუმატებთ 1-ს, რადგან პირველი წევრიც უნდა დავთვალოთ.
- პირველი წევრის ჯამი: . რატომ? პირველისა და ბოლოს ჯამი, მეორისა და ბოლოსწინას ჯამი და ა.შ. ერთმანეთის ტოლია და ასეთი წყვილი -ია. მაგალითად, : ხუთი წყვილი, თითოეულის ჯამი 11 (, , …), სულ .
- გეომეტრიულის -ური წევრი: . მაგალითად, 3, 6, 12, … მიმდევრობის მე-4 წევრი: .
მაგალითი 5
იპოვეთ მიმდევრობის 25-ე წევრი: 4, 7, 10, 13, …
ამოხსნა
- სხვაობები: , , . მიმდევრობა არითმეტიკულია, .
- .
პასუხი: 76
მაგალითი 6
იპოვეთ ჯამი: .
ამოხსნა
- მიმდევრობა არითმეტიკულია: , , ბოლო წევრი 43.
- წევრების რაოდენობა: .
- ჯამი: .
- შემოწმება წყვილებით: , , , , — ხუთი წყვილი, და შუა წევრი 23 დარჩა: .
პასუხი: 253
მაგალითი 7
გამყიდველმა პირველ დღეს 12 ცალი საქონელი გაყიდა. ყოველ მომდევნო დღეს წინა დღეზე 3 ცალით მეტს ყიდდა. სულ რამდენი ცალი გაყიდა 10 დღეში?
ამოხსნა
- გაყიდული რაოდენობები არითმეტიკულ მიმდევრობას ქმნის: , .
- მეათე დღეს გაყიდა: .
- სულ: .
პასუხი: 255 ცალი
მაგალითი 8
არის თუ არა რიცხვები 100 და 101 მიმდევრობის 2, 5, 8, 11, … წევრები? თუ არის, მერამდენე წევრია?
ამოხსნა
- მიმდევრობა არითმეტიკულია: , . ამიტომ .
- რიცხვი 100: , . 98 არ იყოფა 3-ზე, ამიტომ ნატურალური რიცხვი არ არის. 100 წევრი არ არის.
- რიცხვი 101: , , , .
- შემოწმება: .
პასუხი: 100 წევრი არ არის; 101 — მე-34 წევრია.
მაგალითი 9
იპოვეთ მიმდევრობის მერვე წევრი: 3, 6, 12, 24, …
ამოხსნა
- სხვაობები სხვადასხვაა (), ამიტომ განაყოფებს ვამოწმებთ: , , . მიმდევრობა გეომეტრიულია, .
- .
- , ამიტომ .
- შემოწმება წევრების ჩამოწერით: 3, 6, 12, 24, 48, 96, 192, 384.
პასუხი: 384
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ მე-10 წევრი: 5, 9, 13, …
- იპოვეთ ჯამი: .
- იპოვეთ მე-5 წევრი: 2, 6, 18, …
პასუხები: 1) 41 2) 110 3) 162
§3. განმეორებადი კანონზომიერება და ნაშთი
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- პერიოდი
- ჯგუფი, რომელიც კანონზომიერებაში ისევ და ისევ მეორდება.მაგალითი: ა, ბ, ბ, გ, ა, ბ, ბ, გ, … — პერიოდია ა, ბ, ბ, გ (სიგრძე 4).
ზოგჯერ ერთი და იგივე ჯგუფი ისევ და ისევ მეორდება: ფერები, ფიგურები, რიცხვის ბოლო ციფრი, კვირის დღეები. ამ განმეორებად ჯგუფს პერიოდი ვუწოდოთ, მისი სიგრძე იყოს .
წესი. -ე ადგილზე რა დგას, გვეუბნება გაყოფის ნაშთი:
- თუ ნაშთია (), -ე ადგილზე იგივეა, რაც პერიოდის -ე ადგილზე.
- თუ ნაშთი 0-ია, -ე ადგილზე იგივეა, რაც პერიოდის ბოლო ადგილზე.
რატომ? ყოველი სრული პერიოდი ადგილს იკავებს და ისევ თავიდან იწყება, ამიტომ დარჩენილი ადგილი პერიოდის დასაწყისს იმეორებს.
მაგალითი 10
მძივები ასე მეორდება: ყვითელი, მწვანე, ლურჯი, წითელი, თეთრი, შემდეგ ისევ ყვითელი, მწვანე და ა.შ. რა ფერია 123-ე მძივი?
ამოხსნა
- პერიოდი 5 მძივისგან შედგება, .
- და ნაშთი .
- ნაშთი 3-ია, ე.ი. 123-ე მძივი პერიოდის მესამეა.
- პერიოდის მესამე მძივი ლურჯია.
პასუხი: ლურჯი
მაგალითი 11
იმავე მძივებში (იხ. მაგალითი 10): (ა) რა ფერია 120-ე მძივი? (ბ) რამდენი წითელი მძივია პირველ 123 მძივში?
ამოხსნა
- (ა) , ნაშთი 0. ნაშთი 0-ია, ამიტომ 120-ე მძივი პერიოდის ბოლოა — თეთრი.
- (ბ) : პირველ 123 მძივში 24 სრული პერიოდია და კიდევ 3 მძივი (ყვითელი, მწვანე, ლურჯი).
- ყოველ პერიოდში 1 წითელი მძივია: . ბოლო 3 მძივში წითელი არ არის.
- სულ: .
პასუხი: (ა) თეთრი; (ბ) 24
მაგალითი 12
რა არის -ის ბოლო ციფრი?
ამოხსნა
- ხარისხების ბოლო ციფრებია: , , , , . ბოლო ციფრი ისევ 7 გახდა, ე.ი. პერიოდია და .
- და ნაშთი .
- ნაშთი 2-ია, ე.ი. ბოლო ციფრი პერიოდის მეორე ციფრია — 9.
პასუხი: 9
მაგალითი 13
დღეს ორშაბათია. რა დღე იქნება 100 დღის შემდეგ?
ამოხსნა
- კვირის დღეები 7-ის პერიოდით მეორდება.
- და ნაშთი .
- 14 სრული კვირის შემდეგ ისევ ორშაბათია. კიდევ 2 დღე: სამშაბათი, ოთხშაბათი.
პასუხი: ოთხშაბათი
შეამოწმე თავი
- ფიგურები ასე მეორდება: ა, ბ, ბ, გ, ა, ბ, ბ, გ, … რომელია 50-ე ფიგურა?
- რა არის -ის ბოლო ციფრი? ()
- დღეს პარასკევია. რა დღე იქნება 45 დღის შემდეგ?
პასუხები: 1) ბ 2) 7 3) ორშაბათი
მოკლედ
- წესს ვეძებთ მეზობელი წევრების სხვაობით; სხვაობა ცვალებადია — ვამოწმებთ განაყოფს, ან სხვაობათა სხვაობას.
- ნიშნავს .
- არითმეტიკული: ; წევრების რაოდენობა ; ჯამი .
- გეომეტრიული: .
- განმეორებადი კანონზომიერება: -ის ნაშთი ამბობს ადგილს პერიოდში; ნაშთი 0 — პერიოდის ბოლო ადგილი.