მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

კომპლექსური რიცხვები

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. კომპლექსური რიცხვი, შეუღლებული რიცხვი და მოდული

ამ ნაწილის ტერმინები (8)
კომპლექსური რიცხვი
რიცხვი სახით a + bi, სადაც a და b ჩვეულებრივი (ნამდვილი) რიცხვებია.მაგალითი: 3 − 4i: ნამდვილი ნაწილი 3-ია, წარმოსახვითი ნაწილი −4.
კომპლექსური რიცხვის არგუმენტი
კუთხე დადებით ნამდვილ ნახევარღერძსა და რიცხვის წერტილისკენ მიმართულ ვექტორს შორის, საათის ისრის საწინააღმდეგოდ.მაგალითი: −1 − i რიცხვის არგუმენტია 5π/4 (225°).
კომპლექსური რიცხვის მოდული
მანძილი სათავიდან იმ წერტილამდე, რომელიც რიცხვს სიბრტყეზე შეესაბამება: |a + bi| = √(a² + b²).მაგალითი: |3 − 4i| = √(9 + 16) = 5.
ნამდვილი ნაწილი
კომპლექსური რიცხვის a + bi ჩანაწერში ის რიცხვი a, რომელსაც i არ ახლავს.მაგალითი: 5 + 2i-ს ნამდვილი ნაწილი 5-ია.
შეუღლებული რიცხვი
კომპლექსური რიცხვი, რომელსაც წარმოსახვითი ნაწილის ნიშანი შებრუნებული აქვს.მაგალითი: 3 − 4i-ს შეუღლებულია 3 + 4i.
წარმოსახვითი ერთეული
რიცხვი i, რომლის კვადრატი −1-ია.მაგალითი: i² = −1, i³ = −i, i⁴ = 1.
წარმოსახვითი ნაწილი
კომპლექსური რიცხვის a + bi ჩანაწერში რიცხვი b (i-ს გარეშე).მაგალითი: 5 + 2i-ს წარმოსახვითი ნაწილი 2-ია და არა 2i.
n-ური ხარისხის ფესვი კომპლექსურ რიცხვში
რიცხვი, რომლის n-ური ხარისხი მოცემული რიცხვის ტოლია; კომპლექსურ რიცხვს ზუსტად n ასეთი ფესვი აქვს.მაგალითი: z³ = −8-ს სამი ფესვი აქვს: −2, 1 + i√3 და 1 − i√3.

წარმოსახვითი ერთეული ii არის რიცხვი, რომლისთვისაც i2=−1i^2 = -1. მისი ხარისხები ოთხის პერიოდით მეორდება: i1=i,i2=−1,i3=−i,i4=1,i5=i, …i^1 = i,\quad i^2 = -1,\quad i^3 = -i,\quad i^4 = 1,\quad i^5 = i,\ \dots ამიტომ ini^n-ის საპოვნელად nn-ს ვყოფთ 4-ზე და ვუყურებთ ნაშთს: ნაშთი 1 — ii; 2 — −1-1; 3 — −i-i; 0 — 11.

კომპლექსური რიცხვი (ალგებრული ფორმა) — ეს არის რიცხვი z=a+biz = a + bi, სადაც aa და bb ნამდვილი რიცხვებია. a=Re⁡za = \operatorname{Re} z ნამდვილი ნაწილია, b=Im⁡zb = \operatorname{Im} z — წარმოსახვითი ნაწილი (ეს bb არის რიცხვი, ii-ის გარეშე). ორი კომპლექსური რიცხვი ტოლია, როცა ტოლია მათი ნამდვილი ნაწილები და ტოლია მათი წარმოსახვითი ნაწილები.

გეომეტრიული ინტერპრეტაცია. z=a+biz = a + bi შეესაბამება სიბრტყის წერტილს (a;b)(a; b). ჰორიზონტალური ღერძი ნამდვილია, ვერტიკალური — წარმოსახვითი.

შეუღლებული რიცხვი: z‾=a−bi\overline{z} = a - bi (წერტილი სიმეტრიულია ნამდვილი ღერძის მიმართ).

მოდული: ∣z∣=a2+b2|z| = \sqrt{a^2 + b^2} — მანძილი სათავიდან წერტილამდე (a;b)(a; b) (პითაგორას თეორემა). თვისებები: zz‾=a2+b2=∣z∣2,∣z1z2∣=∣z1∣×∣z2∣,∣z1z2∣=∣z1∣∣z2∣.z \overline{z} = a^2 + b^2 = |z|^2,\qquad |z_1 z_2| = |z_1| \times |z_2|,\qquad \left|\dfrac{z_1}{z_2}\right| = \dfrac{|z_1|}{|z_2|}.

მაგალითი 1

გამოთვალეთ: (ა) i2026i^{2026}; (ბ) i15+i20i^{15} + i^{20}.

ამოხსნა

  1. (ა) 2026=4×506+22026 = 4 \times 506 + 2, ნაშთი 2, ამიტომ i2026=i2=−1i^{2026} = i^2 = -1.
  2. (ბ) 15=4×3+315 = 4 \times 3 + 3, ნაშთი 3: i15=i3=−ii^{15} = i^3 = -i.
  3. 20=4×5+020 = 4 \times 5 + 0, ნაშთი 0: i20=i4=1i^{20} = i^4 = 1.
  4. i15+i20=−i+1=1−ii^{15} + i^{20} = -i + 1 = 1 - i.

პასუხი: (ა) −1-1; (ბ) 1−i1 - i

მაგალითი 2

z=3−4iz = 3 - 4i. იპოვეთ Re⁡z\operatorname{Re} z, Im⁡z\operatorname{Im} z, z‾\overline{z}, ∣z∣|z| და zz‾z \overline{z}.

