მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

მრავალწევრები და ალგებრული გამოსახულებები

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. შემოკლებული გამრავლება და მამრავლებად დაშლა

ამ ნაწილის ტერმინები (6)
კვადრატული სამწევრი
გამოსახულება ax² + bx + c სახით, სადაც a ≠ 0.მაგალითი: x² − 7x + 10 = (x − 2)(x − 5); ფესვებია 2 და 5.
მამრავლებად დაშლა
ჯამის ან სხვაობის ჩაწერა ნამრავლის სახით.მაგალითი: x² − 9 = (x − 3)(x + 3).
მრავალწევრის ფესვი
რიცხვი, რომლის ჩასმისას მრავალწევრის მნიშვნელობა ნული გამოდის.მაგალითი: x² − 5x + 6-ისთვის 2 ფესვია: 4 − 10 + 6 = 0.
მრავალწევრის ხარისხი
ცვლადის უდიდესი მაჩვენებელი ნულისგან განსხვავებული კოეფიციენტის მქონე წევრში.მაგალითი: x³ + 2x² − 5x + 1 მრავალწევრის ხარისხი 3-ია.
სიმეტრიული გამოსახულება
გამოსახულება, რომელიც არ იცვლება, თუ ცვლადებს ადგილს გავუცვლით; მას ჯამისა და ნამრავლის საშუალებით ვწერთ.მაგალითი: a² + b² = (a + b)² − 2ab; თუ a + b = 5, ab = 6, მაშინ 25 − 12 = 13.
შემოკლებული გამრავლების ფორმულები
მზა ტოლობები, რომლებიც ფრჩხილების გახსნას ან მამრავლებად დაშლას აჩქარებს.მაგალითი: 101² − 99² = (101 − 99)(101 + 99) = 2 · 200 = 400.

შემოკლებული გამრავლების ფორმულები:

  • (a+b)2=a2+2ab+b2(a + b)^2 = a^2 + 2ab + b^2; (a−b)2=a2−2ab+b2(a - b)^2 = a^2 - 2ab + b^2;
  • a2−b2=(a−b)(a+b)a^2 - b^2 = (a - b)(a + b);
  • (a+b)3=a3+3a2b+3ab2+b3(a + b)^3 = a^3 + 3a^2 b + 3ab^2 + b^3; (a−b)3=a3−3a2b+3ab2−b3(a - b)^3 = a^3 - 3a^2 b + 3ab^2 - b^3;
  • a3+b3=(a+b)(a2−ab+b2)a^3 + b^3 = (a + b)(a^2 - ab + b^2); a3−b3=(a−b)(a2+ab+b2)a^3 - b^3 = (a - b)(a^2 + ab + b^2).

რატომ? (a+b)2=(a+b)(a+b)=a2+ab+ba+b2=a2+2ab+b2(a + b)^2 = (a + b)(a + b) = a^2 + ab + ba + b^2 = a^2 + 2ab + b^2.

მამრავლებად დაშლა ნიშნავს ჯამის ნამრავლად გადაქცევას. ხერხები:

  1. საერთო მამრავლის გამოტანა: 6x2+9x=3x(2x+3)6x^2 + 9x = 3x(2x + 3);
  2. დაჯგუფება: ax+ay+bx+by=a(x+y)+b(x+y)=(a+b)(x+y)ax + ay + bx + by = a(x + y) + b(x + y) = (a + b)(x + y);
  3. ფორმულები (ზემოთ);
  4. კვადრატული სამწევრი: x2+px+q=(x−x1)(x−x2)x^2 + px + q = (x - x_1)(x - x_2), სადაც x1+x2=−px_1 + x_2 = -p და x1x2=qx_1 x_2 = q.

სიმეტრიული გამოსახულებები. ჯამიდან და ნამრავლიდან ვპოულობთ კვადრატებისა და კუბების ჯამს:

  • a2+b2=(a+b)2−2aba^2 + b^2 = (a + b)^2 - 2ab;
  • a3+b3=(a+b)3−3ab(a+b)a^3 + b^3 = (a + b)^3 - 3ab(a + b);
  • x2+1x2=(x+1x)2−2x^2 + \dfrac{1}{x^2} = \left(x + \dfrac{1}{x}\right)^2 - 2.

მაგალითი 1

ფორმულებით გამოთვალეთ: 1012−992101^2 - 99^2 და 49×5149 \times 51.

ამოხსნა

  1. 1012−992=(101−99)(101+99)=2×200=400101^2 - 99^2 = (101 - 99)(101 + 99) = 2 \times 200 = 400.
  2. 49×51=(50−1)(50+1)=502−1249 \times 51 = (50 - 1)(50 + 1) = 50^2 - 1^2.
  3. 502−1=2500−1=249950^2 - 1 = 2500 - 1 = 2499.

