მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

კანონზომიერებები და მიმდევრობები

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. მიმდევრობა და მისი წესი

ამ ნაწილის ტერმინები (5)
მიმდევრობა
რიცხვების მწკრივი განსაზღვრული რიგით: პირველი, მეორე, მესამე და ა.შ.მაგალითი: 4, 7, 10, 13, … — მიმდევრობაა; მისი მე-3 წევრია 10.
მიმდევრობის მნიშვნელი
გეომეტრიულ მიმდევრობაში რიცხვი, რომელზეც ყოველ ჯერზე ვამრავლებთ.მაგალითი: 3, 6, 12, 24, … მიმდევრობაში მნიშვნელი 2-ია.
მიმდევრობის სხვაობა
არითმეტიკულ მიმდევრობაში რიცხვი, რომელსაც ყოველ ჯერზე ვუმატებთ (ის შეიძლება უარყოფითიც იყოს).მაგალითი: 4, 7, 10, … მიმდევრობაში სხვაობა 3-ია.
მიმდევრობის წევრი
მიმდევრობაში ერთი რიცხვი თავისი ნომრით.მაგალითი: 4, 7, 10, 13, … მიმდევრობაში მე-2 წევრია 7.
n-ური წევრის ფორმულა
ფორმულა, რომელიც წევრის ნომრიდან თვითონ წევრს გვაძლევს.მაგალითი: x_n = 3n − 7 ფორმულით x_10 = 3 × 10 − 7 = 23.

მიმდევრობა — ეს არის რიცხვების მწკრივი განსაზღვრული რიგით: a1,a2,a3,…a_1, a_2, a_3, \dots თითოეული რიცხვი მიმდევრობის წევრია, ქვედა ინდექსი (nn) — წევრის ნომერია. მაგალითად, a5a_5 მიმდევრობის მე-5 წევრია.

მიმდევრობას სამნაირად გვაძლევენ:

  1. პირველი რამდენიმე წევრით: 4, 7, 10, 13, …
  2. nn-ური წევრის ფორმულით: xn=3n−7x_n = 3n - 7. ნომრის ადგილას ვწერთ რიცხვს: x1=3−7=−4x_1 = 3 - 7 = -4, x2=6−7=−1x_2 = 6 - 7 = -1.
  3. წესით, რომელიც წევრებს ერთმანეთთან აკავშირებს: მაგალითად, „ყოველი წევრი წინაზე 3-ით მეტია".

როგორ ვპოულობთ წესს წევრებიდან. ვუყურებთ მეზობელ წევრებს:

  1. თუ სხვაობა ყველგან ერთია, ყოველ ჯერზე ვუმატებთ ერთსა და იმავე რიცხვს (2,5,8,112, 5, 8, 11: სხვაობა 3-ია).
  2. თუ სხვაობა სხვადასხვაა, ვამოწმებთ განაყოფს: თუ ყოველი წევრი წინაზე ერთსა და იმავე რიცხვჯერ მეტია (3,6,12,243, 6, 12, 24: განაყოფი 2-ია), ვამრავლებთ.
  3. თუ არც ის და არც ეს, ვწერთ სხვაობებს და ვუყურებთ მათაც: 1,2,4,7,111, 2, 4, 7, 11 — სხვაობებია 1,2,3,41, 2, 3, 4, ანუ ყოველ ჯერზე 1-ით იზრდება.

ცნობილი მიმდევრობები: კვადრატები 1,4,9,16,25,…1, 4, 9, 16, 25, \dots; სამკუთხა რიცხვები 1,3,6,10,15,…1, 3, 6, 10, 15, \dots (სხვაობებია 2,3,4,52, 3, 4, 5); ფიბონაჩის რიცხვები 1,1,2,3,5,8,13,…1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, \dots (ყოველი წევრი წინა ორის ჯამია).

წესი მეზობლებზე. თუ ნათქვამია: „ყოველი წევრი, მეორედან დაწყებული, ტოლია მისი წინა და მომდევნო წევრების ჯამის მეხუთედისა", ეს ნიშნავს an=an−1+an+15a_n = \dfrac{a_{n-1} + a_{n+1}}{5}. ორივე მხარეს ვამრავლებთ 5-ზე: 5an=an−1+an+15a_n = a_{n-1} + a_{n+1}. აქედან შეგვიძლია წინ (an+1=5an−an−1a_{n+1} = 5a_n - a_{n-1}) და უკან (an−1=5an−an+1a_{n-1} = 5a_n - a_{n+1}) წავიდეთ.

