მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

მიმდევრობები და პროგრესიები

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. მიმდევრობა და მისი მოცემის ხერხები

ამ ნაწილის ტერმინები (8)
გეომეტრიული პროგრესიის მნიშვნელი
რიცხვი, რომელზეც ყოველ წევრს ვამრავლებთ შემდეგი წევრის მისაღებად (შემდეგი წევრი გაყოფილი წინა წევრზე).მაგალითი: 4, 2, 1, … პროგრესიაში მნიშვნელია 2 : 4 = 1/2.
ზრდადი მიმდევრობა
მიმდევრობა, რომლის ყოველი შემდეგი წევრი წინაზე მეტია ყველა ნომრისთვის.მაგალითი: (2n − 1)/(n + 1): 0,5; 1; 1,25; … ყოველი წევრი წინაზე მეტია.
მიმდევრობის წევრი
მიმდევრობაში ერთი რიცხვი; მისი ადგილი ნომრით განისაზღვრება.მაგალითი: თუ n-ური წევრის ფორმულაა a(n) = 3n − 2, მაშინ მეოთხე წევრია 3 × 4 − 2 = 10.
ნეპერის რიცხვი e
რიცხვი, რომელსაც (1 + 1/n)^n მიმდევრობა უახლოვდება; დაახლოებით 2,718.მაგალითი: n = 1000-ზე (1 + 1/1000)^1000 დაახლოებით 2,717-ია.
პირველი n წევრის ჯამი
პროგრესიის პირველი n წევრის შეკრებით მიღებული რიცხვი.მაგალითი: 1, 3, 5, 7 პროგრესიისთვის პირველი ოთხი წევრის ჯამია 1 + 3 + 5 + 7 = 16.
რეკურენტული მიმდევრობა
მიმდევრობა, სადაც მოცემულია პირველი წევრი და წესი, რომლითაც ყოველი შემდეგი წევრი წინა წევრებიდან გამოითვლება.მაგალითი: პირველი წევრი 1, წესი „წინა ორჯერ და კიდევ 1“: მიმდევრობაა 1, 3, 7, 15, …
რიცხვითი მიმდევრობა
რიცხვების სია, სადაც ყოველ ნომერს (1, 2, 3, …) ერთი რიცხვი შეესაბამება.მაგალითი: 2, 4, 6, 8, … მიმდევრობაა: პირველი წევრია 2, მეოთხე წევრია 8.
ფიბონაჩის მიმდევრობა
მიმდევრობა, სადაც პირველი ორი წევრი 1-ია და ყოველი შემდეგი წინა ორის ჯამია.მაგალითი: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13: აქ 8 = 3 + 5.

რიცხვითი მიმდევრობა — ეს არის რიცხვების სია, სადაც ყოველ ნომერს (1, 2, 3, …) ერთი რიცხვი შეესაბამება. მას ვწერთ ასე: a1,a2,a3,…a_1, a_2, a_3, \dots რიცხვი ana_n არის მიმდევრობის nn-ური წევრი, nn კი მისი ნომერია (ნატურალური რიცხვი).

მიმდევრობას ორი ხერხით ვაძლევთ:

  • nn-ური წევრის ფორმულით. მაგალითად, an=n2−3na_n = n^2 - 3n. ნომერს ფორმულაში ვსვამთ და ნებისმიერ წევრს პირდაპირ ვითვლით: a5=25−15=10a_5 = 25 - 15 = 10.
  • რეკურენტულად. ვაძლევთ პირველ წევრს (ან პირველ ორს) და წესს, რომლითაც შემდეგი წევრი წინა წევრებიდან გამოითვლება. მაგალითად, a1=1a_1 = 1, an+1=2an+1a_{n+1} = 2a_n + 1. წევრებს ვითვლით თანმიმდევრობით: a2=2×1+1=3a_2 = 2 \times 1 + 1 = 3, a3=2×3+1=7a_3 = 2 \times 3 + 1 = 7.

ფიბონაჩის მიმდევრობა რეკურენტულად მოცემული ცნობილი მიმდევრობაა: F1=F2=1F_1 = F_2 = 1, Fn+2=Fn+1+FnF_{n+2} = F_{n+1} + F_n (ყოველი წევრი წინა ორის ჯამია): 1,1,2,3,5,8,13,21,34,55,…1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, \dots

არის თუ არა რიცხვი წევრი. რიცხვი cc მიმდევრობის წევრია მაშინ, როცა განტოლებას an=ca_n = c ნატურალური ამონახსნი აქვს; ეს ამონახსნი არის წევრის ნომერი.

