§1. სიგრძის, მასისა და დროის ერთეულები
ამ ნაწილის ტერმინები (6)
- არი
- ფართობის ერთეული: კვადრატის ფართობი, რომლის გვერდი 10 მ-ია.მაგალითი: 1 ა = 10 მ × 10 მ = 100 მ².
- გაზომვა
- სიდიდის შედარება ერთეულთან; შედეგი არის რიცხვი და ერთეული ერთად.მაგალითი: მაგიდის სიგრძე 120 სმ — ის 120-ჯერ მეტია 1 სმ-ზე.
- ერთეული
- სიდიდის სტანდარტული ზომა, რომელთანაც სხვა სიდიდეებს ვადარებთ.მაგალითი: სიგრძის ერთეულებია მეტრი, სანტიმეტრი, კილომეტრი.
- რთული სახელდებული რიცხვი
- სიდიდე, რომელიც რამდენიმე ერთეულით არის ჩაწერილი.მაგალითი: 2 სთ 45 წთ; 6 ფუტი 2 დუიმი.
- ტონა
- მასის ერთეული, 1000 კგ.მაგალითი: 2,5 ტ = 2500 კგ = 25 ც.
- ცენტნერი
- მასის ერთეული, 100 კგ.მაგალითი: 3 ც = 3 × 100 = 300 კგ.
გაზომვა — სიდიდის შედარება ერთეულთან. შედეგი არის რიცხვი და ერთეული ერთად: 5 მ. ერთსა და იმავე სიდიდეს სხვადასხვა ერთეულით ვწერთ. ერთეული რაც უფრო დიდია, რიცხვი მით უფრო პატარა გამოდის: 1 მ = 100 სმ.
გადაყვანის წესი. დიდი ერთეულიდან პატარაზე გადასვლისას რიცხვს ვამრავლებთ, პატარიდან დიდზე გადასვლისას — ვყოფთ. მაგალითად: კმ მ; მ კმ.
სიგრძე. ძირითადი ერთეულია მეტრი (მ).
| ერთეული | კავშირი |
|---|---|
| 1 კმ (კილომეტრი) | 1000 მ |
| 1 მ (მეტრი) | 10 დმ = 100 სმ = 1000 მმ |
| 1 დმ (დეციმეტრი) | 10 სმ |
| 1 სმ (სანტიმეტრი) | 10 მმ |
| 1 დუიმი | 2,54 სმ |
| 1 ფუტი | 12 დუიმი = 30,48 სმ |
| 1 მილი | 1609,344 მ |
მასა. ძირითადი ერთეულია კილოგრამი (კგ).
| ერთეული | კავშირი |
|---|---|
| 1 კგ | 1000 გ |
| 1 გ | 1000 მგ |
| 1 ცენტნერი (ც) | 100 კგ |
| 1 ტონა (ტ) | 1000 კგ = 10 ც |
დრო.
| ერთეული | კავშირი |
|---|---|
| 1 წუთი (წთ) | 60 წამი (წმ) |
| 1 საათი (სთ) | 60 წთ = 3600 წმ |
| 1 დღე-ღამე | 24 სთ |
| 1 კვირა | 7 დღე |
| 1 წელი | 12 თვე = 365 დღე (ნაკიან წელს 366 დღე) |
| 1 ათწლეული | 10 წელი |
| 1 საუკუნე | 100 წელი |
| 1 ათასწლეული | 1000 წელი |
თვე 28, 29, 30 ან 31 დღისაა. სიგრძისა და მასისგან განსხვავებით, დროის ერთეულებს შორის კავშირი ათობითი არ არის (60, 24, 7).
ერთეულების შერევა. ჯამში ან სხვაობაში ყველა სიდიდე ერთ ერთეულში უნდა გადავიყვანოთ. რთული სახელდებული რიცხვი (2 სთ 45 წთ) ათწილადად გადაგვყავს წილადით: სთ წთ სთ.
მაგალითი 1
გამოთვალეთ მეტრებში: კმ მ სმ.