მაგალითი 1

განაგრძეთ მიმდევრობა ორი წევრით: 1, 2, 4, 7, 11, 16, …

ამოხსნა

  1. სხვაობები: 2−1=12 - 1 = 1, 4−2=24 - 2 = 2, 7−4=37 - 4 = 3, 11−7=411 - 7 = 4, 16−11=516 - 11 = 5.
  2. სხვაობები ყოველ ჯერზე 1-ით იზრდება; შემდეგი სხვაობებია 6 და 7.
  3. შემდეგი წევრები: 16+6=2216 + 6 = 22 და 22+7=2922 + 7 = 29.

პასუხი: 22 და 29

მაგალითი 2

მიმდევრობის nn-ური წევრი გამოითვლება ფორმულით xn=3n−7x_n = 3n - 7. ამ მიმდევრობის ერთ-ერთი წევრისა და მისი მომდევნო წევრის ჯამი 43-ია. რის ტოლია ამ ორი წევრის ნამრავლი?

ამოხსნა

  1. წევრი იყოს xnx_n, მომდევნო — xn+1=3(n+1)−7=3n−4x_{n+1} = 3(n + 1) - 7 = 3n - 4.
  2. მათი ჯამი: (3n−7)+(3n−4)=6n−11(3n - 7) + (3n - 4) = 6n - 11.
  3. 6n−11=436n - 11 = 43, 6n=546n = 54, n=9n = 9.
  4. x9=3×9−7=20x_9 = 3 \times 9 - 7 = 20 და x10=3×10−7=23x_{10} = 3 \times 10 - 7 = 23.
  5. ნამრავლი: 20×23=46020 \times 23 = 460.
  6. შემოწმება: 20+23=4320 + 23 = 43.

პასუხი: 460

მაგალითი 3

მიმდევრობის ყოველი წევრი, მეორედან დაწყებული, ტოლია მისი წინა და მომდევნო წევრების ჯამის მეხუთედისა. მესამე წევრია 4, მეოთხე — 19. იპოვეთ პირველი და მეხუთე წევრები.

ამოხსნა

  1. წესი: 5an=an−1+an+15a_n = a_{n-1} + a_{n+1}.
  2. n=3n = 3: 5×4=a2+195 \times 4 = a_2 + 19, ე.ი. a2=20−19=1a_2 = 20 - 19 = 1.
  3. n=2n = 2: 5×1=a1+45 \times 1 = a_1 + 4, ე.ი. a1=5−4=1a_1 = 5 - 4 = 1.
  4. n=4n = 4: 5×19=a3+a55 \times 19 = a_3 + a_5, ე.ი. 95=4+a595 = 4 + a_5 და a5=91a_5 = 91.
  5. შემოწმება მიმდევრობაზე 1,1,4,19,911, 1, 4, 19, 91: 1+45=1\dfrac{1 + 4}{5} = 1, 1+195=4\dfrac{1 + 19}{5} = 4, 4+915=19\dfrac{4 + 91}{5} = 19.

პასუხი: a1=1a_1 = 1, a5=91a_5 = 91

მაგალითი 4

ნატურალურ რიცხვთა მიმდევრობაში, თუ რომელიმე წევრი 5-ის ჯერადია, მისი მომდევნო წევრიც 5-ის ჯერადია. პირველი 8 წევრიდან მხოლოდ 3 წევრია 5-ის ჯერადი. რომელი წევრები არის აუცილებლად 5-ის ჯერადი და რომელი არა?

ამოხსნა

  1. ერთხელ რომ გაჩნდეს 5-ის ჯერადი, ყველა მომდევნო წევრიც ჯერადია. ამიტომ ჯერადი წევრები მიმდევრობის ბოლოშია.
  2. პირველი 8 წევრიდან ჯერადია 3, ე.ი. ბოლო სამი: მე-6, მე-7 და მე-8 წევრი.
  3. თუ მე-5 წევრიც ჯერადი იყო, ჯერადი 4 წევრი გვექნებოდა. ამიტომ პირველიდან მე-5 წევრამდე არც ერთი არ არის 5-ის ჯერადი.

პასუხი: ჯერადია მე-6, მე-7 და მე-8 წევრი; პირველიდან მე-5-მდე — არც ერთი.

შეამოწმე თავი

  1. განაგრძეთ მიმდევრობა ორი წევრით: 2, 5, 11, 20, 32, …
  2. xn=4n+1x_n = 4n + 1. მერამდენე წევრია 41?
  3. მიმდევრობის ყოველი წევრი, მეორედან დაწყებული, ტოლია წინა და მომდევნო წევრების ჯამის მესამედისა. a1=2a_1 = 2, a2=5a_2 = 5. იპოვეთ a4a_4.