მაგალითი 1

მიმდევრობა მოცემულია ფორმულით an=n2−3na_n = n^2 - 3n. ჩამოწერეთ პირველი ოთხი წევრი და იპოვეთ, მერამდენე წევრია 28.

ამოხსნა

  1. a1=1−3=−2a_1 = 1 - 3 = -2, a2=4−6=−2a_2 = 4 - 6 = -2, a3=9−9=0a_3 = 9 - 9 = 0, a4=16−12=4a_4 = 16 - 12 = 4.
  2. ვხსნით n2−3n=28n^2 - 3n = 28, ანუ n2−3n−28=0n^2 - 3n - 28 = 0. D=9+112=121D = 9 + 112 = 121, n=3±112n = \dfrac{3 \pm 11}{2}, ანუ n=7n = 7 ან n=−4n = -4.
  3. ნომერი ნატურალურია, ამიტომ n=7n = 7. შემოწმება: a7=49−21=28a_7 = 49 - 21 = 28.

პასუხი: −2,−2,0,4-2, -2, 0, 4; 28 არის მე-7 წევრი

მაგალითი 2

an=60n+3a_n = \dfrac{60}{n+3} მიმდევრობის რამდენი წევრი მოხვდება [1;5)[1; 5) შუალედში?

ამოხსნა

  1. პირობაა 1≤60n+3<51 \le \dfrac{60}{n+3} < 5. რადგან n+3>0n + 3 > 0, უტოლობის ნიშანი არ იცვლება, როცა ყველა ნაწილს n+3n + 3-ზე ვამრავლებთ: n+3≤60n + 3 \le 60 და 5(n+3)>605(n + 3) > 60.
  2. პირველიდან n≤57n \le 57. მეორიდან n+3>12n + 3 > 12, ანუ n>9n > 9.
  3. ნატურალური nn არის 10,11,…,5710, 11, \dots, 57. მათი რაოდენობაა 57−10+1=4857 - 10 + 1 = 48.
  4. შემოწმება: a10=6013≈4,6<5a_{10} = \dfrac{60}{13} \approx 4{,}6 < 5, a9=6012=5a_9 = \dfrac{60}{12} = 5 (შუალედში არ შედის), a57=1a_{57} = 1.

პასუხი: 48

მაგალითი 3

მიმდევრობა მოცემულია რეკურენტულად: a1=1a_1 = 1, an+1=2an+1a_{n+1} = 2a_n + 1. იპოვეთ a5a_5 და nn-ური წევრის ფორმულა.

ამოხსნა

  1. a2=2×1+1=3a_2 = 2 \times 1 + 1 = 3, a3=2×3+1=7a_3 = 2 \times 3 + 1 = 7, a4=2×7+1=15a_4 = 2 \times 7 + 1 = 15, a5=2×15+1=31a_5 = 2 \times 15 + 1 = 31.
  2. თითოეულ წევრს 1-ს თუ მივუმატებთ, მივიღებთ 2,4,8,16,322, 4, 8, 16, 32, ანუ 21,22,…,252^1, 2^2, \dots, 2^5. ვარაუდი: an=2n−1a_n = 2^n - 1.
  3. ვამოწმებთ წესში: თუ an=2n−1a_n = 2^n - 1, მაშინ 2an+1=2(2n−1)+1=2n+1−1=an+12a_n + 1 = 2(2^n - 1) + 1 = 2^{n+1} - 1 = a_{n+1}. პირველი წევრიც ეთანხმება: 21−1=12^1 - 1 = 1.

პასუხი: a5=31a_5 = 31, an=2n−1a_n = 2^n - 1

მაგალითი 4

(ა) ფიბონაჩის მიმდევრობაში იპოვეთ F10F_{10}. (ბ) მიმდევრობაში a1=2a_1 = 2, a2=3a_2 = 3 და an+2=an+1+ana_{n+2} = a_{n+1} + a_n. იპოვეთ a6a_6.

