§1. ხარისხი მთელი მაჩვენებლით
ამ ნაწილის ტერმინები (5)
- მაჩვენებელი
- რიცხვი, რომელიც გვიჩვენებს, რამდენჯერ ვამრავლებთ ფუძეს.მაგალითი: ხარისხში 2^4 მაჩვენებელია 4: ორი ოთხჯერ მრავლდება.
- ნულოვანი მაჩვენებელი
- ნულის ტოლი მაჩვენებელი; ნულისგან განსხვავებული რიცხვის ასეთი ხარისხი ერთია.მაგალითი: 7^0 = 1 და (−3)^0 = 1.
- უარყოფითი მაჩვენებელი
- მაჩვენებელი მინუსით; ის ხარისხს შებრუნებულ რიცხვად გვაქცევს და რიცხვს უარყოფითს არ ხდის.მაგალითი: 2^(−3) = 1 ÷ 2^3 = 1/8.
- ფუძე
- რიცხვი, რომელსაც ხარისხში ვამრავლებთ თავისთავზე.მაგალითი: ხარისხში 2^4 ფუძეა 2.
- ხარისხი
- ერთი და იგივე რიცხვის რამდენჯერმე თავისთავზე გამრავლება.მაგალითი: 2^4 = 2 · 2 · 2 · 2 = 16.
ხარისხი ნატურალური -ისთვის არის ცალი რიცხვის ნამრავლი: . რიცხვი არის ფუძე, — მაჩვენებელი. მაგალითად, .
- ნულოვანი მაჩვენებელი: (). რატომ? და თვისების მიხედვით .
- უარყოფითი მაჩვენებელი: (). მაგალითად, . უარყოფითი მაჩვენებელი რიცხვს უარყოფითს არ ხდის.
ხარისხის თვისებები (, ):
- — ტოლფუძიანი ხარისხების გამრავლებისას მაჩვენებლები იკრიბება;
- — გაყოფისას მაჩვენებლები გამოიკლება;
- — ხარისხის ახარისხებისას მაჩვენებლები მრავლდება;
- და — ნამრავლისა და ფარდობის ახარისხება;
- .
ნიშანი. ლუწი მაჩვენებლისას ხარისხი არაუარყოფითია: ; კენტისას ფუძის ნიშანი რჩება: . ფრჩხილების გარეშე მინუსი ხარისხს არ ეკუთვნის: .
მაგალითი 1
გამოთვალეთ: .
ამოხსნა
- .
- .
- .
- ჯამი: .
პასუხი:
მაგალითი 2
გაამარტივეთ: .
ამოხსნა
- ყველა რიცხვი 2-ისა და 3-ის ხარისხად ჩავწეროთ: ; ; .
- გამოსახულება ხდება .
- იკვეცება; .
პასუხი:
მაგალითი 3
გაამარტივეთ (, ): .
ამოხსნა
- პირველი მამრავლი: .
- მეორე მამრავლი: .
- გავამრავლოთ ტოლფუძიანები: .
- .
პასუხი:
მაგალითი 4
გამოთვალეთ: .
ამოხსნა
- დავშალოთ მარტივ მამრავლებად: , , .
- ; ; .
- მრიცხველი: .
- .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ: .
- გამოთვალეთ: .
- გამოთვალეთ: .
პასუხები: 1) 2) 3)
§2. n-ური ხარისხის ფესვი და რაციონალური მაჩვენებელი
ამ ნაწილის ტერმინები (5)
- არითმეტიკული ფესვი
- არაუარყოფითი რიცხვი, რომლის მოცემული ხარისხი ფესვქვეშა რიცხვის ტოლია.მაგალითი: √49 = 7, რადგან 7 ≥ 0 და 7^2 = 49; ამიტომ √49 არ არის −7.
- კვადრატული ფესვი
- მეორე ხარისხის ფესვი: არაუარყოფითი რიცხვი, რომლის კვადრატი მოცემული რიცხვის ტოლია.მაგალითი: √81 = 9, რადგან 9^2 = 81.