პასუხი: 400400 და 24992499

მაგალითი 2

დაშალეთ მამრავლებად: 8x3−278x^3 - 27.

ამოხსნა

  1. 8x3=(2x)38x^3 = (2x)^3 და 27=3327 = 3^3, ამიტომ გვაქვს კუბების სხვაობა a3−b3a^3 - b^3, სადაც a=2xa = 2x, b=3b = 3.
  2. ფორმულა: a3−b3=(a−b)(a2+ab+b2)a^3 - b^3 = (a - b)(a^2 + ab + b^2).
  3. a−b=2x−3a - b = 2x - 3.
  4. a2+ab+b2=(2x)2+2x×3+32=4x2+6x+9a^2 + ab + b^2 = (2x)^2 + 2x \times 3 + 3^2 = 4x^2 + 6x + 9.
  5. 8x3−27=(2x−3)(4x2+6x+9)8x^3 - 27 = (2x - 3)(4x^2 + 6x + 9).

პასუხი: (2x−3)(4x2+6x+9)(2x - 3)(4x^2 + 6x + 9)

მაგალითი 3

დაშალეთ მამრავლებად: x3−2x2−9x+18x^3 - 2x^2 - 9x + 18.

ამოხსნა

  1. დავაჯგუფოთ: (x3−2x2)+(−9x+18)(x^3 - 2x^2) + (-9x + 18).
  2. ფრჩხილებიდან გამოვიტანოთ საერთო მამრავლები: x2(x−2)−9(x−2)x^2(x - 2) - 9(x - 2).
  3. გამოვიტანოთ (x−2)(x - 2): (x−2)(x2−9)(x - 2)(x^2 - 9).
  4. x2−9=(x−3)(x+3)x^2 - 9 = (x - 3)(x + 3).
  5. შემოწმება x=1x = 1-ზე: 1−2−9+18=81 - 2 - 9 + 18 = 8 და (1−2)(1−3)(1+3)=(−1)(−2)(4)=8(1 - 2)(1 - 3)(1 + 3) = (-1)(-2)(4) = 8.

პასუხი: (x−2)(x−3)(x+3)(x - 2)(x - 3)(x + 3)

მაგალითი 4

(2x−3y)2(2x - 3y)^2 და 4x2−axy−by24x^2 - axy - by^2 გამოსახულებები იგივურად ტოლია. იპოვეთ a+ba + b.

ამოხსნა

  1. გავშალოთ: (2x−3y)2=4x2−12xy+9y2(2x - 3y)^2 = 4x^2 - 12xy + 9y^2.
  2. შევადაროთ 4x2−axy−by24x^2 - axy - by^2-ს. xyxy-ის კოეფიციენტები: −a=−12-a = -12, ამიტომ a=12a = 12.
  3. y2y^2-ის კოეფიციენტები: −b=9-b = 9, ამიტომ b=−9b = -9.
  4. a+b=12+(−9)=3a + b = 12 + (-9) = 3.

პასუხი: 33

მაგალითი 5

ცნობილია, რომ x+1x=3x + \dfrac{1}{x} = 3. იპოვეთ x2+1x2x^2 + \dfrac{1}{x^2} და x3+1x3x^3 + \dfrac{1}{x^3}.

ამოხსნა

  1. კვადრატში ავიყვანოთ: (x+1x)2=x2+2+1x2\left(x + \dfrac{1}{x}\right)^2 = x^2 + 2 + \dfrac{1}{x^2}. ამიტომ x2+1x2=32−2=7x^2 + \dfrac{1}{x^2} = 3^2 - 2 = 7.
  2. კუბში ავიყვანოთ: (x+1x)3=x3+3x+3x+1x3=x3+1x3+3(x+1x)\left(x + \dfrac{1}{x}\right)^3 = x^3 + 3x + \dfrac{3}{x} + \dfrac{1}{x^3} = x^3 + \dfrac{1}{x^3} + 3\left(x + \dfrac{1}{x}\right).
  3. ჩავსვათ: 27=x3+1x3+3×327 = x^3 + \dfrac{1}{x^3} + 3 \times 3.
  4. x3+1x3=27−9=18x^3 + \dfrac{1}{x^3} = 27 - 9 = 18.

პასუხი: x2+1x2=7x^2 + \dfrac{1}{x^2} = 7; x3+1x3=18x^3 + \dfrac{1}{x^3} = 18

მაგალითი 6

კვადრატული სამწევრის x2+px+qx^2 + px + q ერთი ფესვია 55, ხოლო სამივე კოეფიციენტის ჯამი 44-ის ტოლია. იპოვეთ მეორე ფესვი.