ამოხსნა

  1. a=3a = 3, b=−4b = -4: Re⁡z=3\operatorname{Re} z = 3, Im⁡z=−4\operatorname{Im} z = -4.
  2. z‾=3+4i\overline{z} = 3 + 4i.
  3. ∣z∣=32+(−4)2=9+16=25=5|z| = \sqrt{3^2 + (-4)^2} = \sqrt{9 + 16} = \sqrt{25} = 5.
  4. zz‾=(3−4i)(3+4i)=9+16=25=∣z∣2z \overline{z} = (3 - 4i)(3 + 4i) = 9 + 16 = 25 = |z|^2.

პასუხი: 33; −4-4; 3+4i3 + 4i; 55; 2525

მაგალითი 3

იპოვეთ ნამდვილი xx და yy, თუ (2x−y)+(x+y)i=4+5i(2x - y) + (x + y)i = 4 + 5i.

ამოხსნა

  1. ნამდვილი ნაწილები ტოლია: 2x−y=42x - y = 4. წარმოსახვითი ნაწილები ტოლია: x+y=5x + y = 5.
  2. ორივე ტოლობა შევკრიბოთ: 3x=93x = 9, ამიტომ x=3x = 3.
  3. y=5−3=2y = 5 - 3 = 2.
  4. შემოწმება: (6−2)+(3+2)i=4+5i(6 - 2) + (3 + 2)i = 4 + 5i.

პასუხი: x=3x = 3, y=2y = 2

მაგალითი 4

რა სიმრავლეს გვაძლევს სიბრტყეზე: (ა) ∣z−1−2i∣=3|z - 1 - 2i| = 3; (ბ) ∣z−1∣=∣z−i∣|z - 1| = |z - i|?

ამოხსნა

  1. (ა) ∣z−(1+2i)∣|z - (1 + 2i)| არის მანძილი zz-დან 1+2i1 + 2i წერტილამდე, ანუ (1;2)(1; 2)-მდე. მანძილი 3-ის ტოლია: წრეწირი ცენტრით (1;2)(1; 2) და რადიუსით 3.
  2. (ბ) ვწერთ z=x+yiz = x + yi. ∣z−1∣2=(x−1)2+y2|z - 1|^2 = (x - 1)^2 + y^2 და ∣z−i∣2=x2+(y−1)2|z - i|^2 = x^2 + (y - 1)^2.
  3. ტოლობა: x2−2x+1+y2=x2+y2−2y+1x^2 - 2x + 1 + y^2 = x^2 + y^2 - 2y + 1, ანუ −2x=−2y-2x = -2y და y=xy = x.
  4. ეს წრფეა y=xy = x — წერტილების (1;0)(1; 0) და (0;1)(0; 1) შემაერთებელი მონაკვეთის შუამართობი.

პასუხი: (ა) წრეწირი ცენტრით (1;2)(1; 2) და რადიუსით 3; (ბ) წრფე y=xy = x

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ i2027i^{2027}.
  2. იპოვეთ ∣5−12i∣|5 - 12i|.
  3. იპოვეთ ნამდვილი xx და yy, თუ (x+y)+(x−y)i=7+i(x + y) + (x - y)i = 7 + i.

პასუხები: 1) −i-i 2) 13 3) x=4x = 4, y=3y = 3

§2. მოქმედებები ალგებრულ ფორმაში

შეკრება და გამოკლება: ნამდვილ ნაწილებს ერთმანეთს ვუმატებთ, წარმოსახვით ნაწილებსაც ერთმანეთს: (a+bi)±(c+di)=(a±c)+(b±d)i.(a + bi) \pm (c + di) = (a \pm c) + (b \pm d)i.

გამრავლება: ფრჩხილებს ვხსნით და ვწერთ i2=−1i^2 = -1: (a+bi)(c+di)=(ac−bd)+(ad+bc)i.(a + bi)(c + di) = (ac - bd) + (ad + bc)i.

გაყოფა: მრიცხველსა და მნიშვნელს ვამრავლებთ მნიშვნელის შეუღლებულზე. მნიშვნელში ნამდვილი რიცხვი მიიღება: (c+di)(c−di)=c2+d2(c + di)(c - di) = c^2 + d^2: z1z2=z1z2‾∣z2∣2.\dfrac{z_1}{z_2} = \dfrac{z_1 \overline{z_2}}{|z_2|^2}.

შეუღლებულის თვისებები: z1±z2‾=z1‾±z2‾\overline{z_1 \pm z_2} = \overline{z_1} \pm \overline{z_2}; z1z2‾=z1‾×z2‾\overline{z_1 z_2} = \overline{z_1} \times \overline{z_2}; z+z‾=2az + \overline{z} = 2a (ნამდვილი); z−z‾=2biz - \overline{z} = 2bi. რიცხვი ნამდვილია მაშინ და მხოლოდ მაშინ, როცა მისი წარმოსახვითი ნაწილი 0-ია.

მაგალითი 5

გამოთვალეთ: (ა) (2+3i)(1−2i)(2 + 3i)(1 - 2i); (ბ) 3+4i1−2i\dfrac{3 + 4i}{1 - 2i}.