- კუბური ფესვი
- მესამე ხარისხის ფესვი: რიცხვი, რომლის კუბი მოცემული რიცხვის ტოლია; უარყოფითი რიცხვიდანაც არსებობს.მაგალითი: ∛(−27) = −3, რადგან (−3)^3 = −27.
- რაციონალური მაჩვენებელი
- წილადის სახის მაჩვენებელი; მრიცხველი ხარისხს გვიჩვენებს, მნიშვნელი — ფესვს.მაგალითი: 27^(2/3) = (∛27)^2 = 3^2 = 9.
- ფესვქვეშა რიცხვი
- რიცხვი ან გამოსახულება, რომელიც ფესვის ნიშნის ქვეშაა.მაგალითი: √72-ში ფესვქვეშა რიცხვია 72.
არითმეტიკული ფესვი. და ნატურალური -ისთვის არის ის არაუარყოფითი რიცხვი , რომლის -ური ხარისხი -ს ტოლია: და . მაგალითად, (და არა ), .
რიცხვი არის ფესვქვეშა რიცხვი. როცა , ფესვს კვადრატული ფესვი ეწოდება და მაჩვენებელს არ ვწერთ (); როცა , ეწოდება კუბური ფესვი ().
კენტი მაჩვენებელი. კენტი -ისთვის ფესვი უარყოფით რიცხვსაც აქვს: , რადგან . ლუწი მაჩვენებლის ფესვი უარყოფითი რიცხვიდან ნამდვილ რიცხვებში არ არსებობს.
ფესვის თვისებები (, , ):
- და ();
- ;
- ;
- .
ფესვი ხარისხიდან. : მაგალითად, . ზოგადად, კენტი -ისას , ლუწი -ისას .
მამრავლის გამოტანა ფესვიდან: .
რაციონალური მაჩვენებელი. დადებითი -სთვის და . რატომ? , ამიტომ არის რიცხვი, რომლის -ური ხარისხი -ა. §1-ის ხარისხის თვისებები რაციონალურ მაჩვენებლებზეც მოქმედებს.
მაგალითი 5
გამოთვალეთ: .
ამოხსნა
- .
- , ამიტომ .
- .
პასუხი:
მაგალითი 6
გამოთვალეთ: .
ამოხსნა
- ფესვები ხარისხად ჩავწეროთ: .
- მაჩვენებელი: .
- მე-6 ხარისხში აყვანისას მაჩვენებლები მრავლდება: .
- .
პასუხი:
მაგალითი 7
გაამარტივეთ: .
ამოხსნა
- .
- .
- .
- .
პასუხი:
მაგალითი 8
გაამარტივეთ, თუ : .
ამოხსნა
- .
- , ამიტომ .
- გამოსახულება: .
- შემოწმება -ზე: და .
პასუხი:
მაგალითი 9
გამოთვალეთ: .
ამოხსნა
- აღვნიშნოთ . ლუწი მაჩვენებლისას .
- , რადგან . ამიტომ და .
- კენტი მაჩვენებლისას .
- ჯამი: .
პასუხი:
მაგალითი 10
ტოლობა ყველა ნამდვილი -სთვის სრულდება. იპოვეთ .
ამოხსნა
- და .
- გავიტანოთ საერთო მამრავლი : .
- ფრჩხილში: .
- მივიღეთ , ამიტომ , , .
- .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ: .
- გაამარტივეთ: .
- გამოთვალეთ: .
პასუხები: 1) 2) 3)
§3. ირაციონალობის მოცილება მნიშვნელიდან და ფესვების შედარება
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- ირაციონალობის მოცილება მნიშვნელიდან
- წილადის გარდაქმნა ისე, რომ მნიშვნელში ფესვი აღარ დარჩეს; ამისთვის მრიცხველსა და მნიშვნელს ერთსა და იმავე რიცხვზე ვამრავლებთ.მაგალითი: 1/√2 = (1 · √2) / (√2 · √2) = √2/2.