ამოხსნა

  1. კოეფიციენტები: 11, pp, qq. მათი ჯამი: 1+p+q=41 + p + q = 4, ანუ p+q=3p + q = 3.
  2. 55 ფესვია: 25+5p+q=025 + 5p + q = 0, ანუ 5p+q=−255p + q = -25.
  3. გამოვაკლოთ: (5p+q)−(p+q)=−25−3(5p + q) - (p + q) = -25 - 3, ანუ 4p=−284p = -28 და p=−7p = -7.
  4. q=3−p=3−(−7)=10q = 3 - p = 3 - (-7) = 10.
  5. ფესვების ჯამი =−p=7= -p = 7, ამიტომ მეორე ფესვია 7−5=27 - 5 = 2.
  6. შემოწმება: x2−7x+10=(x−2)(x−5)x^2 - 7x + 10 = (x - 2)(x - 5).

პასუხი: 22

შეამოწმე თავი

  1. გაამარტივეთ: (x+5)2−(x−5)2(x + 5)^2 - (x - 5)^2.
  2. დაშალეთ მამრავლებად: x3+8x^3 + 8.
  3. იპოვეთ a2+b2a^2 + b^2, თუ a+b=5a + b = 5 და ab=6ab = 6.

პასუხები: 1) 20x20x 2) (x+2)(x2−2x+4)(x + 2)(x^2 - 2x + 4) 3) 1313

§2. მრავალწევრები: გაყოფა, ბეზუს თეორემა, ჰორნერის სქემა

ამ ნაწილის ტერმინები (6)
ბეზუს თეორემა
P(x)-ის (x − a)-ზე გაყოფის ნაშთი P(a)-ს ტოლია.მაგალითი: x² + x-ის (x + 2)-ზე გაყოფის ნაშთია P(−2) = 4 − 2 = 2.
განაყოფი
გაყოფის შედეგი; მრავალწევრების გაყოფისას ის მრავალწევრია.მაგალითი: x³ + 2x² − 5x + 1 გავყოთ (x − 2)-ზე: განაყოფია x² + 4x + 3, ნაშთი 7.
თავისუფალი წევრი
მრავალწევრის წევრი, რომელშიც ცვლადი არ არის; ის მრავალწევრის მნიშვნელობაა x = 0-ზე.მაგალითი: 2x³ − 3x² + x − 5-ში თავისუფალი წევრია −5.
მრავალწევრი
ცვლადის ხარისხების ჯამი რიცხვითი კოეფიციენტებით.მაგალითი: P(x) = x³ + 2x² − 5x + 1.
უფროსი კოეფიციენტი
მრავალწევრში უდიდესი ხარისხის მქონე წევრის კოეფიციენტი.მაგალითი: 2x³ − 3x² + x − 5-ში უფროსი კოეფიციენტია 2.
ჰორნერის სქემა
ცხრილი, რომლითაც მრავალწევრს (x − a)-ზე ვყოფთ მხოლოდ რიცხვების შეკრება-გამრავლებით.მაგალითი: კოეფიციენტები 1, 2, −5, 1 და a = 2: მიიღება 1, 4, 3, 7; განაყოფია x² + 4x + 3, ნაშთი 7.

მრავალწევრი არის გამოსახულება P(x)=anxn+an−1xn−1+⋯+a1x+a0P(x) = a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dots + a_1 x + a_0, სადაც an≠0a_n \ne 0. რიცხვი nn არის მრავალწევრის ხარისხი, ana_n — უფროსი კოეფიციენტი, a0a_0 — თავისუფალი წევრი. რიცხვი aa არის მრავალწევრის ფესვი, თუ P(a)=0P(a) = 0.

ხარისხი მოქმედებისას. ნამრავლის ხარისხი ტოლია ხარისხების ჯამისა: deg⁡(P⋅Q)=deg⁡P+deg⁡Q\deg(P \cdot Q) = \deg P + \deg Q. ჯამის ხარისხი არაუმეტესია უფრო დიდი ხარისხისა; ტოლია მისი, თუ ხარისხები სხვადასხვაა.

გაყოფა ნაშთით. P(x)=D(x)⋅Q(x)+R(x)P(x) = D(x) \cdot Q(x) + R(x), სადაც QQ არის განაყოფი, RR — ნაშთი, და RR-ის ხარისხი DD-ს ხარისხზე ნაკლებია (ან R=0R = 0). თუ R=0R = 0, PP იყოფა DD-ზე.

