მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

საზომი ერთეულები

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. სიგრძის, მასისა და დროის ერთეულები

ამ ნაწილის ტერმინები (6)
არი
ფართობის ერთეული: კვადრატის ფართობი, რომლის გვერდი 10 მ-ია.მაგალითი: 1 ა = 10 მ × 10 მ = 100 მ².
გაზომვა
სიდიდის შედარება ერთეულთან; შედეგი არის რიცხვი და ერთეული ერთად.მაგალითი: მაგიდის სიგრძე 120 სმ — ის 120-ჯერ მეტია 1 სმ-ზე.
ერთეული
სიდიდის სტანდარტული ზომა, რომელთანაც სხვა სიდიდეებს ვადარებთ.მაგალითი: სიგრძის ერთეულებია მეტრი, სანტიმეტრი, კილომეტრი.
რთული სახელდებული რიცხვი
სიდიდე, რომელიც რამდენიმე ერთეულით არის ჩაწერილი.მაგალითი: 2 სთ 45 წთ; 6 ფუტი 2 დუიმი.
ტონა
მასის ერთეული, 1000 კგ.მაგალითი: 2,5 ტ = 2500 კგ = 25 ც.
ცენტნერი
მასის ერთეული, 100 კგ.მაგალითი: 3 ც = 3 × 100 = 300 კგ.

გაზომვა — სიდიდის შედარება ერთეულთან. შედეგი არის რიცხვი და ერთეული ერთად: 5 მ. ერთსა და იმავე სიდიდეს სხვადასხვა ერთეულით ვწერთ. ერთეული რაც უფრო დიდია, რიცხვი მით უფრო პატარა გამოდის: 1 მ = 100 სმ.

გადაყვანის წესი. დიდი ერთეულიდან პატარაზე გადასვლისას რიცხვს ვამრავლებთ, პატარიდან დიდზე გადასვლისას — ვყოფთ. მაგალითად: 33 კმ =3×1000=3000= 3 \times 1000 = 3000 მ; 450450 მ =450:1000=0,45= 450 : 1000 = 0{,}45 კმ.

სიგრძე. ძირითადი ერთეულია მეტრი (მ).

ერთეულიკავშირი
1 კმ (კილომეტრი)1000 მ
1 მ (მეტრი)10 დმ = 100 სმ = 1000 მმ
1 დმ (დეციმეტრი)10 სმ
1 სმ (სანტიმეტრი)10 მმ
1 დუიმი2,54 სმ
1 ფუტი12 დუიმი = 30,48 სმ
1 მილი1609,344 მ

მასა. ძირითადი ერთეულია კილოგრამი (კგ).

ერთეულიკავშირი
1 კგ1000 გ
1 გ1000 მგ
1 ცენტნერი (ც)100 კგ
1 ტონა (ტ)1000 კგ = 10 ც

დრო.

ერთეულიკავშირი
1 წუთი (წთ)60 წამი (წმ)
1 საათი (სთ)60 წთ = 3600 წმ
1 დღე-ღამე24 სთ
1 კვირა7 დღე
1 წელი12 თვე = 365 დღე (ნაკიან წელს 366 დღე)
1 ათწლეული10 წელი
1 საუკუნე100 წელი
1 ათასწლეული1000 წელი

თვე 28, 29, 30 ან 31 დღისაა. სიგრძისა და მასისგან განსხვავებით, დროის ერთეულებს შორის კავშირი ათობითი არ არის (60, 24, 7).

ერთეულების შერევა. ჯამში ან სხვაობაში ყველა სიდიდე ერთ ერთეულში უნდა გადავიყვანოთ. რთული სახელდებული რიცხვი (2 სთ 45 წთ) ათწილადად გადაგვყავს წილადით: 22 სთ 4545 წთ =2+4560=2,75= 2 + \dfrac{45}{60} = 2{,}75 სთ.

მაგალითი 1

გამოთვალეთ მეტრებში: 2,52{,}5 კმ +350+ 350 მ −1200- 1200 სმ.

ამოხსნა

  1. 2,52{,}5 კმ =2,5×1000=2500= 2{,}5 \times 1000 = 2500 მ.
  2. 12001200 სმ =1200:100=12= 1200 : 100 = 12 მ.
  3. 2500+350−12=28382500 + 350 - 12 = 2838.

პასუხი: 2838 მ

მაგალითი 2

გამოთვალეთ კილოგრამებში: 3,23{,}2 ტ +450+ 450 კგ −12- 12 ც.