ამოხსნა

  1. (ა) ფრჩხილებს ვხსნით: 2−4i+3i−6i22 - 4i + 3i - 6i^2. რადგან i2=−1i^2 = -1, −6i2=6-6i^2 = 6.
  2. 2+6+(−4i+3i)=8−i2 + 6 + (-4i + 3i) = 8 - i.
  3. (ბ) ვამრავლებთ მნიშვნელის შეუღლებულზე 1+2i1 + 2i. მნიშვნელი: (1−2i)(1+2i)=1+4=5(1 - 2i)(1 + 2i) = 1 + 4 = 5.
  4. მრიცხველი: (3+4i)(1+2i)=3+6i+4i+8i2=3−8+10i=−5+10i(3 + 4i)(1 + 2i) = 3 + 6i + 4i + 8i^2 = 3 - 8 + 10i = -5 + 10i.
  5. −5+10i5=−1+2i\dfrac{-5 + 10i}{5} = -1 + 2i.

პასუხი: (ა) 8−i8 - i; (ბ) −1+2i-1 + 2i

მაგალითი 6

იპოვეთ 2−i1+i\dfrac{2 - i}{1 + i} რიცხვის შეუღლებული რიცხვი.

ამოხსნა

  1. ჯერ დავწეროთ ალგებრული ფორმით. ვამრავლებთ მნიშვნელის შეუღლებულზე 1−i1 - i: მნიშვნელი (1+i)(1−i)=2(1 + i)(1 - i) = 2.
  2. მრიცხველი: (2−i)(1−i)=2−2i−i+i2=2−3i−1=1−3i(2 - i)(1 - i) = 2 - 2i - i + i^2 = 2 - 3i - 1 = 1 - 3i.
  3. 2−i1+i=1−3i2=12−32i\dfrac{2 - i}{1 + i} = \dfrac{1 - 3i}{2} = \dfrac{1}{2} - \dfrac{3}{2}i.
  4. შეუღლებულია 12+32i\dfrac{1}{2} + \dfrac{3}{2}i.
  5. შემოწმება: (12−32i)(1+i)=12+12i−32i−32i2=2−i\left(\dfrac{1}{2} - \dfrac{3}{2}i\right)(1 + i) = \dfrac{1}{2} + \dfrac{1}{2}i - \dfrac{3}{2}i - \dfrac{3}{2}i^2 = 2 - i.

პასუხი: 12+32i\dfrac{1}{2} + \dfrac{3}{2}i

მაგალითი 7

zz კომპლექსური რიცხვი აკმაყოფილებს ტოლობას z(1+2i)=(z+2)iz(1 + 2i) = (z + 2)i. იპოვეთ ∣z∣|z|.

ამოხსნა

  1. ფრჩხილებს ვხსნით მარჯვნივ: z(1+2i)=zi+2iz(1 + 2i) = zi + 2i.
  2. zz-იანი წევრები ერთ მხარეს: z(1+2i)−zi=2iz(1 + 2i) - zi = 2i, ანუ z(1+i)=2iz(1 + i) = 2i.
  3. z=2i1+i=2i(1−i)2=i(1−i)=i−i2=1+iz = \dfrac{2i}{1 + i} = \dfrac{2i(1 - i)}{2} = i(1 - i) = i - i^2 = 1 + i.
  4. ∣z∣=1+1=2|z| = \sqrt{1 + 1} = \sqrt{2}.
  5. შემოწმება: (1+i)(1+2i)=1+2i+i+2i2=−1+3i(1 + i)(1 + 2i) = 1 + 2i + i + 2i^2 = -1 + 3i და (z+2)i=(3+i)i=3i+i2=−1+3i(z + 2)i = (3 + i)i = 3i + i^2 = -1 + 3i.

პასუხი: 2\sqrt{2}

მაგალითი 8

იპოვეთ bb რიცხვის ყველა ნამდვილი მნიშვნელობა, თუ b+9i1+bi\dfrac{b + 9i}{1 + bi} ნამდვილი რიცხვია.

ამოხსნა

  1. ვამრავლებთ მნიშვნელის შეუღლებულზე 1−bi1 - bi. მნიშვნელი: (1+bi)(1−bi)=1+b2(1 + bi)(1 - bi) = 1 + b^2.
  2. მრიცხველი: (b+9i)(1−bi)=b−b2i+9i−9bi2=10b+(9−b2)i(b + 9i)(1 - bi) = b - b^2 i + 9i - 9bi^2 = 10b + (9 - b^2)i.
  3. რიცხვი 10b+(9−b2)i1+b2\dfrac{10b + (9 - b^2)i}{1 + b^2} ნამდვილია, როცა წარმოსახვითი ნაწილი 0-ია: 9−b2=09 - b^2 = 0.
  4. b=3b = 3 ან b=−3b = -3.
  5. შემოწმება: b=3b = 3: 3+9i1+3i=3(1+3i)1+3i=3\dfrac{3 + 9i}{1 + 3i} = \dfrac{3(1 + 3i)}{1 + 3i} = 3; b=−3b = -3: −3+9i1−3i=−3(1−3i)1−3i=−3\dfrac{-3 + 9i}{1 - 3i} = \dfrac{-3(1 - 3i)}{1 - 3i} = -3.

პასუხი: b=3b = 3 და b=−3b = -3

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ (3+2i)(1−i)(3 + 2i)(1 - i).
  2. გამოთვალეთ 5+5i1+2i\dfrac{5 + 5i}{1 + 2i}.
  3. იპოვეთ 11−i\dfrac{1}{1 - i} რიცხვის ნამდვილი ნაწილი.

პასუხები: 1) 5−i5 - i 2) 3−i3 - i 3) 12\dfrac{1}{2}

§3. ტრიგონომეტრიული ფორმა

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
ტრიგონომეტრიული ფორმა
კომპლექსური რიცხვის ჩანაწერი r(cos φ + i sin φ), სადაც r მოდულია, φ — არგუმენტი.მაგალითი: 1 + i = √2(cos 45° + i sin 45°).