ბეზუს თეორემა. P(x)P(x)-ის (x−a)(x - a)-ზე გაყოფის ნაშთი ტოლია P(a)P(a)-ს. რატომ? (x−a)(x - a)-ის ხარისხი 1-ია, ამიტომ ნაშთი რიცხვია rr: P(x)=(x−a)Q(x)+rP(x) = (x - a)Q(x) + r. ჩავსვათ x=ax = a: P(a)=0×Q(a)+r=rP(a) = 0 \times Q(a) + r = r.

შედეგი. PP იყოფა (x−a)(x - a)-ზე ზუსტად მაშინ, როცა P(a)=0P(a) = 0. მაგალითად, x+2=x−(−2)x + 2 = x - (-2), ამიტომ (x+2)(x + 2)-ზე გაყოფის ნაშთია P(−2)P(-2).

მთელი ფესვები. თუ კოეფიციენტები მთელია და მთელი aa ფესვია, მაშინ aa თავისუფალი წევრის გამყოფია. ფესვებს ვეძებთ თავისუფალი წევრის გამყოფებს შორის, ორივე ნიშნით.

ჰორნერის სქემა (x−ax - a-ზე გაყოფისთვის). ვწერთ კოეფიციენტებს. პირველს ვიმეორებთ. ყოველი შემდეგი რიცხვი = მისი კოეფიციენტი + a×a \times წინა შედეგი. ბოლო რიცხვი ნაშთია, დანარჩენები — განაყოფის კოეფიციენტები.

ევკლიდეს ალგორითმი. უდიდესი საერთო გამყოფი: უსგ(P,D)=უსგ(D,R)\text{უსგ}(P, D) = \text{უსგ}(D, R), სადაც RR არის PP-ს DD-ზე გაყოფის ნაშთი. ვიმეორებთ, სანამ ნაშთი 00 არ გახდება; ბოლო არანულოვანი ნაშთი არის უსგ; მუდმივ რიცხვზე გამრავლება უსგ-ს არ ცვლის.

მაგალითი 7

PP და QQ მრავალწევრებია. P+QP + Q მე-22 ხარისხისაა, P−QP - Q — მე-44 ხარისხის. რისი ტოლია P⋅QP \cdot Q-ს ხარისხი?

ამოხსნა

  1. აღვნიშნოთ S=P+QS = P + Q (deg⁡S=2\deg S = 2) და D=P−QD = P - Q (deg⁡D=4\deg D = 4).
  2. P=S+D2P = \dfrac{S + D}{2} და Q=S−D2Q = \dfrac{S - D}{2}.
  3. DD-ს ხარისხი SS-ის ხარისხზე მეტია, ამიტომ PP-სა და QQ-ს ხარისხი DD-ს ხარისხის, ანუ 44-ის ტოლია.
  4. deg⁡(P⋅Q)=4+4=8\deg(P \cdot Q) = 4 + 4 = 8.
  5. შემოწმება: P=x4P = x^4, Q=−x4+x2Q = -x^4 + x^2. P+Q=x2P + Q = x^2 (ხარისხი 22), P−Q=2x4−x2P - Q = 2x^4 - x^2 (ხარისხი 44), P⋅Q=−x8+x6P \cdot Q = -x^8 + x^6 (ხარისხი 88).

პასუხი: 88

მაგალითი 8

იპოვეთ x3−2x2+3x+5x^3 - 2x^2 + 3x + 5 მრავალწევრის x+1x + 1-ზე გაყოფის ნაშთი.

ამოხსნა

  1. x+1=x−(−1)x + 1 = x - (-1), ამიტომ ბეზუს თეორემით ნაშთია P(−1)P(-1).
  2. P(−1)=(−1)3−2×(−1)2+3×(−1)+5=−1−2−3+5=−1P(-1) = (-1)^3 - 2 \times (-1)^2 + 3 \times (-1) + 5 = -1 - 2 - 3 + 5 = -1.

პასუხი: −1-1

მაგალითი 9

aa-ს რა მნიშვნელობისას იყოფა P(x)=x3+ax2−3x+6P(x) = x^3 + ax^2 - 3x + 6 ორწევრზე (x+2)(x + 2) უნაშთოდ?

ამოხსნა

  1. x+2=x−(−2)x + 2 = x - (-2), ამიტომ ნაშთია P(−2)P(-2). უნაშთოდ გაყოფისთვის საჭიროა P(−2)=0P(-2) = 0.
  2. P(−2)=(−2)3+a×(−2)2−3×(−2)+6=−8+4a+6+6=4a+4P(-2) = (-2)^3 + a \times (-2)^2 - 3 \times (-2) + 6 = -8 + 4a + 6 + 6 = 4a + 4.
  3. 4a+4=04a + 4 = 0, ამიტომ a=−1a = -1.
  4. შემოწმება: P(x)=x3−x2−3x+6P(x) = x^3 - x^2 - 3x + 6 და P(−2)=−8−4+6+6=0P(-2) = -8 - 4 + 6 + 6 = 0.