ამოხსნა
- კმ მ.
- სმ მ.
- .
პასუხი: 2838 მ
მაგალითი 2
გამოთვალეთ კილოგრამებში: ტ კგ ც.
ამოხსნა
- ტ კგ.
- ც კგ.
- .
პასუხი: 2450 კგ
მაგალითი 3
გამოხატეთ წამებში: 2 სთ 45 წთ 30 წმ.
ამოხსნა
- სთ წმ.
- წთ წმ.
- .
პასუხი: 9930 წმ
მაგალითი 4
გაკვეთილი დაიწყო 9 სთ 50 წთ-ზე და დასრულდა 14 სთ 15 წთ-ზე. რამდენ ხანს გაგრძელდა გაკვეთილი?
ამოხსნა
- წუთებში: სთ წთ წთ; სთ წთ წთ.
- წთ.
- საათებში: სთ და ნაშთი წთ, ანუ სთ წთ სთ.
პასუხი: 4 სთ 25 წთ
მაგალითი 5
ადამიანის სიმაღლე 6 ფუტი 2 დუიმია. გამოხატეთ სანტიმეტრებში.
ამოხსნა
- ფუტი სმ.
- დუიმი სმ.
- .
პასუხი: 187,96 სმ
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ მეტრებში: კმ მ.
- გამოხატეთ წუთებში: 3 სთ 20 წთ.
- რამდენი ცენტნერია ტ?
პასუხები: 1) 480 მ 2) 200 წთ 3) 25 ც
§2. ფართობის და მოცულობის ერთეულები, მასშტაბი
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- ლიტრი
- სითხის მოცულობის ერთეული: კუბის მოცულობა, რომლის წიბო 1 დმ-ია.მაგალითი: 1 ლ = 1 დმ³ = 1000 სმ³.
- ჰექტარი
- ფართობის ერთეული მიწის ნაკვეთებისთვის: კვადრატის ფართობი, რომლის გვერდი 100 მ-ია.მაგალითი: 1 ჰა = 100 მ × 100 მ = 10 000 მ² = 100 ა.
ფართობი. ფართობის ერთეული არის იმ კვადრატის ფართობი, რომლის გვერდი სიგრძის ერთეულია: 1 მ² — კვადრატი გვერდით 1 მ.
| ერთეული | კავშირი |
|---|---|
| 1 მ² | 100 დმ² = 10 000 სმ² = 1 000 000 მმ² |
| 1 დმ² | 100 სმ² |
| 1 სმ² | 100 მმ² |
| 1 არი (ა) | 100 მ² (კვადრატი გვერდით 10 მ) |
| 1 ჰექტარი (ჰა) | 100 ა = 10 000 მ² (კვადრატი გვერდით 100 მ) |
| 1 კმ² | 100 ჰა = 1 000 000 მ² |
მოცულობა. მოცულობის ერთეული არის იმ კუბის მოცულობა, რომლის წიბო სიგრძის ერთეულია.
| ერთეული | კავშირი |
|---|---|
| 1 მ³ | 1000 დმ³ = 1 000 000 სმ³ |
| 1 დმ³ | 1000 სმ³ = 1 ლიტრი (ლ) |
| 1 სმ³ | 1000 მმ³ = 1 მილილიტრი (მლ) |
| 1 ლ | 1000 მლ |
| 1 მ³ | 1000 ლ |
ფართობი — კვადრატში, მოცულობა — კუბში. თუ სიგრძის ორ ერთეულს შორის კავშირი -ა, მაშინ ფართობის იმავე ერთეულებს შორის ის -ია, მოცულობისა — . მაგალითად, მ სმ, ამიტომ მ² სმ², მ³ სმ³. რატომ? კვადრატი გვერდით 1 მ შედგება კვადრატისგან გვერდით 1 სმ.
მასშტაბი. მასშტაბი ნიშნავს, რომ ნახაზზე 1 სმ ნამდვილ სიგრძეში 1000 სმ-ია. ნამდვილი სიგრძის საპოვნელად ნახაზის სიგრძეს ამ რიცხვზე ვამრავლებთ, ნამდვილი ფართობისთვის — ამ რიცხვის კვადრატზე.
