§1. შემოკლებული გამრავლება და მამრავლებად დაშლა
ამ ნაწილის ტერმინები (6)
- კვადრატული სამწევრი
- გამოსახულება ax² + bx + c სახით, სადაც a ≠ 0.მაგალითი: x² − 7x + 10 = (x − 2)(x − 5); ფესვებია 2 და 5.
- მამრავლებად დაშლა
- ჯამის ან სხვაობის ჩაწერა ნამრავლის სახით.მაგალითი: x² − 9 = (x − 3)(x + 3).
- მრავალწევრის ფესვი
- რიცხვი, რომლის ჩასმისას მრავალწევრის მნიშვნელობა ნული გამოდის.მაგალითი: x² − 5x + 6-ისთვის 2 ფესვია: 4 − 10 + 6 = 0.
- მრავალწევრის ხარისხი
- ცვლადის უდიდესი მაჩვენებელი ნულისგან განსხვავებული კოეფიციენტის მქონე წევრში.მაგალითი: x³ + 2x² − 5x + 1 მრავალწევრის ხარისხი 3-ია.
- სიმეტრიული გამოსახულება
- გამოსახულება, რომელიც არ იცვლება, თუ ცვლადებს ადგილს გავუცვლით; მას ჯამისა და ნამრავლის საშუალებით ვწერთ.მაგალითი: a² + b² = (a + b)² − 2ab; თუ a + b = 5, ab = 6, მაშინ 25 − 12 = 13.
- შემოკლებული გამრავლების ფორმულები
- მზა ტოლობები, რომლებიც ფრჩხილების გახსნას ან მამრავლებად დაშლას აჩქარებს.მაგალითი: 101² − 99² = (101 − 99)(101 + 99) = 2 · 200 = 400.
შემოკლებული გამრავლების ფორმულები:
- ; ;
- ;
- ; ;
- ; .
რატომ? .
მამრავლებად დაშლა ნიშნავს ჯამის ნამრავლად გადაქცევას. ხერხები:
- საერთო მამრავლის გამოტანა: ;
- დაჯგუფება: ;
- ფორმულები (ზემოთ);
- კვადრატული სამწევრი: , სადაც და .
სიმეტრიული გამოსახულებები. ჯამიდან და ნამრავლიდან ვპოულობთ კვადრატებისა და კუბების ჯამს:
- ;
- ;
- .
მაგალითი 1
ფორმულებით გამოთვალეთ: და .
ამოხსნა
- .
- .
- .
პასუხი: და
მაგალითი 2
დაშალეთ მამრავლებად: .
ამოხსნა
- და , ამიტომ გვაქვს კუბების სხვაობა , სადაც , .
- ფორმულა: .
- .
- .
- .
პასუხი:
მაგალითი 3
დაშალეთ მამრავლებად: .
ამოხსნა
- დავაჯგუფოთ: .
- ფრჩხილებიდან გამოვიტანოთ საერთო მამრავლები: .
- გამოვიტანოთ : .
- .
- შემოწმება -ზე: და .
პასუხი:
მაგალითი 4
და გამოსახულებები იგივურად ტოლია. იპოვეთ .
ამოხსნა
- გავშალოთ: .
- შევადაროთ -ს. -ის კოეფიციენტები: , ამიტომ .
- -ის კოეფიციენტები: , ამიტომ .
- .
პასუხი:
მაგალითი 5
ცნობილია, რომ . იპოვეთ და .
ამოხსნა
- კვადრატში ავიყვანოთ: . ამიტომ .
- კუბში ავიყვანოთ: .
- ჩავსვათ: .
- .
პასუხი: ;
მაგალითი 6
კვადრატული სამწევრის ერთი ფესვია , ხოლო სამივე კოეფიციენტის ჯამი -ის ტოლია. იპოვეთ მეორე ფესვი.
ამოხსნა
- კოეფიციენტები: , , . მათი ჯამი: , ანუ .