პასუხები: 1) 47 და 65 2) მე-10 წევრი 3) a4=34a_4 = 34

§2. არითმეტიკული და გეომეტრიული მიმდევრობა

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
არითმეტიკული მიმდევრობა
მიმდევრობა, რომელშიც ყოველ წევრს წინაზე ერთსა და იმავე რიცხვს ვუმატებთ.მაგალითი: 2, 5, 8, 11, … — ყოველ ჯერზე ვუმატებთ 3-ს.
გეომეტრიული მიმდევრობა
მიმდევრობა, რომელშიც ყოველ წევრს წინაზე ერთსა და იმავე რიცხვზე ვამრავლებთ.მაგალითი: 3, 6, 12, 24, … — ყოველ ჯერზე ვამრავლებთ 2-ზე.

არითმეტიკული მიმდევრობა — მიმდევრობა, რომელშიც ყოველი წევრი წინაზე ერთი და იმავე რიცხვით dd მეტია (ან ნაკლები). dd არის მიმდევრობის სხვაობა. მაგალითად, 4, 7, 10, 13, … (d=3d = 3).

გეომეტრიული მიმდევრობა — მიმდევრობა, რომელშიც ყოველი წევრი წინა წევრზე ერთსა და იმავე რიცხვზე qq გამრავლებით მიიღება. qq არის მიმდევრობის მნიშვნელი. მაგალითად, 3, 6, 12, 24, … (q=2q = 2).

ფორმულები:

  1. არითმეტიკულის nn-ური წევრი: an=a1+(n−1)×da_n = a_1 + (n - 1) \times d. რატომ n−1n - 1? nn-ურ წევრამდე პირველიდან dd-ს ვუმატებთ n−1n - 1 ჯერ. მაგალითად, 4, 7, 10, … მიმდევრობის მე-5 წევრი: 4+4×3=164 + 4 \times 3 = 16.
  2. წევრების რაოდენობა პირველიდან ბოლომდე: n=an−a1d+1n = \dfrac{a_n - a_1}{d} + 1. ბოლოს ვუმატებთ 1-ს, რადგან პირველი წევრიც უნდა დავთვალოთ.
  3. პირველი nn წევრის ჯამი: Sn=n×(a1+an)2S_n = \dfrac{n \times (a_1 + a_n)}{2}. რატომ? პირველისა და ბოლოს ჯამი, მეორისა და ბოლოსწინას ჯამი და ა.შ. ერთმანეთის ტოლია და ასეთი წყვილი n2\dfrac{n}{2}-ია. მაგალითად, 1+2+⋯+101 + 2 + \dots + 10: ხუთი წყვილი, თითოეულის ჯამი 11 (1+101 + 10, 2+92 + 9, …), სულ 5×11=555 \times 11 = 55.
  4. გეომეტრიულის nn-ური წევრი: an=a1×qn−1a_n = a_1 \times q^{n-1}. მაგალითად, 3, 6, 12, … მიმდევრობის მე-4 წევრი: 3×23=243 \times 2^3 = 24.

მაგალითი 5

იპოვეთ მიმდევრობის 25-ე წევრი: 4, 7, 10, 13, …

ამოხსნა

  1. სხვაობები: 7−4=37 - 4 = 3, 10−7=310 - 7 = 3, 13−10=313 - 10 = 3. მიმდევრობა არითმეტიკულია, d=3d = 3.
  2. a25=a1+24×d=4+24×3=4+72=76a_{25} = a_1 + 24 \times d = 4 + 24 \times 3 = 4 + 72 = 76.

პასუხი: 76

მაგალითი 6

იპოვეთ ჯამი: 3+7+11+⋯+433 + 7 + 11 + \dots + 43.

ამოხსნა

  1. მიმდევრობა არითმეტიკულია: a1=3a_1 = 3, d=4d = 4, ბოლო წევრი 43.
  2. წევრების რაოდენობა: n=43−34+1=10+1=11n = \dfrac{43 - 3}{4} + 1 = 10 + 1 = 11.
  3. ჯამი: S=11×(3+43)2=11×462=11×23=253S = \dfrac{11 \times (3 + 43)}{2} = \dfrac{11 \times 46}{2} = 11 \times 23 = 253.
  4. შემოწმება წყვილებით: 3+43=463 + 43 = 46, 7+39=467 + 39 = 46, 11+35=4611 + 35 = 46, 15+31=4615 + 31 = 46, 19+27=4619 + 27 = 46 — ხუთი წყვილი, და შუა წევრი 23 დარჩა: 5×46+23=2535 \times 46 + 23 = 253.

