§1. კომპლექსური რიცხვი, შეუღლებული რიცხვი და მოდული
ამ ნაწილის ტერმინები (8)
- კომპლექსური რიცხვი
- რიცხვი სახით a + bi, სადაც a და b ჩვეულებრივი (ნამდვილი) რიცხვებია.მაგალითი: 3 − 4i: ნამდვილი ნაწილი 3-ია, წარმოსახვითი ნაწილი −4.
- კომპლექსური რიცხვის არგუმენტი
- კუთხე დადებით ნამდვილ ნახევარღერძსა და რიცხვის წერტილისკენ მიმართულ ვექტორს შორის, საათის ისრის საწინააღმდეგოდ.მაგალითი: −1 − i რიცხვის არგუმენტია 5π/4 (225°).
- კომპლექსური რიცხვის მოდული
- მანძილი სათავიდან იმ წერტილამდე, რომელიც რიცხვს სიბრტყეზე შეესაბამება: |a + bi| = √(a² + b²).მაგალითი: |3 − 4i| = √(9 + 16) = 5.
- ნამდვილი ნაწილი
- კომპლექსური რიცხვის a + bi ჩანაწერში ის რიცხვი a, რომელსაც i არ ახლავს.მაგალითი: 5 + 2i-ს ნამდვილი ნაწილი 5-ია.
- შეუღლებული რიცხვი
- კომპლექსური რიცხვი, რომელსაც წარმოსახვითი ნაწილის ნიშანი შებრუნებული აქვს.მაგალითი: 3 − 4i-ს შეუღლებულია 3 + 4i.
- წარმოსახვითი ერთეული
- რიცხვი i, რომლის კვადრატი −1-ია.მაგალითი: i² = −1, i³ = −i, i⁴ = 1.
- წარმოსახვითი ნაწილი
- კომპლექსური რიცხვის a + bi ჩანაწერში რიცხვი b (i-ს გარეშე).მაგალითი: 5 + 2i-ს წარმოსახვითი ნაწილი 2-ია და არა 2i.
- n-ური ხარისხის ფესვი კომპლექსურ რიცხვში
- რიცხვი, რომლის n-ური ხარისხი მოცემული რიცხვის ტოლია; კომპლექსურ რიცხვს ზუსტად n ასეთი ფესვი აქვს.მაგალითი: z³ = −8-ს სამი ფესვი აქვს: −2, 1 + i√3 და 1 − i√3.
წარმოსახვითი ერთეული არის რიცხვი, რომლისთვისაც . მისი ხარისხები ოთხის პერიოდით მეორდება: ამიტომ -ის საპოვნელად -ს ვყოფთ 4-ზე და ვუყურებთ ნაშთს: ნაშთი 1 — ; 2 — ; 3 — ; 0 — .
კომპლექსური რიცხვი (ალგებრული ფორმა) — ეს არის რიცხვი , სადაც და ნამდვილი რიცხვებია. ნამდვილი ნაწილია, — წარმოსახვითი ნაწილი (ეს არის რიცხვი, -ის გარეშე). ორი კომპლექსური რიცხვი ტოლია, როცა ტოლია მათი ნამდვილი ნაწილები და ტოლია მათი წარმოსახვითი ნაწილები.
გეომეტრიული ინტერპრეტაცია. შეესაბამება სიბრტყის წერტილს . ჰორიზონტალური ღერძი ნამდვილია, ვერტიკალური — წარმოსახვითი.
შეუღლებული რიცხვი: (წერტილი სიმეტრიულია ნამდვილი ღერძის მიმართ).
მოდული: — მანძილი სათავიდან წერტილამდე (პითაგორას თეორემა). თვისებები:
მაგალითი 1
გამოთვალეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) , ნაშთი 2, ამიტომ .
- (ბ) , ნაშთი 3: .
- , ნაშთი 0: .
- .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 2
. იპოვეთ , , , და .
ამოხსნა
- , : , .
- .
- .
- .
პასუხი: ; ; ; ;
მაგალითი 3
იპოვეთ ნამდვილი და , თუ .