ამოხსნა

  1. (ა) F1=1F_1 = 1, F2=1F_2 = 1, F3=2F_3 = 2, F4=3F_4 = 3, F5=5F_5 = 5, F6=8F_6 = 8, F7=13F_7 = 13, F8=21F_8 = 21, F9=34F_9 = 34, F10=21+34=55F_{10} = 21 + 34 = 55.
  2. (ბ) a3=2+3=5a_3 = 2 + 3 = 5, a4=3+5=8a_4 = 3 + 5 = 8, a5=5+8=13a_5 = 5 + 8 = 13, a6=8+13=21a_6 = 8 + 13 = 21.

პასუხი: (ა) 55; (ბ) 21

შეამოწმე თავი

  1. მიმდევრობა მოცემულია ფორმულით an=3n−2a_n = 3n - 2. რას უდრის a10a_{10}?
  2. a1=2a_1 = 2, an+1=3an−1a_{n+1} = 3a_n - 1. რას უდრის a4a_4?
  3. an=40n+2a_n = \dfrac{40}{n+2} მიმდევრობის რამდენი წევრია ნატურალური რიცხვი?

პასუხები: 1) 28 2) 41 3) 6

§2. არითმეტიკული პროგრესია

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
არითმეტიკული პროგრესია
მიმდევრობა, სადაც ყოველი წევრი წინაზე ერთი და იმავე რიცხვით მეტია (ან ნაკლებია).მაგალითი: 3, 7, 11, 15, …: ყოველ ჯერზე ემატება 4.
არითმეტიკული პროგრესიის სხვაობა
რიცხვი, რომელიც ყოველ წევრს ემატება შემდეგი წევრის მისაღებად (შემდეგი წევრი მინუს წინა წევრი).მაგალითი: 5, 8, 11, … პროგრესიაში სხვაობაა 8 − 5 = 3.

არითმეტიკული პროგრესია — ეს არის მიმდევრობა, რომლის ყოველი წევრი წინაზე ერთი და იმავე რიცხვით dd მეტია: an+1=an+da_{n+1} = a_n + d. რიცხვს dd სხვაობა ეწოდება და d=an+1−and = a_{n+1} - a_n. თუ d>0d > 0, პროგრესია ზრდადია; თუ d<0d < 0 — კლებადი.

nn-ური წევრი: an=a1+(n−1)d.a_n = a_1 + (n - 1)d. რატომ: a1a_1-იდან ana_n-ამდე n−1n - 1 ნაბიჯია და ყოველ ნაბიჯზე dd ემატება. ასევე an−am=(n−m)da_n - a_m = (n - m)d.

პირველი nn წევრის ჯამი: Sn=a1+an2×n=2a1+(n−1)d2×n.S_n = \dfrac{a_1 + a_n}{2} \times n = \dfrac{2a_1 + (n - 1)d}{2} \times n. რატომ: ჯამს ორჯერ ვწერთ, მეორედ უკუ მიმართულებით. თითოეული წყვილის ჯამია a1+ana_1 + a_n (a2+an−1a_2 + a_{n-1} იგივეა), წყვილი nn-ია, ამიტომ 2Sn=(a1+an)×n2S_n = (a_1 + a_n) \times n.

თვისებები.

  • ყოველი წევრი მეზობლების საშუალოა: an=an−1+an+12a_n = \dfrac{a_{n-1} + a_{n+1}}{2}. სამი რიცხვი a,b,ca, b, c არითმეტიკული პროგრესიაა, როცა 2b=a+c2b = a + c. მაგალითად 3,5,73, 5, 7: 2×5=3+72 \times 5 = 3 + 7.
  • თუ k+m=p+qk + m = p + q (ნომრების ჯამი ტოლია), მაშინ ak+am=ap+aqa_k + a_m = a_p + a_q. მაგალითად, a2+a9=a4+a7a_2 + a_9 = a_4 + a_7.
  • წევრთა რაოდენობა aka_k-დან ama_m-მდე არის m−k+1m - k + 1.

მაგალითი 5

არითმეტიკულ პროგრესიაში a3=7a_3 = 7 და a8=22a_8 = 22. იპოვეთ a1a_1, dd და S20S_{20}.