პასუხი: a=−1a = -1

მაგალითი 10

P(x)=ax3+2x2−x+bP(x) = ax^3 + 2x^2 - x + b მრავალწევრის x−1x - 1-ზე გაყოფისას ნაშთია 66, x+1x + 1-ზე გაყოფისას — 22. იპოვეთ abab.

ამოხსნა

  1. ბეზუს თეორემით P(1)=6P(1) = 6: a+2−1+b=6a + 2 - 1 + b = 6, ანუ a+b=5a + b = 5.
  2. x+1=x−(−1)x + 1 = x - (-1), ამიტომ P(−1)=2P(-1) = 2: −a+2+1+b=2-a + 2 + 1 + b = 2, ანუ −a+b=−1-a + b = -1.
  3. ორი განტოლება შევკრიბოთ: 2b=42b = 4, ამიტომ b=2b = 2.
  4. a=5−2=3a = 5 - 2 = 3 და ab=3×2=6ab = 3 \times 2 = 6.
  5. შემოწმება: P(x)=3x3+2x2−x+2P(x) = 3x^3 + 2x^2 - x + 2; P(1)=3+2−1+2=6P(1) = 3 + 2 - 1 + 2 = 6 და P(−1)=−3+2+1+2=2P(-1) = -3 + 2 + 1 + 2 = 2.

პასუხი: 66

მაგალითი 11

იპოვეთ P(x)=x3+2x2−5x+1P(x) = x^3 + 2x^2 - 5x + 1 მრავალწევრის (x−2)(x - 2)-ზე გაყოფის ნაშთი და განაყოფი.

ამოხსნა

  1. ბეზუს თეორემით ნაშთია P(2)=8+8−10+1=7P(2) = 8 + 8 - 10 + 1 = 7.
  2. განაყოფი ვიპოვოთ ჰორნერის სქემით, a=2a = 2. კოეფიციენტებია 1,2,−5,11, 2, -5, 1.
  3. პირველი: 11. შემდეგი: 2+2×1=42 + 2 \times 1 = 4. შემდეგი: −5+2×4=3-5 + 2 \times 4 = 3. ბოლო: 1+2×3=71 + 2 \times 3 = 7.
  4. ბოლო რიცხვი 77 ნაშთია (ემთხვევა P(2)P(2)-ს), განაყოფის კოეფიციენტებია 1,4,31, 4, 3, ანუ x2+4x+3x^2 + 4x + 3.
  5. შემოწმება: (x−2)(x2+4x+3)+7=x3+4x2+3x−2x2−8x−6+7=x3+2x2−5x+1(x - 2)(x^2 + 4x + 3) + 7 = x^3 + 4x^2 + 3x - 2x^2 - 8x - 6 + 7 = x^3 + 2x^2 - 5x + 1.

პასუხი: ნაშთი 77; განაყოფი x2+4x+3x^2 + 4x + 3

მაგალითი 12

იპოვეთ x3−6x2+11x−6x^3 - 6x^2 + 11x - 6 მრავალწევრის ყველა ფესვი.

ამოხსნა

  1. თავისუფალი წევრია −6-6. მთელი ფესვები მის გამყოფებს შორისაა: ±1,±2,±3,±6\pm 1, \pm 2, \pm 3, \pm 6.
  2. x=1x = 1: 1−6+11−6=01 - 6 + 11 - 6 = 0, ამიტომ 11 ფესვია და მრავალწევრი იყოფა (x−1)(x - 1)-ზე.
  3. ჰორნერით, a=1a = 1: კოეფიციენტები 1,−6,11,−61, -6, 11, -6; ვღებულობთ 11; −6+1=−5-6 + 1 = -5; 11+(−5)=611 + (-5) = 6; −6+6=0-6 + 6 = 0. განაყოფია x2−5x+6x^2 - 5x + 6.
  4. x2−5x+6=0x^2 - 5x + 6 = 0: ჯამი 55, ნამრავლი 66, ამიტომ x=2x = 2 ან x=3x = 3.
  5. P(x)=(x−1)(x−2)(x−3)P(x) = (x - 1)(x - 2)(x - 3).

პასუხი: 11, 22 და 33

მაგალითი 13

გაყავით 2x3−3x2+x−52x^3 - 3x^2 + x - 5 მრავალწევრი x2+1x^2 + 1-ზე ნაშთით.