მაგალითი 6
ბაღის ფართობია ჰა. გამოხატეთ ის არებში და კვადრატულ მეტრებში.
ამოხსნა
- ჰა ა, ამიტომ ჰა ა.
- ჰა მ², ამიტომ ჰა მ².
- შემოწმება: ა მ², მ².
პასუხი: 240 ა; 24 000 მ²
მაგალითი 7
აკვარიუმის შიგა ზომებია სმ სმ სმ. რამდენ ლიტრ წყალს იტევს ის?
ამოხსნა
- მოცულობა: სმ³.
- ლ დმ³ სმ³.
- ლ.
- შემოწმება დეციმეტრებით: დმ³ ლ.
პასუხი: 120 ლ
მაგალითი 8
გამოხატეთ სანტიმეტრებში: მ², და მეტრებში: სმ².
ამოხსნა
- მ² სმ².
- მ² სმ².
- სმ² მ².
პასუხი: სმ²; მ²
მაგალითი 9
მ მ მ ზომის მართკუთხა რეზერვუარი სავსეა ნავთით. 1 ლიტრი ნავთის მასა კგ-ია. იპოვეთ ნავთის მასა.
ამოხსნა
- მოცულობა: მ³.
- მ³ ლ, ამიტომ მ³ ლ.
- მასა: კგ.
პასუხი: 6400 კგ
მაგალითი 10
ნაკვეთის გეგმა დახაზულია მასშტაბით . გეგმაზე ნაკვეთი 18 კვადრატია, თითოეული გვერდით 1 სმ. რა არის ნაკვეთის ფართობი?
ამოხსნა
- 1 სმ ნახაზზე ნამდვილად სმ მ-ია.
- ერთი კვადრატი ნამდვილად მ²-ია.
- 18 კვადრატი: მ².
პასუხი: 1800 მ²
შეამოწმე თავი
- რამდენი სმ²-ია 5 მ²?
- რამდენი ლიტრია მ³?
- გეგმა დახაზულია მასშტაბით . გეგმაზე ოთახი სმ სმ მართკუთხედია. რა არის ოთახის ფართობი?
პასუხები: 1) 50 000 სმ² 2) 600 ლ 3) 600 მ²: ზომებია მ და მ
§3. სიჩქარე, მანძილი და დრო
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- საშუალო სიჩქარე
- მთელი გავლილი მანძილი გაყოფილი მთელ დროზე.მაგალითი: 240 კმ გავლილია 5 სთ-ში: 240 ÷ 5 = 48 კმ/სთ.
- სიჩქარე
- რა მანძილს გადის სხეული დროის ერთეულში: მანძილი გაყოფილი დროზე.მაგალითი: 150 კმ ÷ 3 სთ = 50 კმ/სთ.
- შემხვედრი მოძრაობა
- ორი სხეული ერთმანეთისკენ მოძრაობს; მათი დაახლოების სიჩქარე სიჩქარეთა ჯამია.მაგალითი: 50 კმ/სთ და 70 კმ/სთ: ერთ საათში ისინი 120 კმ-ით უახლოვდებიან ერთმანეთს.
სიჩქარე გვიჩვენებს, რა მანძილს გადის სხეული დროის ერთეულში: . ერთეულია „მანძილი ÷ დრო": კმ/სთ, მ/წმ, მ/წთ. აქედან: ფორმულაში ერთეულები შეთანხმებული უნდა იყოს: თუ კმ/სთ-ითაა, მაშინ საათებშია და კილომეტრებში.
სიჩქარის გადაყვანა. მ/წმ კმ/სთ. ამიტომ:
- მ/წმ → კმ/სთ: ვამრავლებთ -ზე;
- კმ/სთ → მ/წმ: ვყოფთ -ზე ( კმ/სთ მ/წმ).
1 კვანძი 1 საზღვაო მილი საათში კმ/სთ.