ამოხსნა

  1. a8−a3=5da_8 - a_3 = 5d, ამიტომ 5d=22−7=155d = 22 - 7 = 15 და d=3d = 3.
  2. a3=a1+2da_3 = a_1 + 2d, ამიტომ a1=7−6=1a_1 = 7 - 6 = 1.
  3. a20=a1+19d=1+57=58a_{20} = a_1 + 19d = 1 + 57 = 58.
  4. S20=1+582×20=590S_{20} = \dfrac{1 + 58}{2} \times 20 = 590.

პასუხი: a1=1a_1 = 1, d=3d = 3, S20=590S_{20} = 590

მაგალითი 6

არითმეტიკული პროგრესიის მე-8 წევრი პირველ წევრზე 3-ჯერ მეტია. რას უდრის მე-15 წევრის შეფარდება მე-8 წევრთან?

ამოხსნა

  1. პირობით a8=3a1a_8 = 3a_1. ჩავწეროთ a8=a1+7da_8 = a_1 + 7d: a1+7d=3a1a_1 + 7d = 3a_1, ანუ 7d=2a17d = 2a_1 და d=2a17d = \dfrac{2a_1}{7}.
  2. a15=a1+14d=a1+14×2a17=a1+4a1=5a1a_{15} = a_1 + 14d = a_1 + 14 \times \dfrac{2a_1}{7} = a_1 + 4a_1 = 5a_1.
  3. a15a8=5a13a1=53\dfrac{a_{15}}{a_8} = \dfrac{5a_1}{3a_1} = \dfrac{5}{3}.
  4. შემოწმება a1=7a_1 = 7-ით: d=2d = 2, a8=7+14=21=3×7a_8 = 7 + 14 = 21 = 3 \times 7, a15=7+28=35a_{15} = 7 + 28 = 35, 3521=53\dfrac{35}{21} = \dfrac{5}{3}.

პასუხი: 53\dfrac{5}{3}

მაგალითი 7

არითმეტიკულ პროგრესიაში a1=5a_1 = 5, d=2d = 2. რამდენი წევრის ჯამია 140?

ამოხსნა

  1. Sn=2a1+(n−1)d2×n=10+2(n−1)2×n=(n+4)nS_n = \dfrac{2a_1 + (n - 1)d}{2} \times n = \dfrac{10 + 2(n - 1)}{2} \times n = (n + 4)n.
  2. n(n+4)=140n(n + 4) = 140, ანუ n2+4n−140=0n^2 + 4n - 140 = 0. D=16+560=576D = 16 + 560 = 576, D=24\sqrt{D} = 24.
  3. n=−4±242n = \dfrac{-4 \pm 24}{2}: n=10n = 10 ან n=−14n = -14. ნომერი ნატურალურია, ამიტომ n=10n = 10.
  4. შემოწმება: a10=5+18=23a_{10} = 5 + 18 = 23, S10=5+232×10=140S_{10} = \dfrac{5 + 23}{2} \times 10 = 140.

პასუხი: 10

მაგალითი 8

a1,a2,…,ana_1, a_2, \dots, a_n არითმეტიკული პროგრესიის მე-5 და მე-6 წევრის საშუალო არითმეტიკული უდრის პროგრესიის ყველა წევრის საშუალო არითმეტიკულს. იპოვეთ nn, თუ d≠0d \ne 0.

ამოხსნა

  1. მე-5 და მე-6 წევრის საშუალოა a5+a62=2a1+9d2\dfrac{a_5 + a_6}{2} = \dfrac{2a_1 + 9d}{2}.
  2. ყველა წევრის საშუალოა Snn=a1+an2=2a1+(n−1)d2\dfrac{S_n}{n} = \dfrac{a_1 + a_n}{2} = \dfrac{2a_1 + (n - 1)d}{2}.
  3. ტოლობიდან 2a1+9d=2a1+(n−1)d2a_1 + 9d = 2a_1 + (n - 1)d, ანუ 9d=(n−1)d9d = (n - 1)d.
  4. d≠0d \ne 0, ამიტომ ვყოფთ dd-ზე: 9=n−19 = n - 1 და n=10n = 10.
  5. შემოწმება a1=1a_1 = 1, d=1d = 1-ით: 5+62=5,5\dfrac{5 + 6}{2} = 5{,}5 და 1+102=5,5\dfrac{1 + 10}{2} = 5{,}5.