ამოხსნა

  1. უფროსი წევრების გაყოფა: 2x3÷x2=2x2x^3 \div x^2 = 2x. გავამრავლოთ: 2x(x2+1)=2x3+2x2x(x^2 + 1) = 2x^3 + 2x. გამოვაკლოთ: (2x3−3x2+x−5)−(2x3+2x)=−3x2−x−5(2x^3 - 3x^2 + x - 5) - (2x^3 + 2x) = -3x^2 - x - 5.
  2. ახალი უფროსი წევრების გაყოფა: −3x2÷x2=−3-3x^2 \div x^2 = -3. გავამრავლოთ: −3(x2+1)=−3x2−3-3(x^2 + 1) = -3x^2 - 3. გამოვაკლოთ: (−3x2−x−5)−(−3x2−3)=−x−2(-3x^2 - x - 5) - (-3x^2 - 3) = -x - 2.
  3. −x−2-x - 2-ის ხარისხი (11) გამყოფის ხარისხზე (22) ნაკლებია, ამიტომ გაყოფა დასრულდა.
  4. შემოწმება: (2x−3)(x2+1)+(−x−2)=2x3−3x2+2x−3−x−2=2x3−3x2+x−5(2x - 3)(x^2 + 1) + (-x - 2) = 2x^3 - 3x^2 + 2x - 3 - x - 2 = 2x^3 - 3x^2 + x - 5.

პასუხი: განაყოფი 2x−32x - 3; ნაშთი −x−2-x - 2

მაგალითი 14

ევკლიდეს ალგორითმით იპოვეთ x3−3x+2x^3 - 3x + 2 და x2−1x^2 - 1 მრავალწევრების უდიდესი საერთო გამყოფი.

ამოხსნა

  1. გავყოთ x3−3x+2x^3 - 3x + 2 მრავალწევრი x2−1x^2 - 1-ზე: x3−3x+2=x(x2−1)+(−2x+2)x^3 - 3x + 2 = x(x^2 - 1) + (-2x + 2). ნაშთია −2x+2-2x + 2.
  2. ახლა x2−1x^2 - 1 გავყოთ −2x+2-2x + 2-ზე: x2−1=(−2x+2)(−x2−12)+0x^2 - 1 = (-2x + 2)\left(-\dfrac{x}{2} - \dfrac{1}{2}\right) + 0. ნაშთი 00-ია.
  3. ბოლო არანულოვანი ნაშთია −2x+2=−2(x−1)-2x + 2 = -2(x - 1). მუდმივი მამრავლი −2-2 უსგ-ს არ ცვლის.
  4. შემოწმება: x3−3x+2=(x−1)2(x+2)x^3 - 3x + 2 = (x - 1)^2(x + 2) და x2−1=(x−1)(x+1)x^2 - 1 = (x - 1)(x + 1); საერთო მამრავლია x−1x - 1.

პასუხი: x−1x - 1

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ x3−4x+1x^3 - 4x + 1 მრავალწევრის x−2x - 2-ზე გაყოფის ნაშთი.
  2. aa-ს რა მნიშვნელობისას იყოფა x2+ax−6x^2 + ax - 6 უნაშთოდ x−3x - 3-ზე?
  3. იპოვეთ x3−x2−4x+4x^3 - x^2 - 4x + 4 მრავალწევრის ყველა ფესვი.

პასუხები: 1) 11 2) a=−1a = -1 3) 11, 22 და −2-2

§3. რაციონალური გამოსახულებები

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
რაციონალური გამოსახულება
ორი მრავალწევრის შეფარდება.მაგალითი: (x² − 16) / (x² − x − 12) რაციონალური გამოსახულებაა.

რაციონალური გამოსახულება არის ორი მრავალწევრის შეფარდება P(x)Q(x)\dfrac{P(x)}{Q(x)}. ის განსაზღვრულია მხოლოდ იმ xx-ებისთვის, რომლებისთვისაც Q(x)≠0Q(x) \ne 0 — ეს არის განსაზღვრის არე.