- ფესვია: , ანუ .
- გამოვაკლოთ: , ანუ და .
- .
- ფესვების ჯამი , ამიტომ მეორე ფესვია .
- შემოწმება: .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- გაამარტივეთ: .
- დაშალეთ მამრავლებად: .
- იპოვეთ , თუ და .
პასუხები: 1) 2) 3)
§2. მრავალწევრები: გაყოფა, ბეზუს თეორემა, ჰორნერის სქემა
ამ ნაწილის ტერმინები (6)
- ბეზუს თეორემა
- P(x)-ის (x − a)-ზე გაყოფის ნაშთი P(a)-ს ტოლია.მაგალითი: x² + x-ის (x + 2)-ზე გაყოფის ნაშთია P(−2) = 4 − 2 = 2.
- განაყოფი
- გაყოფის შედეგი; მრავალწევრების გაყოფისას ის მრავალწევრია.მაგალითი: x³ + 2x² − 5x + 1 გავყოთ (x − 2)-ზე: განაყოფია x² + 4x + 3, ნაშთი 7.
- თავისუფალი წევრი
- მრავალწევრის წევრი, რომელშიც ცვლადი არ არის; ის მრავალწევრის მნიშვნელობაა x = 0-ზე.მაგალითი: 2x³ − 3x² + x − 5-ში თავისუფალი წევრია −5.
- მრავალწევრი
- ცვლადის ხარისხების ჯამი რიცხვითი კოეფიციენტებით.მაგალითი: P(x) = x³ + 2x² − 5x + 1.
- უფროსი კოეფიციენტი
- მრავალწევრში უდიდესი ხარისხის მქონე წევრის კოეფიციენტი.მაგალითი: 2x³ − 3x² + x − 5-ში უფროსი კოეფიციენტია 2.
- ჰორნერის სქემა
- ცხრილი, რომლითაც მრავალწევრს (x − a)-ზე ვყოფთ მხოლოდ რიცხვების შეკრება-გამრავლებით.მაგალითი: კოეფიციენტები 1, 2, −5, 1 და a = 2: მიიღება 1, 4, 3, 7; განაყოფია x² + 4x + 3, ნაშთი 7.
მრავალწევრი არის გამოსახულება , სადაც . რიცხვი არის მრავალწევრის ხარისხი, — უფროსი კოეფიციენტი, — თავისუფალი წევრი. რიცხვი არის მრავალწევრის ფესვი, თუ .
ხარისხი მოქმედებისას. ნამრავლის ხარისხი ტოლია ხარისხების ჯამისა: . ჯამის ხარისხი არაუმეტესია უფრო დიდი ხარისხისა; ტოლია მისი, თუ ხარისხები სხვადასხვაა.
გაყოფა ნაშთით. , სადაც არის განაყოფი, — ნაშთი, და -ის ხარისხი -ს ხარისხზე ნაკლებია (ან ). თუ , იყოფა -ზე.
ბეზუს თეორემა. -ის -ზე გაყოფის ნაშთი ტოლია -ს. რატომ? -ის ხარისხი 1-ია, ამიტომ ნაშთი რიცხვია : . ჩავსვათ : .
შედეგი. იყოფა -ზე ზუსტად მაშინ, როცა . მაგალითად, , ამიტომ -ზე გაყოფის ნაშთია .
მთელი ფესვები. თუ კოეფიციენტები მთელია და მთელი ფესვია, მაშინ თავისუფალი წევრის გამყოფია. ფესვებს ვეძებთ თავისუფალი წევრის გამყოფებს შორის, ორივე ნიშნით.
ჰორნერის სქემა (-ზე გაყოფისთვის). ვწერთ კოეფიციენტებს. პირველს ვიმეორებთ. ყოველი შემდეგი რიცხვი = მისი კოეფიციენტი + წინა შედეგი. ბოლო რიცხვი ნაშთია, დანარჩენები — განაყოფის კოეფიციენტები.