არგუმენტი φ=arg⁡z\varphi = \arg z — კუთხე დადებით ნამდვილ ნახევარღერძსა და zz წერტილისკენ მიმართულ ვექტორს შორის, საათის ისრის საწინააღმდეგოდ ათვლით. z≠0z \ne 0-სთვის ის განისაზღვრება 2π2\pi-ის სიზუსტით; ჩვენ ვიღებთ 0≤φ<2π0 \le \varphi < 2\pi მნიშვნელობას.

ტრიგონომეტრიული ფორმა: z=r(cos⁡φ+isin⁡φ),r=∣z∣.z = r(\cos\varphi + i\sin\varphi),\qquad r = |z|.

ალგებრულიდან ტრიგონომეტრიულზე. ვპოულობთ r=a2+b2r = \sqrt{a^2 + b^2} და φ\varphi-ს პირობებიდან cos⁡φ=ar,sin⁡φ=br.\cos\varphi = \dfrac{a}{r},\qquad \sin\varphi = \dfrac{b}{r}. კუთხე იმ მეოთხედში უნდა იყოს, სადაც წერტილი (a;b)(a; b) დევს (ამას aa-სა და bb-ს ნიშნებით ვადგენთ). მხოლოდ arctan⁡ba\arctan\dfrac{b}{a} ყოველთვის სწორ მეოთხედს არ გვაძლევს.

გამრავლება და გაყოფა. თუ z1=r1(cos⁡φ1+isin⁡φ1)z_1 = r_1(\cos\varphi_1 + i\sin\varphi_1) და z2=r2(cos⁡φ2+isin⁡φ2)z_2 = r_2(\cos\varphi_2 + i\sin\varphi_2), მაშინ z1z2=r1r2(cos⁡(φ1+φ2)+isin⁡(φ1+φ2)),z_1 z_2 = r_1 r_2\big(\cos(\varphi_1 + \varphi_2) + i\sin(\varphi_1 + \varphi_2)\big), z1z2=r1r2(cos⁡(φ1−φ2)+isin⁡(φ1−φ2)).\dfrac{z_1}{z_2} = \dfrac{r_1}{r_2}\big(\cos(\varphi_1 - \varphi_2) + i\sin(\varphi_1 - \varphi_2)\big). მოდულები მრავლდება (იყოფა), არგუმენტები იკრიბება (აკლდება).

მაგალითი 9

ჩაწერეთ z=−1−iz = -1 - i ტრიგონომეტრიული ფორმით.

ამოხსნა

  1. a=−1a = -1, b=−1b = -1. მოდული: r=1+1=2r = \sqrt{1 + 1} = \sqrt{2}.
  2. cos⁡φ=−12=−22\cos\varphi = \dfrac{-1}{\sqrt{2}} = -\dfrac{\sqrt{2}}{2} და sin⁡φ=−22\sin\varphi = -\dfrac{\sqrt{2}}{2}: ორივე უარყოფითია, ამიტომ კუთხე III მეოთხედშია.
  3. III მეოთხედში φ=π+π4=5π4\varphi = \pi + \dfrac{\pi}{4} = \dfrac{5\pi}{4}.
  4. ჩანაწერი: z=2(cos⁡5π4+isin⁡5π4)z = \sqrt{2}\left(\cos\dfrac{5\pi}{4} + i\sin\dfrac{5\pi}{4}\right).

პასუხი: 2(cos⁡5π4+isin⁡5π4)\sqrt{2}\left(\cos\dfrac{5\pi}{4} + i\sin\dfrac{5\pi}{4}\right)

მაგალითი 10

ჩაწერეთ z=−3+iz = -\sqrt{3} + i ტრიგონომეტრიული ფორმით.

ამოხსნა

  1. a=−3a = -\sqrt{3}, b=1b = 1. მოდული: r=3+1=2r = \sqrt{3 + 1} = 2.
  2. cos⁡φ=−32\cos\varphi = -\dfrac{\sqrt{3}}{2} და sin⁡φ=12\sin\varphi = \dfrac{1}{2}: კოსინუსი უარყოფითია, სინუსი დადებითი, ამიტომ კუთხე II მეოთხედშია.
  3. II მეოთხედში φ=π−π6=5π6\varphi = \pi - \dfrac{\pi}{6} = \dfrac{5\pi}{6}.
  4. შემოწმება: 2cos⁡5π6=2×(−32)=−32\cos\dfrac{5\pi}{6} = 2 \times \left(-\dfrac{\sqrt{3}}{2}\right) = -\sqrt{3} და 2sin⁡5π6=2×12=12\sin\dfrac{5\pi}{6} = 2 \times \dfrac{1}{2} = 1.

პასუხი: 2(cos⁡5π6+isin⁡5π6)2\left(\cos\dfrac{5\pi}{6} + i\sin\dfrac{5\pi}{6}\right)

მაგალითი 11

z1=2(cos⁡π6+isin⁡π6)z_1 = 2\left(\cos\dfrac{\pi}{6} + i\sin\dfrac{\pi}{6}\right) და z2=3(cos⁡π3+isin⁡π3)z_2 = 3\left(\cos\dfrac{\pi}{3} + i\sin\dfrac{\pi}{3}\right). იპოვეთ z1z2z_1 z_2 და z1z2\dfrac{z_1}{z_2} ალგებრული ფორმით.