წესები:

  1. შეკვეცა. მრიცხველი და მნიშვნელი ჯერ მამრავლებად დავშალოთ, შემდეგ საერთო მამრავლი შევკვეცოთ. შესაკრებების შეკვეცა არ შეიძლება.
  2. შეკრება და გამოკლება. საერთო მნიშვნელზე მიყვანა: AB±CD=AD±CBBD\dfrac{A}{B} \pm \dfrac{C}{D} = \dfrac{AD \pm CB}{BD}.
  3. გამრავლება. მრიცხველი მრიცხველზე, მნიშვნელი მნიშვნელზე.
  4. გაყოფა. ვამრავლებთ შებრუნებულ წილადზე: AB÷CD=AB×DC\dfrac{A}{B} \div \dfrac{C}{D} = \dfrac{A}{B} \times \dfrac{D}{C}.
  5. რიცხვითი მნიშვნელობა. გამოსახულებას ჯერ ვამარტივებთ, მხოლოდ შემდეგ ვსვამთ რიცხვს; ეს რიცხვი განსაზღვრის არეში უნდა იყოს.

განსაზღვრის არეს ვწერთ გამარტივებამდე: გამარტივებული გამოსახულება საწყისისას მხოლოდ ამ არეში უდრის.

მაგალითი 15

შეკვეცეთ: x2−16x2−x−12\dfrac{x^2 - 16}{x^2 - x - 12}.

ამოხსნა

  1. მრიცხველი: x2−16=(x−4)(x+4)x^2 - 16 = (x - 4)(x + 4).
  2. მნიშვნელი: ვეძებთ ორ რიცხვს, რომელთა ჯამი −1-1-ია და ნამრავლი −12-12: ეს −4-4 და 33-ია. x2−x−12=(x−4)(x+3)x^2 - x - 12 = (x - 4)(x + 3).
  3. განსაზღვრის არე: x≠4x \ne 4 და x≠−3x \ne -3.
  4. შევკვეცოთ (x−4)(x - 4): x+4x+3\dfrac{x + 4}{x + 3}.

პასუხი: x+4x+3\dfrac{x + 4}{x + 3} (x≠4x \ne 4, x≠−3x \ne -3)

მაგალითი 16

გაამარტივეთ: (xx−2−xx+2)×x2−48\left(\dfrac{x}{x - 2} - \dfrac{x}{x + 2}\right) \times \dfrac{x^2 - 4}{8}.

ამოხსნა

  1. განსაზღვრის არე: x≠2x \ne 2, x≠−2x \ne -2.
  2. საერთო მნიშვნელი (x−2)(x+2)=x2−4(x - 2)(x + 2) = x^2 - 4. სხვაობა: x(x+2)−x(x−2)x2−4=x2+2x−x2+2xx2−4=4xx2−4\dfrac{x(x + 2) - x(x - 2)}{x^2 - 4} = \dfrac{x^2 + 2x - x^2 + 2x}{x^2 - 4} = \dfrac{4x}{x^2 - 4}.
  3. გავამრავლოთ: 4xx2−4×x2−48\dfrac{4x}{x^2 - 4} \times \dfrac{x^2 - 4}{8}.
  4. x2−4x^2 - 4 იკვეცება (ის ნულის ტოლი არ არის): 4x8=x2\dfrac{4x}{8} = \dfrac{x}{2}.

პასუხი: x2\dfrac{x}{2} (x≠±2x \ne \pm 2)

მაგალითი 17

გაამარტივეთ: 2x2x−10×x2−25x−5\dfrac{2x}{2x - 10} \times \dfrac{x^2 - 25}{x - 5}.

ამოხსნა

  1. განსაზღვრის არე: 2x−10≠02x - 10 \ne 0 და x−5≠0x - 5 \ne 0, ანუ x≠5x \ne 5.
  2. პირველი წილადი: 2x2x−10=2x2(x−5)=xx−5\dfrac{2x}{2x - 10} = \dfrac{2x}{2(x - 5)} = \dfrac{x}{x - 5}.
  3. მეორე წილადი: x2−25x−5=(x−5)(x+5)x−5=x+5\dfrac{x^2 - 25}{x - 5} = \dfrac{(x - 5)(x + 5)}{x - 5} = x + 5.
  4. ნამრავლი: xx−5×(x+5)=x(x+5)x−5\dfrac{x}{x - 5} \times (x + 5) = \dfrac{x(x + 5)}{x - 5}.

პასუხი: x(x+5)x−5\dfrac{x(x + 5)}{x - 5} (x≠5x \ne 5)

მაგალითი 18

გაამარტივეთ: a2−b2ab÷a+bb\dfrac{a^2 - b^2}{ab} \div \dfrac{a + b}{b} (a≠0a \ne 0, b≠0b \ne 0, a≠−ba \ne -b).

ამოხსნა

  1. გაყოფა შებრუნებულზე გამრავლებაა: a2−b2ab×ba+b\dfrac{a^2 - b^2}{ab} \times \dfrac{b}{a + b}.
  2. a2−b2=(a−b)(a+b)a^2 - b^2 = (a - b)(a + b): (a−b)(a+b)ab×ba+b\dfrac{(a - b)(a + b)}{ab} \times \dfrac{b}{a + b}.
  3. შევკვეცოთ (a+b)(a + b) და bb: a−ba\dfrac{a - b}{a}.