საშუალო სიჩქარე . ის სიჩქარეთა საშუალო არითმეტიკული არ არის.
შემხვედრი მოძრაობა. თუ ორი სხეული ერთმანეთისკენ მოძრაობს, მათი დაახლოების სიჩქარე სიჩქარეთა ჯამია: .
მაგალითი 11
ავტომობილის სიჩქარეა კმ/სთ. გამოხატეთ ის მ/წმ-ში და გამოთვალეთ, რამდენ წამში გაივლის ის მ-ს.
ამოხსნა
- მ/წმ.
- შემოწმება: კმ მ, სთ წმ; .
- წმ.
პასუხი: 20 მ/წმ; 25 წმ
მაგალითი 12
მუდმივი სიჩქარით მოძრავი ველოსიპედისტი საათში 8 კმ-ს გადის. რა მანძილს გაივლის ის წუთში?
ამოხსნა
- სიჩქარე: კმ/სთ.
- გადავიყვანოთ წუთებში: კმ/სთ კმ/წთ კმ/წთ.
- კმ.
- შემოწმება: წთ-ზე კმ.
პასუხი: კმ
მაგალითი 13
გზის ნახევარი ავტომობილმა 60 კმ/სთ სიჩქარით გაიარა, მეორე ნახევარი — 40 კმ/სთ სიჩქარით. იპოვეთ საშუალო სიჩქარე.
ამოხსნა
- აღვნიშნოთ მთელი გზა -ით. პირველ ნახევარზე იხარჯება სთ, მეორეზე — სთ.
- მთელი დრო: .
- საშუალო სიჩქარე: კმ/სთ.
- შემოწმება კონკრეტული რიცხვით: კმ; დრო სთ, მანძილი კმ, .
პასუხი: 48 კმ/სთ
მაგალითი 14
მატარებელი 150 კმ-ს 45 კმ/სთ სიჩქარით გადის. რამდენ ხანს მიდის ის საათებსა და წუთებში?
ამოხსნა
- სთ სთ.
- სთ წთ.
- შემოწმება: .
პასუხი: 3 სთ 20 წთ
მაგალითი 15
ორი ქალაქი ერთმანეთისგან 180 კმ-ითაა დაშორებული. ერთდროულად ერთმანეთისკენ გავიდნენ ორი ავტომობილი სიჩქარით 50 კმ/სთ და 70 კმ/სთ. რამდენი ხნის შემდეგ შეხვდებიან ისინი?
ამოხსნა
- დაახლოების სიჩქარეა კმ/სთ.
- სთ.
- შემოწმება: პირველმა გაიარა კმ, მეორემ — კმ; .
პასუხი: 1,5 სთ-ის შემდეგ
შეამოწმე თავი
- გამოხატეთ 90 კმ/სთ მ/წმ-ში.
- გამოხატეთ 15 მ/წმ კმ/სთ-ში.
- რა მანძილს გაივლის მანქანა 48 კმ/სთ სიჩქარით 2 სთ 30 წთ-ში?
პასუხები: 1) 25 მ/წმ 2) 54 კმ/სთ 3) 120 კმ:
მოკლედ
- 1 კმ = 1000 მ; 1 მ = 100 სმ = 1000 მმ; 1 კგ = 1000 გ; 1 ც = 100 კგ; 1 ტ = 1000 კგ = 10 ც.
- 1 სთ = 60 წთ = 3600 წმ; სთ წთ სთ.
- 1 მ² = 10 000 სმ²; 1 ა = 100 მ²; 1 ჰა = 100 ა = 10 000 მ²; 1 კმ² = 100 ჰა.
- 1 დმ³ = 1 ლ = 1000 სმ³; 1 მ³ = 1000 ლ. სიგრძის კავშირი → ფართობის , მოცულობის .
- მასშტაბი : სიგრძე ×, ფართობი ×.
- ; 1 მ/წმ = 3,6 კმ/სთ. საშუალო სიჩქარე = მთელი მანძილი ÷ მთელი დრო. შემხვედრი მოძრაობა: .