ამოხსნა

  1. ნამრავლი: მოდული 2×3=62 \times 3 = 6, არგუმენტი π6+π3=π2\dfrac{\pi}{6} + \dfrac{\pi}{3} = \dfrac{\pi}{2}.
  2. z1z2=6(cos⁡π2+isin⁡π2)=6(0+i)=6iz_1 z_2 = 6\left(\cos\dfrac{\pi}{2} + i\sin\dfrac{\pi}{2}\right) = 6(0 + i) = 6i.
  3. განაყოფი: მოდული 23\dfrac{2}{3}, არგუმენტი π6−π3=−π6\dfrac{\pi}{6} - \dfrac{\pi}{3} = -\dfrac{\pi}{6}.
  4. z1z2=23(cos⁡(−π6)+isin⁡(−π6))=23(32−12i)=33−13i\dfrac{z_1}{z_2} = \dfrac{2}{3}\left(\cos\left(-\dfrac{\pi}{6}\right) + i\sin\left(-\dfrac{\pi}{6}\right)\right) = \dfrac{2}{3}\left(\dfrac{\sqrt{3}}{2} - \dfrac{1}{2}i\right) = \dfrac{\sqrt{3}}{3} - \dfrac{1}{3}i.
  5. შემოწმება ალგებრულად: z1=3+iz_1 = \sqrt{3} + i, z2=32+332iz_2 = \dfrac{3}{2} + \dfrac{3\sqrt{3}}{2}i და z1z2=332+92i+32i+332i2=6iz_1 z_2 = \dfrac{3\sqrt{3}}{2} + \dfrac{9}{2}i + \dfrac{3}{2}i + \dfrac{3\sqrt{3}}{2}i^2 = 6i.

პასუხი: z1z2=6iz_1 z_2 = 6i; z1z2=33−13i\dfrac{z_1}{z_2} = \dfrac{\sqrt{3}}{3} - \dfrac{1}{3}i

შეამოწმე თავი

  1. ჩაწერეთ z=−2z = -2 ტრიგონომეტრიული ფორმით.
  2. იპოვეთ z=1−iz = 1 - i რიცხვის არგუმენტი (0≤φ<2π0 \le \varphi < 2\pi).
  3. z1=4(cos⁡π5+isin⁡π5)z_1 = 4\left(\cos\dfrac{\pi}{5} + i\sin\dfrac{\pi}{5}\right), z2=2(cos⁡3π10+isin⁡3π10)z_2 = 2\left(\cos\dfrac{3\pi}{10} + i\sin\dfrac{3\pi}{10}\right). იპოვეთ z1z2z_1 z_2.

პასუხები: 1) 2(cos⁡π+isin⁡π)2(\cos\pi + i\sin\pi) 2) 7π4\dfrac{7\pi}{4} 3) 8i8i

§4. მუავრის ფორმულა და nn-ური ხარისხის ფესვი

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
მუავრის ფორმულა
წესი კომპლექსური რიცხვის ხარისხზე აყვანისთვის: მოდულს ვახარისხებთ, არგუმენტს ვამრავლებთ მაჩვენებელზე.მაგალითი: (1 + i)⁸: მოდული (√2)⁸ = 16, არგუმენტი 8 × 45° = 360°, ამიტომ შედეგია 16.

მუავრის ფორმულა. ნატურალური nn-სთვის: zn=rn(cos⁡nφ+isin⁡nφ).z^n = r^n(\cos n\varphi + i\sin n\varphi). მოდულს ვახარისხებთ, არგუმენტს ვამრავლებთ nn-ზე (ეს გამრავლების წესიდან გამომდინარეობს, როცა ერთსა და იმავე რიცხვს nn-ჯერ ვამრავლებთ).

nn-ური ხარისხის ფესვი. რიცხვს w=r(cos⁡φ+isin⁡φ)≠0w = r(\cos\varphi + i\sin\varphi) \ne 0 ზუსტად nn ფესვი აქვს: zk=rn(cos⁡φ+2πkn+isin⁡φ+2πkn),k=0,1,…,n−1.z_k = \sqrt[n]{r}\left(\cos\frac{\varphi + 2\pi k}{n} + i\sin\frac{\varphi + 2\pi k}{n}\right),\qquad k = 0, 1, \dots, n - 1. ისინი წესიერი nn-კუთხედის წვეროებია, რომელიც ჩახაზულია წრეწირში რადიუსით rn\sqrt[n]{r}. რატომ: თუ zn=wz^n = w და z=ρ(cos⁡θ+isin⁡θ)z = \rho(\cos\theta + i\sin\theta), მაშინ ρn=r\rho^n = r და nθ=φ+2πkn\theta = \varphi + 2\pi k; k=nk = n-ზე კუთხე ისევ პირველი ფესვის კუთხეს გვაძლევს (სხვაობა 2π2\pi), ამიტომ განსხვავებული ფესვი nn-ია.

მაგალითი 12

გამოთვალეთ (1+i)8(1 + i)^8.

ამოხსნა

  1. r=1+1=2r = \sqrt{1 + 1} = \sqrt{2}, φ=π4\varphi = \dfrac{\pi}{4} (I მეოთხედი, a=ba = b): 1+i=2(cos⁡π4+isin⁡π4)1 + i = \sqrt{2}\left(\cos\dfrac{\pi}{4} + i\sin\dfrac{\pi}{4}\right).
  2. მუავრის ფორმულით: (1+i)8=(2)8(cos⁡8π4+isin⁡8π4)(1 + i)^8 = (\sqrt{2})^8\left(\cos\dfrac{8\pi}{4} + i\sin\dfrac{8\pi}{4}\right).
  3. (2)8=24=16(\sqrt{2})^8 = 2^4 = 16 და 8π4=2π\dfrac{8\pi}{4} = 2\pi, ამიტომ cos⁡2π+isin⁡2π=1\cos 2\pi + i\sin 2\pi = 1.
  4. (1+i)8=16(1 + i)^8 = 16. შემოწმება: (1+i)2=2i(1 + i)^2 = 2i, (2i)4=16i4=16(2i)^4 = 16i^4 = 16.