- შეუღლებული გამოსახულება
- ორწევრი იგივე წევრებით და საპირისპირო ნიშნით; მათი ნამრავლი ფესვებისგან თავისუფალია.მაგალითი: √5 − √2-ის შეუღლებულია √5 + √2; ნამრავლი: 5 − 2 = 3.
ირაციონალობის მოცილება მნიშვნელიდან:
- ;
- .
მეორე შემთხვევაში მრიცხველსა და მნიშვნელს ვამრავლებთ შეუღლებულ გამოსახულებაზე . ფესვები მნიშვნელში გაქრება, რადგან , ანუ .
ფესვების შედარება. ორი დადებითი რიცხვის შესადარებლად ორივე ერთსა და იმავე ხარისხში ავიყვანოთ; დადებით რიცხვებზე ეს შედარების შედეგს არ ცვლის. ხარისხის მაჩვენებლად ავიღოთ ფესვების მაჩვენებლების უმცირესი საერთო ჯერადი: ამ დროს ორივე ფესვი მთელ რიცხვად გადაიქცევა.
უტოლობა ფესვით. დადებითი -სთვის ().
მაგალითი 11
განათავისუფლეთ მნიშვნელი ირაციონალობისგან: .
ამოხსნა
- მრიცხველიცა და მნიშვნელიც გავამრავლოთ შეუღლებულ გამოსახულებაზე .
- მნიშვნელი: .
- მრიცხველი: .
- .
პასუხი:
მაგალითი 12
გამოსახულება წარმოადგინეს სახით, სადაც და მთელი რიცხვებია. იპოვეთ .
ამოხსნა
- გავამრავლოთ მრიცხველიცა და მნიშვნელიც შეუღლებულზე .
- მნიშვნელი: .
- მრიცხველი: .
- მივიღეთ , ამიტომ , და .
პასუხი:
მაგალითი 13
შეადარეთ და .
ამოხსნა
- ორივე რიცხვი დადებითია, ამიტომ შეგვიძლია ორივე ერთსა და იმავე ხარისხში ავიყვანოთ და შედეგები შევადაროთ.
- მაჩვენებლები და -ია, მათი უმცირესი საერთო ჯერადია . ორივე მე- ხარისხში ავიყვანოთ.
- .
- .
- , ამიტომ .
პასუხი:
მაგალითი 14
დაალაგეთ კლებადობით: , , .
ამოხსნა
- . ასევე .
- სამივე დადებითია. მათი შებრუნებული რიცხვებია , და : რაც შებრუნებული მეტია, თვითონ რიცხვი ნაკლებია.
- შევადაროთ კვადრატები: , , .
- , ამიტომ .
- შებრუნებულებში მეტი რიცხვი ნაკლებს შეესაბამება, ამიტომ .
პასუხი:
მაგალითი 15
რამდენი ნატურალური რიცხვი აკმაყოფილებს უტოლობას ?
ამოხსნა
- ორივე მხარე დადებითია, ამიტომ მე- ხარისხში ავიყვანოთ (-ისა და -ის უმცირესი საერთო ჯერადია ).
- და .
- უტოლობა ხდება .
- , ხოლო . ამიტომ .
- სულ რიცხვია.
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- განათავისუფლეთ მნიშვნელი ირაციონალობისგან: .
- განათავისუფლეთ მნიშვნელი ირაციონალობისგან: .
- შეადარეთ და .
პასუხები: 1) 2) 3)
მოკლედ
- ; ; ; ; ; .
- (); ; .
- არითმეტიკული ფესვი არაუარყოფითია; ; კენტი ფესვი უარყოფითი რიცხვიდანაც არსებობს.
- მნიშვნელიდან ირაციონალობის მოსაცილებლად ვამრავლებთ შეუღლებულზე: .
- ფესვების შესადარებლად ორივეს ავიყვანთ მაჩვენებლების უსჯ-ის ტოლ ხარისხში.