ამოხსნა

  1. 3,23{,}2 ტ =3,2×1000=3200= 3{,}2 \times 1000 = 3200 კგ.
  2. 1212 ც =12×100=1200= 12 \times 100 = 1200 კგ.
  3. 3200+450−1200=24503200 + 450 - 1200 = 2450.

პასუხი: 2450 კგ

მაგალითი 3

გამოხატეთ წამებში: 2 სთ 45 წთ 30 წმ.

ამოხსნა

  1. 22 სთ =2×3600=7200= 2 \times 3600 = 7200 წმ.
  2. 4545 წთ =45×60=2700= 45 \times 60 = 2700 წმ.
  3. 7200+2700+30=99307200 + 2700 + 30 = 9930.

პასუხი: 9930 წმ

მაგალითი 4

გაკვეთილი დაიწყო 9 სთ 50 წთ-ზე და დასრულდა 14 სთ 15 წთ-ზე. რამდენ ხანს გაგრძელდა გაკვეთილი?

ამოხსნა

  1. წუთებში: 99 სთ 5050 წთ =9×60+50=590= 9 \times 60 + 50 = 590 წთ; 1414 სთ 1515 წთ =14×60+15=855= 14 \times 60 + 15 = 855 წთ.
  2. 855−590=265855 - 590 = 265 წთ.
  3. საათებში: 265:60=4265 : 60 = 4 სთ და ნაშთი 2525 წთ, ანუ 44 სთ 2525 წთ =4+2560=4512= 4 + \dfrac{25}{60} = 4\dfrac{5}{12} სთ.

პასუხი: 4 სთ 25 წთ

მაგალითი 5

ადამიანის სიმაღლე 6 ფუტი 2 დუიმია. გამოხატეთ სანტიმეტრებში.

ამოხსნა

  1. 66 ფუტი =6×30,48=182,88= 6 \times 30{,}48 = 182{,}88 სმ.
  2. 22 დუიმი =2×2,54=5,08= 2 \times 2{,}54 = 5{,}08 სმ.
  3. 182,88+5,08=187,96182{,}88 + 5{,}08 = 187{,}96.

პასუხი: 187,96 სმ

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ მეტრებში: 0,450{,}45 კმ +30+ 30 მ.
  2. გამოხატეთ წუთებში: 3 სთ 20 წთ.
  3. რამდენი ცენტნერია 2,52{,}5 ტ?

პასუხები: 1) 480 მ 2) 200 წთ 3) 25 ც

§2. ფართობის და მოცულობის ერთეულები, მასშტაბი

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
ლიტრი
სითხის მოცულობის ერთეული: კუბის მოცულობა, რომლის წიბო 1 დმ-ია.მაგალითი: 1 ლ = 1 დმ³ = 1000 სმ³.
ჰექტარი
ფართობის ერთეული მიწის ნაკვეთებისთვის: კვადრატის ფართობი, რომლის გვერდი 100 მ-ია.მაგალითი: 1 ჰა = 100 მ × 100 მ = 10 000 მ² = 100 ა.

ფართობი. ფართობის ერთეული არის იმ კვადრატის ფართობი, რომლის გვერდი სიგრძის ერთეულია: 1 მ² — კვადრატი გვერდით 1 მ.

ერთეულიკავშირი
1 მ²100 დმ² = 10 000 სმ² = 1 000 000 მმ²
1 დმ²100 სმ²
1 სმ²100 მმ²
1 არი (ა)100 მ² (კვადრატი გვერდით 10 მ)
1 ჰექტარი (ჰა)100 ა = 10 000 მ² (კვადრატი გვერდით 100 მ)
1 კმ²100 ჰა = 1 000 000 მ²

მოცულობა. მოცულობის ერთეული არის იმ კუბის მოცულობა, რომლის წიბო სიგრძის ერთეულია.

ერთეულიკავშირი
1 მ³1000 დმ³ = 1 000 000 სმ³
1 დმ³1000 სმ³ = 1 ლიტრი (ლ)
1 სმ³1000 მმ³ = 1 მილილიტრი (მლ)
1 ლ1000 მლ
1 მ³1000 ლ

ფართობი — კვადრატში, მოცულობა — კუბში. თუ სიგრძის ორ ერთეულს შორის კავშირი kk-ა, მაშინ ფართობის იმავე ერთეულებს შორის ის k2k^2-ია, მოცულობისა — k3k^3. მაგალითად, 11 მ =100= 100 სმ, ამიტომ 11 მ² =1002=10 000= 100^2 = 10\,000 სმ², 11 მ³ =1003=1 000 000= 100^3 = 1\,000\,000 სმ³. რატომ? კვადრატი გვერდით 1 მ შედგება 100×100100 \times 100 კვადრატისგან გვერდით 1 სმ.