პასუხი: 16

მაგალითი 13

გამოთვალეთ (3−i)6\left(\sqrt{3} - i\right)^6.

ამოხსნა

  1. a=3a = \sqrt{3}, b=−1b = -1: r=3+1=2r = \sqrt{3 + 1} = 2. cos⁡φ=32\cos\varphi = \dfrac{\sqrt{3}}{2}, sin⁡φ=−12\sin\varphi = -\dfrac{1}{2} — IV მეოთხედი, φ=11π6\varphi = \dfrac{11\pi}{6} (ანუ −π6-\dfrac{\pi}{6}).
  2. მუავრის ფორმულით: 26(cos⁡(6×11π6)+isin⁡(6×11π6))=64(cos⁡11π+isin⁡11π)2^6\left(\cos\left(6 \times \dfrac{11\pi}{6}\right) + i\sin\left(6 \times \dfrac{11\pi}{6}\right)\right) = 64(\cos 11\pi + i\sin 11\pi).
  3. cos⁡11π=cos⁡π=−1\cos 11\pi = \cos\pi = -1 და sin⁡11π=0\sin 11\pi = 0 (პერიოდი 2π2\pi).
  4. 64×(−1)=−6464 \times (-1) = -64.
  5. შემოწმება: (3−i)2=3−23i−1=2−23i\left(\sqrt{3} - i\right)^2 = 3 - 2\sqrt{3}i - 1 = 2 - 2\sqrt{3}i; (3−i)3=(2−23i)(3−i)=23−2i−6i+23i2=−8i\left(\sqrt{3} - i\right)^3 = \left(2 - 2\sqrt{3}i\right)\left(\sqrt{3} - i\right) = 2\sqrt{3} - 2i - 6i + 2\sqrt{3}i^2 = -8i; (−8i)2=64i2=−64(-8i)^2 = 64i^2 = -64.

პასუხი: −64-64

მაგალითი 14

იპოვეთ z3=−8z^3 = -8 განტოლების ყველა ამონახსნი.

ამოხსნა

  1. −8=8(cos⁡π+isin⁡π)-8 = 8(\cos\pi + i\sin\pi), ამიტომ r=8r = 8, φ=π\varphi = \pi და 83=2\sqrt[3]{8} = 2.
  2. zk=2(cos⁡π+2πk3+isin⁡π+2πk3)z_k = 2\left(\cos\dfrac{\pi + 2\pi k}{3} + i\sin\dfrac{\pi + 2\pi k}{3}\right), k=0,1,2k = 0, 1, 2.
  3. k=0k = 0: 2(cos⁡π3+isin⁡π3)=2(12+32i)=1+i32\left(\cos\dfrac{\pi}{3} + i\sin\dfrac{\pi}{3}\right) = 2\left(\dfrac{1}{2} + \dfrac{\sqrt{3}}{2}i\right) = 1 + i\sqrt{3}.
  4. k=1k = 1: 2(cos⁡π+isin⁡π)=−22(\cos\pi + i\sin\pi) = -2.
  5. k=2k = 2: 2(cos⁡5π3+isin⁡5π3)=2(12−32i)=1−i32\left(\cos\dfrac{5\pi}{3} + i\sin\dfrac{5\pi}{3}\right) = 2\left(\dfrac{1}{2} - \dfrac{\sqrt{3}}{2}i\right) = 1 - i\sqrt{3}.
  6. შემოწმება: (−2)3=−8(-2)^3 = -8; (1+i3)3=23(cos⁡π+isin⁡π)=−8\left(1 + i\sqrt{3}\right)^3 = 2^3(\cos\pi + i\sin\pi) = -8.

პასუხი: z=−2z = -2, z=1+i3z = 1 + i\sqrt{3}, z=1−i3z = 1 - i\sqrt{3}

მაგალითი 15

იპოვეთ z4=−16z^4 = -16 განტოლების ყველა ამონახსნი.

ამოხსნა

  1. −16=16(cos⁡π+isin⁡π)-16 = 16(\cos\pi + i\sin\pi), r=16r = 16, 164=2\sqrt[4]{16} = 2.
  2. zk=2(cos⁡π+2πk4+isin⁡π+2πk4)z_k = 2\left(\cos\dfrac{\pi + 2\pi k}{4} + i\sin\dfrac{\pi + 2\pi k}{4}\right), k=0,1,2,3k = 0, 1, 2, 3, ანუ არგუმენტები π4,3π4,5π4,7π4\dfrac{\pi}{4}, \dfrac{3\pi}{4}, \dfrac{5\pi}{4}, \dfrac{7\pi}{4}.
  3. cos⁡π4=sin⁡π4=22\cos\dfrac{\pi}{4} = \sin\dfrac{\pi}{4} = \dfrac{\sqrt{2}}{2}, ამიტომ 2(22+22i)=2+2i2\left(\dfrac{\sqrt{2}}{2} + \dfrac{\sqrt{2}}{2}i\right) = \sqrt{2} + \sqrt{2}i. დანარჩენ სამში ნიშნები შეესაბამება მეოთხედებს: −2+2i-\sqrt{2} + \sqrt{2}i, −2−2i-\sqrt{2} - \sqrt{2}i, 2−2i\sqrt{2} - \sqrt{2}i.
  4. შემოწმება: (2(1+i))4=4(1+i)4=4×(2i)2=4×(−4)=−16\left(\sqrt{2}(1 + i)\right)^4 = 4(1 + i)^4 = 4 \times (2i)^2 = 4 \times (-4) = -16.