ამოხსნა
- ნამდვილი ნაწილები ტოლია: . წარმოსახვითი ნაწილები ტოლია: .
- ორივე ტოლობა შევკრიბოთ: , ამიტომ .
- .
- შემოწმება: .
პასუხი: ,
მაგალითი 4
რა სიმრავლეს გვაძლევს სიბრტყეზე: (ა) ; (ბ) ?
ამოხსნა
- (ა) არის მანძილი -დან წერტილამდე, ანუ -მდე. მანძილი 3-ის ტოლია: წრეწირი ცენტრით და რადიუსით 3.
- (ბ) ვწერთ . და .
- ტოლობა: , ანუ და .
- ეს წრფეა — წერტილების და შემაერთებელი მონაკვეთის შუამართობი.
პასუხი: (ა) წრეწირი ცენტრით და რადიუსით 3; (ბ) წრფე
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ .
- იპოვეთ .
- იპოვეთ ნამდვილი და , თუ .
პასუხები: 1) 2) 13 3) ,
§2. მოქმედებები ალგებრულ ფორმაში
შეკრება და გამოკლება: ნამდვილ ნაწილებს ერთმანეთს ვუმატებთ, წარმოსახვით ნაწილებსაც ერთმანეთს:
გამრავლება: ფრჩხილებს ვხსნით და ვწერთ :
გაყოფა: მრიცხველსა და მნიშვნელს ვამრავლებთ მნიშვნელის შეუღლებულზე. მნიშვნელში ნამდვილი რიცხვი მიიღება: :
შეუღლებულის თვისებები: ; ; (ნამდვილი); . რიცხვი ნამდვილია მაშინ და მხოლოდ მაშინ, როცა მისი წარმოსახვითი ნაწილი 0-ია.
მაგალითი 5
გამოთვალეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) ფრჩხილებს ვხსნით: . რადგან , .
- .
- (ბ) ვამრავლებთ მნიშვნელის შეუღლებულზე . მნიშვნელი: .
- მრიცხველი: .
- .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 6
იპოვეთ რიცხვის შეუღლებული რიცხვი.
ამოხსნა
- ჯერ დავწეროთ ალგებრული ფორმით. ვამრავლებთ მნიშვნელის შეუღლებულზე : მნიშვნელი .
- მრიცხველი: .
- .
- შეუღლებულია .
- შემოწმება: .
პასუხი:
მაგალითი 7
კომპლექსური რიცხვი აკმაყოფილებს ტოლობას . იპოვეთ .
ამოხსნა
- ფრჩხილებს ვხსნით მარჯვნივ: .
- -იანი წევრები ერთ მხარეს: , ანუ .
- .
- .
- შემოწმება: და .
პასუხი:
მაგალითი 8
იპოვეთ რიცხვის ყველა ნამდვილი მნიშვნელობა, თუ ნამდვილი რიცხვია.
ამოხსნა
- ვამრავლებთ მნიშვნელის შეუღლებულზე . მნიშვნელი: .
- მრიცხველი: .
- რიცხვი ნამდვილია, როცა წარმოსახვითი ნაწილი 0-ია: .
- ან .
- შემოწმება: : ; : .
პასუხი: და
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ .
- გამოთვალეთ .
- იპოვეთ რიცხვის ნამდვილი ნაწილი.
პასუხები: 1) 2) 3)
§3. ტრიგონომეტრიული ფორმა
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- ტრიგონომეტრიული ფორმა
- კომპლექსური რიცხვის ჩანაწერი r(cos φ + i sin φ), სადაც r მოდულია, φ — არგუმენტი.მაგალითი: 1 + i = √2(cos 45° + i sin 45°).
არგუმენტი — კუთხე დადებით ნამდვილ ნახევარღერძსა და წერტილისკენ მიმართულ ვექტორს შორის, საათის ისრის საწინააღმდეგოდ ათვლით. -სთვის ის განისაზღვრება -ის სიზუსტით; ჩვენ ვიღებთ მნიშვნელობას.