მასშტაბი. მასშტაბი 1:10001 : 1000 ნიშნავს, რომ ნახაზზე 1 სმ ნამდვილ სიგრძეში 1000 სმ-ია. ნამდვილი სიგრძის საპოვნელად ნახაზის სიგრძეს ამ რიცხვზე ვამრავლებთ, ნამდვილი ფართობისთვის — ამ რიცხვის კვადრატზე.

მაგალითი 6

ბაღის ფართობია 2,42{,}4 ჰა. გამოხატეთ ის არებში და კვადრატულ მეტრებში.

ამოხსნა

  1. 11 ჰა =100= 100 ა, ამიტომ 2,42{,}4 ჰა =2,4×100=240= 2{,}4 \times 100 = 240 ა.
  2. 11 ჰა =10 000= 10\,000 მ², ამიტომ 2,42{,}4 ჰა =2,4×10 000=24 000= 2{,}4 \times 10\,000 = 24\,000 მ².
  3. შემოწმება: 11 ა =100= 100 მ², 240×100=24 000240 \times 100 = 24\,000 მ².

პასუხი: 240 ა; 24 000 მ²

მაგალითი 7

აკვარიუმის შიგა ზომებია 6060 სმ ×\times 4040 სმ ×\times 5050 სმ. რამდენ ლიტრ წყალს იტევს ის?

ამოხსნა

  1. მოცულობა: 60×40×50=120 00060 \times 40 \times 50 = 120\,000 სმ³.
  2. 11 ლ =1= 1 დმ³ =1000= 1000 სმ³.
  3. 120 000:1000=120120\,000 : 1000 = 120 ლ.
  4. შემოწმება დეციმეტრებით: 6×4×5=1206 \times 4 \times 5 = 120 დმ³ =120= 120 ლ.

პასუხი: 120 ლ

მაგალითი 8

გამოხატეთ სანტიმეტრებში: 3,53{,}5 მ², და მეტრებში: 450 000450\,000 სმ².

ამოხსნა

  1. 11 მ² =100×100=10 000= 100 \times 100 = 10\,000 სმ².
  2. 3,53{,}5 მ² =3,5×10 000=35 000= 3{,}5 \times 10\,000 = 35\,000 სმ².
  3. 450 000450\,000 სმ² =450 000:10 000=45= 450\,000 : 10\,000 = 45 მ².

პასუხი: 35 00035\,000 სმ²; 4545 მ²

მაგალითი 9

22 მ ×\times 44 მ ×\times 11 მ ზომის მართკუთხა რეზერვუარი სავსეა ნავთით. 1 ლიტრი ნავთის მასა 45\dfrac{4}{5} კგ-ია. იპოვეთ ნავთის მასა.

ამოხსნა

  1. მოცულობა: 2×4×1=82 \times 4 \times 1 = 8 მ³.
  2. 11 მ³ =1000= 1000 ლ, ამიტომ 88 მ³ =8000= 8000 ლ.
  3. მასა: 8000×45=64008000 \times \dfrac{4}{5} = 6400 კგ.

პასუხი: 6400 კგ

მაგალითი 10

ნაკვეთის გეგმა დახაზულია მასშტაბით 1:10001 : 1000. გეგმაზე ნაკვეთი 18 კვადრატია, თითოეული გვერდით 1 სმ. რა არის ნაკვეთის ფართობი?

ამოხსნა

  1. 1 სმ ნახაზზე ნამდვილად 1×1000=10001 \times 1000 = 1000 სმ =10= 10 მ-ია.
  2. ერთი კვადრატი ნამდვილად 10×10=10010 \times 10 = 100 მ²-ია.
  3. 18 კვადრატი: 18×100=180018 \times 100 = 1800 მ².

პასუხი: 1800 მ²

შეამოწმე თავი

  1. რამდენი სმ²-ია 5 მ²?
  2. რამდენი ლიტრია 0,60{,}6 მ³?
  3. გეგმა დახაზულია მასშტაბით 1:5001 : 500. გეგმაზე ოთახი 44 სმ ×\times 66 სმ მართკუთხედია. რა არის ოთახის ფართობი?