პასუხი: z=±2±2iz = \pm\sqrt{2} \pm \sqrt{2}i (ოთხივე ნიშნის კომბინაცია)

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ (1−i)4(1 - i)^4.
  2. ამოხსენით z2=−4z^2 = -4.
  3. იპოვეთ z3=1z^3 = 1 განტოლების ყველა ამონახსნი.

პასუხები: 1) −4-4 2) z=2iz = 2i და z=−2iz = -2i 3) 11, −12+32i-\dfrac{1}{2} + \dfrac{\sqrt{3}}{2}i, −12−32i-\dfrac{1}{2} - \dfrac{\sqrt{3}}{2}i

§5. კვადრატული განტოლება, ალგებრის ძირითადი თეორემა და ვიეტის თეორემა

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
ალგებრის ძირითადი თეორემა
თეორემა: n-ური ხარისხის მრავალწევრს კომპლექსურ რიცხვებში ზუსტად n ფესვი აქვს (ჯერადობის გათვალისწინებით).მაგალითი: z³ − 3z² + 4z − 2-ს სამი ფესვი აქვს: 1, 1 + i და 1 − i.

კვადრატული განტოლება az2+bz+c=0az^2 + bz + c = 0 (a≠0a \ne 0). მისი ფესვებია z=−b±D2a,D=b2−4ac.z = \dfrac{-b \pm \sqrt{D}}{2a},\qquad D = b^2 - 4ac. თუ კოეფიციენტები ნამდვილია და D<0D < 0, მაშინ D=i−D\sqrt{D} = i\sqrt{-D} და ფესვები შეუღლებული წყვილია: z=−b±i−D2az = \dfrac{-b \pm i\sqrt{-D}}{2a}. კომპლექსურ რიცხვთა სიმრავლეში კვადრატულ განტოლებას ყოველთვის ორი ფესვი აქვს.

თუ კოეფიციენტები კომპლექსურია, ფორმულა იგივეა, ხოლო D\sqrt{D} არის D=x+yiD = x + yi-ს კვადრატული ფესვი: ვეძებთ u+viu + vi-ს სისტემიდან u2−v2=xu^2 - v^2 = x, 2uv=y2uv = y (რადგან (u+vi)2=u2−v2+2uvi(u + vi)^2 = u^2 - v^2 + 2uvi).

ალგებრის ძირითადი თეორემა. nn-ური ხარისხის (n≥1n \ge 1) მრავალწევრს კომპლექსურ რიცხვთა სიმრავლეში აქვს ზუსტად nn ფესვი (ჯერადობის გათვალისწინებით), ამიტომ ის წრფივ მამრავლებად იშლება: P(z)=an(z−z1)⋯(z−zn)P(z) = a_n(z - z_1)\cdots(z - z_n). თუ მრავალწევრის კოეფიციენტები ნამდვილია და z0z_0 ფესვია, მაშინ z0‾\overline{z_0}-იც ფესვია.

ვიეტის თეორემა. თუ z1,…,znz_1, \dots, z_n არის anzn+an−1zn−1+⋯+a0a_n z^n + a_{n-1}z^{n-1} + \dots + a_0 მრავალწევრის ფესვები, მაშინ z1+⋯+zn=−an−1an,z1z2⋯zn=(−1)na0an.z_1 + \dots + z_n = -\dfrac{a_{n-1}}{a_n},\qquad z_1 z_2 \cdots z_n = (-1)^n\frac{a_0}{a_n}. კვადრატულისთვის (n=2n = 2): z1+z2=−baz_1 + z_2 = -\dfrac{b}{a}, z1z2=caz_1 z_2 = \dfrac{c}{a}. კუბური z3+pz2+qz+rz^3 + pz^2 + qz + r: ჯამი −p-p, წყვილური ნამრავლების ჯამი qq, სამივეს ნამრავლი −r-r.

მაგალითი 16

ამოხსენით განტოლება z2−4z+13=0z^2 - 4z + 13 = 0 კომპლექსურ რიცხვთა სიმრავლეში.

ამოხსნა

  1. D=(−4)2−4×1×13=16−52=−36D = (-4)^2 - 4 \times 1 \times 13 = 16 - 52 = -36.
  2. −36=6i\sqrt{-36} = 6i, რადგან (6i)2=−36(6i)^2 = -36.
  3. z=4±6i2=2±3iz = \dfrac{4 \pm 6i}{2} = 2 \pm 3i.
  4. შემოწმება ვიეტით: (2+3i)+(2−3i)=4(2 + 3i) + (2 - 3i) = 4 და (2+3i)(2−3i)=4+9=13(2 + 3i)(2 - 3i) = 4 + 9 = 13.

პასუხი: z=2+3iz = 2 + 3i და z=2−3iz = 2 - 3i

მაგალითი 17

ამოხსენით განტოლება z2−(3+i)z+(4+3i)=0z^2 - (3 + i)z + (4 + 3i) = 0.

ამოხსნა

  1. D=(3+i)2−4(4+3i)=9+6i−1−16−12i=−8−6iD = (3 + i)^2 - 4(4 + 3i) = 9 + 6i - 1 - 16 - 12i = -8 - 6i.
  2. ვეძებთ −8−6i=u+vi\sqrt{-8 - 6i} = u + vi: u2−v2=−8u^2 - v^2 = -8 და 2uv=−62uv = -6, ანუ uv=−3uv = -3. ვცდით u=1u = 1, v=−3v = -3: 1−9=−81 - 9 = -8 და 1×(−3)=−31 \times (-3) = -3. ორივე სრულდება.
  3. D=1−3i\sqrt{D} = 1 - 3i (მეორე მნიშვნელობა −1+3i-1 + 3i იმავე ფესვებს გვაძლევს).
  4. z=3+i±(1−3i)2z = \dfrac{3 + i \pm (1 - 3i)}{2}: z1=4−2i2=2−iz_1 = \dfrac{4 - 2i}{2} = 2 - i და z2=2+4i2=1+2iz_2 = \dfrac{2 + 4i}{2} = 1 + 2i.
  5. შემოწმება ვიეტით: ჯამი (2−i)+(1+2i)=3+i(2 - i) + (1 + 2i) = 3 + i; ნამრავლი (2−i)(1+2i)=2+4i−i−2i2=4+3i(2 - i)(1 + 2i) = 2 + 4i - i - 2i^2 = 4 + 3i.