პასუხი: 253

მაგალითი 7

გამყიდველმა პირველ დღეს 12 ცალი საქონელი გაყიდა. ყოველ მომდევნო დღეს წინა დღეზე 3 ცალით მეტს ყიდდა. სულ რამდენი ცალი გაყიდა 10 დღეში?

ამოხსნა

  1. გაყიდული რაოდენობები არითმეტიკულ მიმდევრობას ქმნის: a1=12a_1 = 12, d=3d = 3.
  2. მეათე დღეს გაყიდა: a10=12+9×3=39a_{10} = 12 + 9 \times 3 = 39.
  3. სულ: S10=10×(12+39)2=5×51=255S_{10} = \dfrac{10 \times (12 + 39)}{2} = 5 \times 51 = 255.

პასუხი: 255 ცალი

მაგალითი 8

არის თუ არა რიცხვები 100 და 101 მიმდევრობის 2, 5, 8, 11, … წევრები? თუ არის, მერამდენე წევრია?

ამოხსნა

  1. მიმდევრობა არითმეტიკულია: a1=2a_1 = 2, d=3d = 3. ამიტომ an=2+3(n−1)a_n = 2 + 3(n - 1).
  2. რიცხვი 100: 2+3(n−1)=1002 + 3(n - 1) = 100, 3(n−1)=983(n - 1) = 98. 98 არ იყოფა 3-ზე, ამიტომ nn ნატურალური რიცხვი არ არის. 100 წევრი არ არის.
  3. რიცხვი 101: 2+3(n−1)=1012 + 3(n - 1) = 101, 3(n−1)=993(n - 1) = 99, n−1=33n - 1 = 33, n=34n = 34.
  4. შემოწმება: a34=2+33×3=101a_{34} = 2 + 33 \times 3 = 101.

პასუხი: 100 წევრი არ არის; 101 — მე-34 წევრია.

მაგალითი 9

იპოვეთ მიმდევრობის მერვე წევრი: 3, 6, 12, 24, …

ამოხსნა

  1. სხვაობები სხვადასხვაა (3,6,123, 6, 12), ამიტომ განაყოფებს ვამოწმებთ: 6÷3=26 \div 3 = 2, 12÷6=212 \div 6 = 2, 24÷12=224 \div 12 = 2. მიმდევრობა გეომეტრიულია, q=2q = 2.
  2. a8=3×27a_8 = 3 \times 2^7.
  3. 27=1282^7 = 128, ამიტომ a8=3×128=384a_8 = 3 \times 128 = 384.
  4. შემოწმება წევრების ჩამოწერით: 3, 6, 12, 24, 48, 96, 192, 384.

პასუხი: 384

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ მე-10 წევრი: 5, 9, 13, …
  2. იპოვეთ ჯამი: 2+4+6+⋯+202 + 4 + 6 + \dots + 20.
  3. იპოვეთ მე-5 წევრი: 2, 6, 18, …

პასუხები: 1) 41 2) 110 3) 162

§3. განმეორებადი კანონზომიერება და ნაშთი

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
პერიოდი
ჯგუფი, რომელიც კანონზომიერებაში ისევ და ისევ მეორდება.მაგალითი: ა, ბ, ბ, გ, ა, ბ, ბ, გ, … — პერიოდია ა, ბ, ბ, გ (სიგრძე 4).

ზოგჯერ ერთი და იგივე ჯგუფი ისევ და ისევ მეორდება: ფერები, ფიგურები, რიცხვის ბოლო ციფრი, კვირის დღეები. ამ განმეორებად ჯგუფს პერიოდი ვუწოდოთ, მისი სიგრძე იყოს pp.

წესი. NN-ე ადგილზე რა დგას, გვეუბნება N÷pN \div p გაყოფის ნაშთი:

  1. თუ ნაშთია rr (r≠0r \neq 0), NN-ე ადგილზე იგივეა, რაც პერიოდის rr-ე ადგილზე.
  2. თუ ნაშთი 0-ია, NN-ე ადგილზე იგივეა, რაც პერიოდის ბოლო ადგილზე.

რატომ? ყოველი სრული პერიოდი pp ადგილს იკავებს და ისევ თავიდან იწყება, ამიტომ დარჩენილი rr ადგილი პერიოდის დასაწყისს იმეორებს.