ტრიგონომეტრიული ფორმა:
ალგებრულიდან ტრიგონომეტრიულზე. ვპოულობთ და -ს პირობებიდან კუთხე იმ მეოთხედში უნდა იყოს, სადაც წერტილი დევს (ამას -სა და -ს ნიშნებით ვადგენთ). მხოლოდ ყოველთვის სწორ მეოთხედს არ გვაძლევს.
გამრავლება და გაყოფა. თუ და , მაშინ მოდულები მრავლდება (იყოფა), არგუმენტები იკრიბება (აკლდება).
მაგალითი 9
ჩაწერეთ ტრიგონომეტრიული ფორმით.
ამოხსნა
- , . მოდული: .
- და : ორივე უარყოფითია, ამიტომ კუთხე III მეოთხედშია.
- III მეოთხედში .
- ჩანაწერი: .
პასუხი:
მაგალითი 10
ჩაწერეთ ტრიგონომეტრიული ფორმით.
ამოხსნა
- , . მოდული: .
- და : კოსინუსი უარყოფითია, სინუსი დადებითი, ამიტომ კუთხე II მეოთხედშია.
- II მეოთხედში .
- შემოწმება: და .
პასუხი:
მაგალითი 11
და . იპოვეთ და ალგებრული ფორმით.
ამოხსნა
- ნამრავლი: მოდული , არგუმენტი .
- .
- განაყოფი: მოდული , არგუმენტი .
- .
- შემოწმება ალგებრულად: , და .
პასუხი: ;
შეამოწმე თავი
- ჩაწერეთ ტრიგონომეტრიული ფორმით.
- იპოვეთ რიცხვის არგუმენტი ().
- , . იპოვეთ .
პასუხები: 1) 2) 3)
§4. მუავრის ფორმულა და -ური ხარისხის ფესვი
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- მუავრის ფორმულა
- წესი კომპლექსური რიცხვის ხარისხზე აყვანისთვის: მოდულს ვახარისხებთ, არგუმენტს ვამრავლებთ მაჩვენებელზე.მაგალითი: (1 + i)⁸: მოდული (√2)⁸ = 16, არგუმენტი 8 × 45° = 360°, ამიტომ შედეგია 16.
მუავრის ფორმულა. ნატურალური -სთვის: მოდულს ვახარისხებთ, არგუმენტს ვამრავლებთ -ზე (ეს გამრავლების წესიდან გამომდინარეობს, როცა ერთსა და იმავე რიცხვს -ჯერ ვამრავლებთ).
-ური ხარისხის ფესვი. რიცხვს ზუსტად ფესვი აქვს: ისინი წესიერი -კუთხედის წვეროებია, რომელიც ჩახაზულია წრეწირში რადიუსით . რატომ: თუ და , მაშინ და ; -ზე კუთხე ისევ პირველი ფესვის კუთხეს გვაძლევს (სხვაობა ), ამიტომ განსხვავებული ფესვი -ია.
მაგალითი 12
გამოთვალეთ .
ამოხსნა
- , (I მეოთხედი, ): .
- მუავრის ფორმულით: .
- და , ამიტომ .
- . შემოწმება: , .
პასუხი: 16
მაგალითი 13
გამოთვალეთ .
ამოხსნა
- , : . , — IV მეოთხედი, (ანუ ).
- მუავრის ფორმულით: .
- და (პერიოდი ).
- .
- შემოწმება: ; ; .
პასუხი:
მაგალითი 14
იპოვეთ განტოლების ყველა ამონახსნი.
ამოხსნა
- , ამიტომ , და .
- , .
- : .
- : .
- : .
- შემოწმება: ; .
პასუხი: , ,
მაგალითი 15
იპოვეთ განტოლების ყველა ამონახსნი.
ამოხსნა
- , , .
- , , ანუ არგუმენტები .
- , ამიტომ . დანარჩენ სამში ნიშნები შეესაბამება მეოთხედებს: , , .
- შემოწმება: .
პასუხი: (ოთხივე ნიშნის კომბინაცია)
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ .
- ამოხსენით .
- იპოვეთ განტოლების ყველა ამონახსნი.