ევკლიდეს ალგორითმი. უდიდესი საერთო გამყოფი: , სადაც არის -ს -ზე გაყოფის ნაშთი. ვიმეორებთ, სანამ ნაშთი არ გახდება; ბოლო არანულოვანი ნაშთი არის უსგ; მუდმივ რიცხვზე გამრავლება უსგ-ს არ ცვლის.
მაგალითი 7
და მრავალწევრებია. მე- ხარისხისაა, — მე- ხარისხის. რისი ტოლია -ს ხარისხი?
ამოხსნა
- აღვნიშნოთ () და ().
- და .
- -ს ხარისხი -ის ხარისხზე მეტია, ამიტომ -სა და -ს ხარისხი -ს ხარისხის, ანუ -ის ტოლია.
- .
- შემოწმება: , . (ხარისხი ), (ხარისხი ), (ხარისხი ).
პასუხი:
მაგალითი 8
იპოვეთ მრავალწევრის -ზე გაყოფის ნაშთი.
ამოხსნა
- , ამიტომ ბეზუს თეორემით ნაშთია .
- .
პასუხი:
მაგალითი 9
-ს რა მნიშვნელობისას იყოფა ორწევრზე უნაშთოდ?
ამოხსნა
- , ამიტომ ნაშთია . უნაშთოდ გაყოფისთვის საჭიროა .
- .
- , ამიტომ .
- შემოწმება: და .
პასუხი:
მაგალითი 10
მრავალწევრის -ზე გაყოფისას ნაშთია , -ზე გაყოფისას — . იპოვეთ .
ამოხსნა
- ბეზუს თეორემით : , ანუ .
- , ამიტომ : , ანუ .
- ორი განტოლება შევკრიბოთ: , ამიტომ .
- და .
- შემოწმება: ; და .
პასუხი:
მაგალითი 11
იპოვეთ მრავალწევრის -ზე გაყოფის ნაშთი და განაყოფი.
ამოხსნა
- ბეზუს თეორემით ნაშთია .
- განაყოფი ვიპოვოთ ჰორნერის სქემით, . კოეფიციენტებია .
- პირველი: . შემდეგი: . შემდეგი: . ბოლო: .
- ბოლო რიცხვი ნაშთია (ემთხვევა -ს), განაყოფის კოეფიციენტებია , ანუ .
- შემოწმება: .
პასუხი: ნაშთი ; განაყოფი
მაგალითი 12
იპოვეთ მრავალწევრის ყველა ფესვი.
ამოხსნა
- თავისუფალი წევრია . მთელი ფესვები მის გამყოფებს შორისაა: .
- : , ამიტომ ფესვია და მრავალწევრი იყოფა -ზე.
- ჰორნერით, : კოეფიციენტები ; ვღებულობთ ; ; ; . განაყოფია .
- : ჯამი , ნამრავლი , ამიტომ ან .
- .
პასუხი: , და
მაგალითი 13
გაყავით მრავალწევრი -ზე ნაშთით.
ამოხსნა
- უფროსი წევრების გაყოფა: . გავამრავლოთ: . გამოვაკლოთ: .
- ახალი უფროსი წევრების გაყოფა: . გავამრავლოთ: . გამოვაკლოთ: .
- -ის ხარისხი () გამყოფის ხარისხზე () ნაკლებია, ამიტომ გაყოფა დასრულდა.
- შემოწმება: .
პასუხი: განაყოფი ; ნაშთი
მაგალითი 14
ევკლიდეს ალგორითმით იპოვეთ და მრავალწევრების უდიდესი საერთო გამყოფი.
ამოხსნა
- გავყოთ მრავალწევრი -ზე: . ნაშთია .
- ახლა გავყოთ -ზე: . ნაშთი -ია.
- ბოლო არანულოვანი ნაშთია . მუდმივი მამრავლი უსგ-ს არ ცვლის.