პასუხები: 1) 50 000 სმ² 2) 600 ლ 3) 600 მ²: ზომებია 4×5=204 \times 5 = 20 მ და 6×5=306 \times 5 = 30 მ

§3. სიჩქარე, მანძილი და დრო

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
საშუალო სიჩქარე
მთელი გავლილი მანძილი გაყოფილი მთელ დროზე.მაგალითი: 240 კმ გავლილია 5 სთ-ში: 240 ÷ 5 = 48 კმ/სთ.
სიჩქარე
რა მანძილს გადის სხეული დროის ერთეულში: მანძილი გაყოფილი დროზე.მაგალითი: 150 კმ ÷ 3 სთ = 50 კმ/სთ.
შემხვედრი მოძრაობა
ორი სხეული ერთმანეთისკენ მოძრაობს; მათი დაახლოების სიჩქარე სიჩქარეთა ჯამია.მაგალითი: 50 კმ/სთ და 70 კმ/სთ: ერთ საათში ისინი 120 კმ-ით უახლოვდებიან ერთმანეთს.

სიჩქარე გვიჩვენებს, რა მანძილს გადის სხეული დროის ერთეულში: v=stv = \dfrac{s}{t}. ერთეულია „მანძილი ÷ დრო": კმ/სთ, მ/წმ, მ/წთ. აქედან: s=v×t,t=sv.s = v \times t, \qquad t = \dfrac{s}{v}. ფორმულაში ერთეულები შეთანხმებული უნდა იყოს: თუ vv კმ/სთ-ითაა, მაშინ tt საათებშია და ss კილომეტრებში.

სიჩქარის გადაყვანა. 11 მ/წმ =1 მ1 წმ=0,001 კმ1/3600 სთ=3,6= \dfrac{1\ \text{მ}}{1\ \text{წმ}} = \dfrac{0{,}001\ \text{კმ}}{1/3600\ \text{სთ}} = 3{,}6 კმ/სთ. ამიტომ:

  • მ/წმ → კმ/სთ: ვამრავლებთ 3,63{,}6-ზე;
  • კმ/სთ → მ/წმ: ვყოფთ 3,63{,}6-ზე (11 კმ/სთ =518= \dfrac{5}{18} მ/წმ).

1 კვანძი == 1 საზღვაო მილი საათში =1,852= 1{,}852 კმ/სთ.

საშუალო სიჩქარე =მთელი მანძილიმთელი დრო= \dfrac{\text{მთელი მანძილი}}{\text{მთელი დრო}}. ის სიჩქარეთა საშუალო არითმეტიკული არ არის.

შემხვედრი მოძრაობა. თუ ორი სხეული ერთმანეთისკენ მოძრაობს, მათი დაახლოების სიჩქარე სიჩქარეთა ჯამია: v1+v2v_1 + v_2.

მაგალითი 11

ავტომობილის სიჩქარეა 7272 კმ/სთ. გამოხატეთ ის მ/წმ-ში და გამოთვალეთ, რამდენ წამში გაივლის ის 500500 მ-ს.

ამოხსნა

  1. 72:3,6=2072 : 3{,}6 = 20 მ/წმ.
  2. შემოწმება: 7272 კმ =72 000= 72\,000 მ, 11 სთ =3600= 3600 წმ; 72 000:3600=2072\,000 : 3600 = 20.
  3. t=sv=50020=25t = \dfrac{s}{v} = \dfrac{500}{20} = 25 წმ.

პასუხი: 20 მ/წმ; 25 წმ

მაგალითი 12

მუდმივი სიჩქარით მოძრავი ველოსიპედისტი 0,50{,}5 საათში 8 კმ-ს გადის. რა მანძილს გაივლის ის tt წუთში?

ამოხსნა

  1. სიჩქარე: v=80,5=16v = \dfrac{8}{0{,}5} = 16 კმ/სთ.
  2. გადავიყვანოთ წუთებში: 1616 კმ/სთ =1660= \dfrac{16}{60} კმ/წთ =415= \dfrac{4}{15} კმ/წთ.
  3. s=v×t=415×t=4t15s = v \times t = \dfrac{4}{15} \times t = \dfrac{4t}{15} კმ.
  4. შემოწმება: t=30t = 30 წთ-ზე 4×3015=8\dfrac{4 \times 30}{15} = 8 კმ.