პასუხები: 1) 2) და 3) , ,
§5. კვადრატული განტოლება, ალგებრის ძირითადი თეორემა და ვიეტის თეორემა
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- ალგებრის ძირითადი თეორემა
- თეორემა: n-ური ხარისხის მრავალწევრს კომპლექსურ რიცხვებში ზუსტად n ფესვი აქვს (ჯერადობის გათვალისწინებით).მაგალითი: z³ − 3z² + 4z − 2-ს სამი ფესვი აქვს: 1, 1 + i და 1 − i.
კვადრატული განტოლება (). მისი ფესვებია თუ კოეფიციენტები ნამდვილია და , მაშინ და ფესვები შეუღლებული წყვილია: . კომპლექსურ რიცხვთა სიმრავლეში კვადრატულ განტოლებას ყოველთვის ორი ფესვი აქვს.
თუ კოეფიციენტები კომპლექსურია, ფორმულა იგივეა, ხოლო არის -ს კვადრატული ფესვი: ვეძებთ -ს სისტემიდან , (რადგან ).
ალგებრის ძირითადი თეორემა. -ური ხარისხის () მრავალწევრს კომპლექსურ რიცხვთა სიმრავლეში აქვს ზუსტად ფესვი (ჯერადობის გათვალისწინებით), ამიტომ ის წრფივ მამრავლებად იშლება: . თუ მრავალწევრის კოეფიციენტები ნამდვილია და ფესვია, მაშინ -იც ფესვია.
ვიეტის თეორემა. თუ არის მრავალწევრის ფესვები, მაშინ კვადრატულისთვის (): , . კუბური : ჯამი , წყვილური ნამრავლების ჯამი , სამივეს ნამრავლი .
მაგალითი 16
ამოხსენით განტოლება კომპლექსურ რიცხვთა სიმრავლეში.
ამოხსნა
- .
- , რადგან .
- .
- შემოწმება ვიეტით: და .
პასუხი: და
მაგალითი 17
ამოხსენით განტოლება .
ამოხსნა
- .
- ვეძებთ : და , ანუ . ვცდით , : და . ორივე სრულდება.
- (მეორე მნიშვნელობა იმავე ფესვებს გვაძლევს).
- : და .
- შემოწმება ვიეტით: ჯამი ; ნამრავლი .
პასუხი: და
მაგალითი 18
იპოვეთ განტოლების ყველა ფესვი და შეამოწმეთ ვიეტის თეორემით.
ამოხსნა
- ვცადოთ : . ე.ი. 1 ფესვია და მრავალწევრი -ზე იყოფა.
- გაყოფით: .
- : , .
- ფესვებია , , .
- ვიეტი (, , ): ჯამი ; წყვილური ნამრავლების ჯამი ; ნამრავლი .
პასუხი: , ,
მაგალითი 19
ნამდვილკოეფიციენტიან განტოლებას ერთი ფესვი აქვს. იპოვეთ და .
ამოხსნა
- კოეფიციენტები ნამდვილია, ამიტომ მეორე ფესვი შეუღლებულია: .
- ვიეტით ჯამი , ამიტომ .
- ნამრავლი .
- შემოწმება: გვაძლევს და .
პასუხი: ,
შეამოწმე თავი
- ამოხსენით .
- ამოხსენით .
- ნამდვილკოეფიციენტიან განტოლებას ერთი ფესვი აქვს. იპოვეთ .
პასუხები: 1) და 2) და 3)
მოკლედ
- ; პერიოდულია 4-ით; ; ; .
- გაყოფა: მრიცხველსა და მნიშვნელს ვამრავლებთ მნიშვნელის შეუღლებულზე. რიცხვი ნამდვილია, როცა .
- , , (მეოთხედის გათვალისწინებით); ნამრავლში მოდულები მრავლდება, არგუმენტები იკრიბება.
- მუავრი: ; ფესვი: და არგუმენტი , .
- : (შეუღლებული წყვილი); -ური ხარისხის მრავალწევრს ფესვი აქვს.
- ვიეტი: ჯამი , ნამრავლი .