- შემოწმება: და ; საერთო მამრავლია .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ მრავალწევრის -ზე გაყოფის ნაშთი.
- -ს რა მნიშვნელობისას იყოფა უნაშთოდ -ზე?
- იპოვეთ მრავალწევრის ყველა ფესვი.
პასუხები: 1) 2) 3) , და
§3. რაციონალური გამოსახულებები
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- რაციონალური გამოსახულება
- ორი მრავალწევრის შეფარდება.მაგალითი: (x² − 16) / (x² − x − 12) რაციონალური გამოსახულებაა.
რაციონალური გამოსახულება არის ორი მრავალწევრის შეფარდება . ის განსაზღვრულია მხოლოდ იმ -ებისთვის, რომლებისთვისაც — ეს არის განსაზღვრის არე.
წესები:
- შეკვეცა. მრიცხველი და მნიშვნელი ჯერ მამრავლებად დავშალოთ, შემდეგ საერთო მამრავლი შევკვეცოთ. შესაკრებების შეკვეცა არ შეიძლება.
- შეკრება და გამოკლება. საერთო მნიშვნელზე მიყვანა: .
- გამრავლება. მრიცხველი მრიცხველზე, მნიშვნელი მნიშვნელზე.
- გაყოფა. ვამრავლებთ შებრუნებულ წილადზე: .
- რიცხვითი მნიშვნელობა. გამოსახულებას ჯერ ვამარტივებთ, მხოლოდ შემდეგ ვსვამთ რიცხვს; ეს რიცხვი განსაზღვრის არეში უნდა იყოს.
განსაზღვრის არეს ვწერთ გამარტივებამდე: გამარტივებული გამოსახულება საწყისისას მხოლოდ ამ არეში უდრის.
მაგალითი 15
შეკვეცეთ: .
ამოხსნა
- მრიცხველი: .
- მნიშვნელი: ვეძებთ ორ რიცხვს, რომელთა ჯამი -ია და ნამრავლი : ეს და -ია. .
- განსაზღვრის არე: და .
- შევკვეცოთ : .
პასუხი: (, )
მაგალითი 16
გაამარტივეთ: .
ამოხსნა
- განსაზღვრის არე: , .
- საერთო მნიშვნელი . სხვაობა: .
- გავამრავლოთ: .
- იკვეცება (ის ნულის ტოლი არ არის): .
პასუხი: ()
მაგალითი 17
გაამარტივეთ: .
ამოხსნა
- განსაზღვრის არე: და , ანუ .
- პირველი წილადი: .
- მეორე წილადი: .
- ნამრავლი: .
პასუხი: ()
მაგალითი 18
გაამარტივეთ: (, , ).
ამოხსნა
- გაყოფა შებრუნებულზე გამრავლებაა: .
- : .
- შევკვეცოთ და : .
პასუხი:
მაგალითი 19
იპოვეთ გამოსახულების მნიშვნელობა -ზე.
ამოხსნა
- და .
- შევკვეცოთ (): .
- -ზე: .
- შემოწმება საწყისში ჩასმით: .
პასუხი:
მაგალითი 20
თუ , იპოვეთ .
ამოხსნა
- , ანუ .
- , ამიტომ .
- .
- .
- შემოწმება: , -ზე და .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- შეკვეცეთ: .
- გაამარტივეთ: .
- იპოვეთ გამოსახულების მნიშვნელობა , -ზე.
პასუხები: 1) 2) 3)
მოკლედ
- ; ; .
- , , ; .
- ; , .
- ბეზუს თეორემა: -ზე გაყოფის ნაშთი არის ; ყოფს -ს .
- მთელი ფესვები — თავისუფალი წევრის გამყოფებს შორის (ორივე ნიშნით); ჰორნერის სქემა: შემდეგი კოეფიციენტი წინა.
- .
- რაციონალურ გამოსახულებაში ჯერ მამრავლებად ვშლით, მერე შეკვეცა; განსაზღვრის არე: მნიშვნელი .