პასუხი: 4t15\dfrac{4t}{15} კმ

მაგალითი 13

გზის ნახევარი ავტომობილმა 60 კმ/სთ სიჩქარით გაიარა, მეორე ნახევარი — 40 კმ/სთ სიჩქარით. იპოვეთ საშუალო სიჩქარე.

ამოხსნა

  1. აღვნიშნოთ მთელი გზა 2s2s-ით. პირველ ნახევარზე იხარჯება s60\dfrac{s}{60} სთ, მეორეზე — s40\dfrac{s}{40} სთ.
  2. მთელი დრო: s60+s40=2s+3s120=5s120=s24\dfrac{s}{60} + \dfrac{s}{40} = \dfrac{2s + 3s}{120} = \dfrac{5s}{120} = \dfrac{s}{24}.
  3. საშუალო სიჩქარე: 2ss/24=2×24=48\dfrac{2s}{s/24} = 2 \times 24 = 48 კმ/სთ.
  4. შემოწმება კონკრეტული რიცხვით: s=120s = 120 კმ; დრო 12060+12040=2+3=5\dfrac{120}{60} + \dfrac{120}{40} = 2 + 3 = 5 სთ, მანძილი 240240 კმ, 2405=48\dfrac{240}{5} = 48.

პასუხი: 48 კმ/სთ

მაგალითი 14

მატარებელი 150 კმ-ს 45 კმ/სთ სიჩქარით გადის. რამდენ ხანს მიდის ის საათებსა და წუთებში?

ამოხსნა

  1. t=sv=15045=103t = \dfrac{s}{v} = \dfrac{150}{45} = \dfrac{10}{3} სთ =313= 3\dfrac{1}{3} სთ.
  2. 13\dfrac{1}{3} სთ =13×60=20= \dfrac{1}{3} \times 60 = 20 წთ.
  3. შემოწმება: 45×313=135+15=15045 \times 3\dfrac{1}{3} = 135 + 15 = 150.

პასუხი: 3 სთ 20 წთ

მაგალითი 15

ორი ქალაქი ერთმანეთისგან 180 კმ-ითაა დაშორებული. ერთდროულად ერთმანეთისკენ გავიდნენ ორი ავტომობილი სიჩქარით 50 კმ/სთ და 70 კმ/სთ. რამდენი ხნის შემდეგ შეხვდებიან ისინი?

ამოხსნა

  1. დაახლოების სიჩქარეა 50+70=12050 + 70 = 120 კმ/სთ.
  2. t=180120=1,5t = \dfrac{180}{120} = 1{,}5 სთ.
  3. შემოწმება: პირველმა გაიარა 50×1,5=7550 \times 1{,}5 = 75 კმ, მეორემ — 70×1,5=10570 \times 1{,}5 = 105 კმ; 75+105=18075 + 105 = 180.

პასუხი: 1,5 სთ-ის შემდეგ

შეამოწმე თავი

  1. გამოხატეთ 90 კმ/სთ მ/წმ-ში.
  2. გამოხატეთ 15 მ/წმ კმ/სთ-ში.
  3. რა მანძილს გაივლის მანქანა 48 კმ/სთ სიჩქარით 2 სთ 30 წთ-ში?

პასუხები: 1) 25 მ/წმ 2) 54 კმ/სთ 3) 120 კმ: 2,5×48=1202{,}5 \times 48 = 120

მოკლედ

  • 1 კმ = 1000 მ; 1 მ = 100 სმ = 1000 მმ; 1 კგ = 1000 გ; 1 ც = 100 კგ; 1 ტ = 1000 კგ = 10 ც.
  • 1 სთ = 60 წთ = 3600 წმ; 22 სთ 4545 წთ =2+4560=2,75= 2 + \dfrac{45}{60} = 2{,}75 სთ.
  • 1 მ² = 10 000 სმ²; 1 ა = 100 მ²; 1 ჰა = 100 ა = 10 000 მ²; 1 კმ² = 100 ჰა.
  • 1 დმ³ = 1 ლ = 1000 სმ³; 1 მ³ = 1000 ლ. სიგრძის კავშირი kk → ფართობის k2k^2, მოცულობის k3k^3.
  • მასშტაბი 1:N1 : N: სიგრძე ×NN, ფართობი ×N2N^2.
  • v=stv = \dfrac{s}{t}; 1 მ/წმ = 3,6 კმ/სთ. საშუალო სიჩქარე = მთელი მანძილი ÷ მთელი დრო. შემხვედრი მოძრაობა: v1+v2v_1 + v_2.