მაგალითი 10

მძივები ასე მეორდება: ყვითელი, მწვანე, ლურჯი, წითელი, თეთრი, შემდეგ ისევ ყვითელი, მწვანე და ა.შ. რა ფერია 123-ე მძივი?

ამოხსნა

  1. პერიოდი 5 მძივისგან შედგება, p=5p = 5.
  2. 123÷5=24123 \div 5 = 24 და ნაშთი 123−5×24=3123 - 5 \times 24 = 3.
  3. ნაშთი 3-ია, ე.ი. 123-ე მძივი პერიოდის მესამეა.
  4. პერიოდის მესამე მძივი ლურჯია.

პასუხი: ლურჯი

მაგალითი 11

იმავე მძივებში (იხ. მაგალითი 10): (ა) რა ფერია 120-ე მძივი? (ბ) რამდენი წითელი მძივია პირველ 123 მძივში?

ამოხსნა

  1. (ა) 120÷5=24120 \div 5 = 24, ნაშთი 0. ნაშთი 0-ია, ამიტომ 120-ე მძივი პერიოდის ბოლოა — თეთრი.
  2. (ბ) 123=5×24+3123 = 5 \times 24 + 3: პირველ 123 მძივში 24 სრული პერიოდია და კიდევ 3 მძივი (ყვითელი, მწვანე, ლურჯი).
  3. ყოველ პერიოდში 1 წითელი მძივია: 24×1=2424 \times 1 = 24. ბოლო 3 მძივში წითელი არ არის.
  4. სულ: 24+0=2424 + 0 = 24.

პასუხი: (ა) თეთრი; (ბ) 24

მაგალითი 12

რა არის 720267^{2026}-ის ბოლო ციფრი?

ამოხსნა

  1. ხარისხების ბოლო ციფრებია: 71=77^1 = 7, 72=49→97^2 = 49 \to 9, 73=343→37^3 = 343 \to 3, 74=2401→17^4 = 2401 \to 1, 75=16807→77^5 = 16807 \to 7. ბოლო ციფრი ისევ 7 გახდა, ე.ი. პერიოდია 7,9,3,17, 9, 3, 1 და p=4p = 4.
  2. 2026÷4=5062026 \div 4 = 506 და ნაშთი 2026−4×506=22026 - 4 \times 506 = 2.
  3. ნაშთი 2-ია, ე.ი. ბოლო ციფრი პერიოდის მეორე ციფრია — 9.

პასუხი: 9

მაგალითი 13

დღეს ორშაბათია. რა დღე იქნება 100 დღის შემდეგ?

ამოხსნა

  1. კვირის დღეები 7-ის პერიოდით მეორდება.
  2. 100÷7=14100 \div 7 = 14 და ნაშთი 100−7×14=2100 - 7 \times 14 = 2.
  3. 14 სრული კვირის შემდეგ ისევ ორშაბათია. კიდევ 2 დღე: სამშაბათი, ოთხშაბათი.

პასუხი: ოთხშაბათი

შეამოწმე თავი

  1. ფიგურები ასე მეორდება: ა, ბ, ბ, გ, ა, ბ, ბ, გ, … რომელია 50-ე ფიგურა?
  2. რა არის 320273^{2027}-ის ბოლო ციფრი? (3,9,27,81,243,…3, 9, 27, 81, 243, \dots)
  3. დღეს პარასკევია. რა დღე იქნება 45 დღის შემდეგ?

პასუხები: 1) ბ 2) 7 3) ორშაბათი

მოკლედ

  • წესს ვეძებთ მეზობელი წევრების სხვაობით; სხვაობა ცვალებადია — ვამოწმებთ განაყოფს, ან სხვაობათა სხვაობას.
  • an=an−1+an+1ka_n = \dfrac{a_{n-1} + a_{n+1}}{k} ნიშნავს kan=an−1+an+1k a_n = a_{n-1} + a_{n+1}.
  • არითმეტიკული: an=a1+(n−1)da_n = a_1 + (n - 1)d; წევრების რაოდენობა n=an−a1d+1n = \dfrac{a_n - a_1}{d} + 1; ჯამი Sn=n(a1+an)2S_n = \dfrac{n(a_1 + a_n)}{2}.
  • გეომეტრიული: an=a1×qn−1a_n = a_1 \times q^{n-1}.
  • განმეორებადი კანონზომიერება: N÷pN \div p-ის ნაშთი rr ამბობს ადგილს პერიოდში; ნაშთი 0 — პერიოდის ბოლო ადგილი.