პასუხი: z=2−iz = 2 - i და z=1+2iz = 1 + 2i

მაგალითი 18

იპოვეთ z3−3z2+4z−2=0z^3 - 3z^2 + 4z - 2 = 0 განტოლების ყველა ფესვი და შეამოწმეთ ვიეტის თეორემით.

ამოხსნა

  1. ვცადოთ z=1z = 1: 1−3+4−2=01 - 3 + 4 - 2 = 0. ე.ი. 1 ფესვია და მრავალწევრი (z−1)(z - 1)-ზე იყოფა.
  2. გაყოფით: z3−3z2+4z−2=(z−1)(z2−2z+2)z^3 - 3z^2 + 4z - 2 = (z - 1)(z^2 - 2z + 2).
  3. z2−2z+2=0z^2 - 2z + 2 = 0: D=4−8=−4D = 4 - 8 = -4, z=2±2i2=1±iz = \dfrac{2 \pm 2i}{2} = 1 \pm i.
  4. ფესვებია 11, 1+i1 + i, 1−i1 - i.
  5. ვიეტი (p=−3p = -3, q=4q = 4, r=−2r = -2): ჯამი 1+(1+i)+(1−i)=3=−p1 + (1 + i) + (1 - i) = 3 = -p; წყვილური ნამრავლების ჯამი 1×(1+i)+1×(1−i)+(1+i)(1−i)=2+2=4=q1 \times (1 + i) + 1 \times (1 - i) + (1 + i)(1 - i) = 2 + 2 = 4 = q; ნამრავლი 1×2=2=−r1 \times 2 = 2 = -r.

პასუხი: z=1z = 1, z=1+iz = 1 + i, z=1−iz = 1 - i

მაგალითი 19

ნამდვილკოეფიციენტიან z2+pz+q=0z^2 + pz + q = 0 განტოლებას ერთი ფესვი 3−2i3 - 2i აქვს. იპოვეთ pp და qq.

ამოხსნა

  1. კოეფიციენტები ნამდვილია, ამიტომ მეორე ფესვი შეუღლებულია: 3+2i3 + 2i.
  2. ვიეტით ჯამი (3−2i)+(3+2i)=6=−p(3 - 2i) + (3 + 2i) = 6 = -p, ამიტომ p=−6p = -6.
  3. ნამრავლი (3−2i)(3+2i)=9+4=13=q(3 - 2i)(3 + 2i) = 9 + 4 = 13 = q.
  4. შემოწმება: z2−6z+13=0z^2 - 6z + 13 = 0 გვაძლევს D=36−52=−16D = 36 - 52 = -16 და z=6±4i2=3±2iz = \dfrac{6 \pm 4i}{2} = 3 \pm 2i.

პასუხი: p=−6p = -6, q=13q = 13

შეამოწმე თავი

  1. ამოხსენით z2+9=0z^2 + 9 = 0.
  2. ამოხსენით z2−2z+5=0z^2 - 2z + 5 = 0.
  3. ნამდვილკოეფიციენტიან z2+pz+q=0z^2 + pz + q = 0 განტოლებას ერთი ფესვი 1+3i1 + 3i აქვს. იპოვეთ qq.

პასუხები: 1) z=3iz = 3i და z=−3iz = -3i 2) z=1+2iz = 1 + 2i და z=1−2iz = 1 - 2i 3) q=10q = 10

მოკლედ

  • i2=−1i^2 = -1; ini^n პერიოდულია 4-ით; ∣z∣=a2+b2|z| = \sqrt{a^2 + b^2}; zz‾=∣z∣2z\overline{z} = |z|^2; a+bi‾=a−bi\overline{a + bi} = a - bi.
  • გაყოფა: მრიცხველსა და მნიშვნელს ვამრავლებთ მნიშვნელის შეუღლებულზე. რიცხვი ნამდვილია, როცა Im⁡z=0\operatorname{Im} z = 0.
  • z=r(cos⁡φ+isin⁡φ)z = r(\cos\varphi + i\sin\varphi), cos⁡φ=ar\cos\varphi = \dfrac{a}{r}, sin⁡φ=br\sin\varphi = \dfrac{b}{r} (მეოთხედის გათვალისწინებით); ნამრავლში მოდულები მრავლდება, არგუმენტები იკრიბება.
  • მუავრი: zn=rn(cos⁡nφ+isin⁡nφ)z^n = r^n(\cos n\varphi + i\sin n\varphi); ფესვი: rn\sqrt[n]{r} და არგუმენტი φ+2πkn\dfrac{\varphi + 2\pi k}{n}, k=0,…,n−1k = 0, \dots, n - 1.
  • D<0D < 0: z=−b±i−D2az = \dfrac{-b \pm i\sqrt{-D}}{2a} (შეუღლებული წყვილი); nn-ური ხარისხის მრავალწევრს nn ფესვი აქვს.
  • ვიეტი: ჯამი =−an−1an= -\dfrac{a_{n-1}}{a_n}, ნამრავლი =(−1)na0an= (-1)^n\dfrac{a_0}{a_n}.