პასუხი: a−ba\dfrac{a - b}{a}

მაგალითი 19

იპოვეთ x2−9x2+6x+9\dfrac{x^2 - 9}{x^2 + 6x + 9} გამოსახულების მნიშვნელობა x=7x = 7-ზე.

ამოხსნა

  1. x2−9=(x−3)(x+3)x^2 - 9 = (x - 3)(x + 3) და x2+6x+9=(x+3)2x^2 + 6x + 9 = (x + 3)^2.
  2. შევკვეცოთ (x+3)(x + 3) (x≠−3x \ne -3): x−3x+3\dfrac{x - 3}{x + 3}.
  3. x=7x = 7-ზე: 7−37+3=410=25\dfrac{7 - 3}{7 + 3} = \dfrac{4}{10} = \dfrac{2}{5}.
  4. შემოწმება საწყისში ჩასმით: 49−949+42+9=40100=25\dfrac{49 - 9}{49 + 42 + 9} = \dfrac{40}{100} = \dfrac{2}{5}.

პასუხი: 25\dfrac{2}{5}

მაგალითი 20

თუ xx−y=3\dfrac{x}{x - y} = 3, იპოვეთ x2x2−y2\dfrac{x^2}{x^2 - y^2}.

ამოხსნა

  1. x=3(x−y)x = 3(x - y), ანუ x=3x−3yx = 3x - 3y.
  2. 2x=3y2x = 3y, ამიტომ y=2x3y = \dfrac{2x}{3}.
  3. x2−y2=x2−4x29=5x29x^2 - y^2 = x^2 - \dfrac{4x^2}{9} = \dfrac{5x^2}{9}.
  4. x2x2−y2=x25x29=95\dfrac{x^2}{x^2 - y^2} = \dfrac{x^2}{\dfrac{5x^2}{9}} = \dfrac{9}{5}.
  5. შემოწმება: x=3x = 3, y=2y = 2-ზე 33−2=3\dfrac{3}{3 - 2} = 3 და 99−4=95\dfrac{9}{9 - 4} = \dfrac{9}{5}.

პასუხი: 95\dfrac{9}{5}

შეამოწმე თავი

  1. შეკვეცეთ: x2−4xx2−16\dfrac{x^2 - 4x}{x^2 - 16}.
  2. გაამარტივეთ: 1x−1−1x+1\dfrac{1}{x - 1} - \dfrac{1}{x + 1}.
  3. იპოვეთ a2−b2a−b\dfrac{a^2 - b^2}{a - b} გამოსახულების მნიშვნელობა a=7a = 7, b=3b = 3-ზე.

პასუხები: 1) xx+4\dfrac{x}{x + 4} 2) 2x2−1\dfrac{2}{x^2 - 1} 3) 1010

მოკლედ

  • (a±b)2=a2±2ab+b2(a \pm b)^2 = a^2 \pm 2ab + b^2; a2−b2=(a−b)(a+b)a^2 - b^2 = (a - b)(a + b); a3±b3=(a±b)(a2∓ab+b2)a^3 \pm b^3 = (a \pm b)(a^2 \mp ab + b^2).
  • x2+px+q=(x−x1)(x−x2)x^2 + px + q = (x - x_1)(x - x_2), x1+x2=−px_1 + x_2 = -p, x1x2=qx_1 x_2 = q; a2+b2=(a+b)2−2aba^2 + b^2 = (a + b)^2 - 2ab.
  • deg⁡(P⋅Q)=deg⁡P+deg⁡Q\deg(P \cdot Q) = \deg P + \deg Q; P=D⋅Q+RP = D \cdot Q + R, deg⁡R<deg⁡D\deg R < \deg D.
  • ბეზუს თეორემა: (x−a)(x - a)-ზე გაყოფის ნაშთი არის P(a)P(a); (x−a)(x - a) ყოფს PP-ს   ⟺  P(a)=0\iff P(a) = 0.
  • მთელი ფესვები — თავისუფალი წევრის გამყოფებს შორის (ორივე ნიშნით); ჰორნერის სქემა: შემდეგი == კოეფიციენტი +a×+ a \times წინა.
  • უსგ(P,D)=უსგ(D,R)\text{უსგ}(P, D) = \text{უსგ}(D, R).
  • რაციონალურ გამოსახულებაში ჯერ მამრავლებად ვშლით, მერე შეკვეცა; განსაზღვრის არე: მნიშვნელი ≠0\ne 0.