პასუხი: 10

მაგალითი 9

a1,a2,…,a20a_1, a_2, \dots, a_{20} არითმეტიკული პროგრესიის სხვაობაა 3. კენტი ნომრების მქონე წევრების ჯამია 100. რას უდრის ლუწი ნომრების მქონე წევრების ჯამი?

ამოხსნა

  1. ლუწი და კენტი ნომრების ათ-ათი წევრია. შევქმნათ წყვილები: a2a_2 და a1a_1, a4a_4 და a3a_3, …, a20a_{20} და a19a_{19}. თითო წყვილში ლუწი ნომრის წევრი 3-ით მეტია.
  2. ათი წყვილია, ამიტომ ლუწი ნომრების წევრთა ჯამი კენტი ნომრების წევრთა ჯამზე 10×3=3010 \times 3 = 30-ით მეტია.
  3. 100+30=130100 + 30 = 130.
  4. შემოწმება: 10a1+90×3=10010a_1 + 90 \times 3 = 100 გვაძლევს a1=−17a_1 = -17. ლუწი ნომრების წევრთა ჯამია 10a1+3×(1+3+⋯+19)=−170+3×100=13010a_1 + 3 \times (1 + 3 + \dots + 19) = -170 + 3 \times 100 = 130.

პასუხი: 130

შეამოწმე თავი

  1. არითმეტიკულ პროგრესიაში a1=−4a_1 = -4, d=3d = 3. რას უდრის a12a_{12}?
  2. იპოვეთ 3-ის ჯერადი ყველა ნატურალური რიცხვის ჯამი 3-დან 99-მდე.
  3. არითმეტიკულ პროგრესიაში a4=11a_4 = 11 და a9=−4a_9 = -4. იპოვეთ a1a_1.

პასუხები: 1) 29 2) 1683 3) 20

§3. გეომეტრიული პროგრესია

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
გეომეტრიული პროგრესია
მიმდევრობა, სადაც ყოველი წევრი წინას ერთსა და იმავე არანულოვან რიცხვზე გამრავლებით მიიღება.მაგალითი: 2, 6, 18, 54, …: ყოველ ჯერზე ვამრავლებთ 3-ზე.

გეომეტრიული პროგრესია — ეს არის მიმდევრობა, რომლის ყოველი წევრი წინას ერთსა და იმავე არანულოვან რიცხვზე qq გამრავლებით მიიღება: bn+1=bn×qb_{n+1} = b_n \times q (ამასთან b1≠0b_1 \ne 0). რიცხვს qq პროგრესიის მნიშვნელი ეწოდება და q=bn+1bnq = \dfrac{b_{n+1}}{b_n}.

nn-ური წევრი: bn=b1×q n−1.b_n = b_1 \times q^{\,n-1}. რატომ: b1b_1-დან bnb_n-ამდე n−1n - 1 ნაბიჯია და ყოველ ნაბიჯზე ვამრავლებთ qq-ზე.

პირველი nn წევრის ჯამი: Sn=b1(qn−1)q−1(q≠1);q=1-ისას Sn=n×b1.S_n = \dfrac{b_1(q^n - 1)}{q - 1} \quad (q \ne 1);\qquad q = 1\text{-ისას } S_n = n \times b_1. რატომ: Sn−qSn=b1−b1qnS_n - qS_n = b_1 - b_1q^n (შუა წევრები ეშლება), აქედან Sn(1−q)=b1(1−qn)S_n(1 - q) = b_1(1 - q^n).

თვისებები.

  • bn2=bn−1×bn+1b_n^2 = b_{n-1} \times b_{n+1}. სამი არანულოვანი რიცხვი a,b,ca, b, c გეომეტრიული პროგრესიაა, როცა b2=acb^2 = ac. მაგალითად 2,6,182, 6, 18: 62=2×18=366^2 = 2 \times 18 = 36.
  • თუ k+m=p+rk + m = p + r, მაშინ bk×bm=bp×brb_k \times b_m = b_p \times b_r.
  • თუ ყოველ ჯერზე სიდიდე p%p\%-ით იზრდება, ის მრავლდება q=1+p100q = 1 + \dfrac{p}{100}-ზე; თუ p%p\%-ით მცირდება, q=1−p100q = 1 - \dfrac{p}{100}-ზე. ეს გეომეტრიული პროგრესიაა.

მაგალითი 10

გეომეტრიულ პროგრესიაში b1=3b_1 = 3 და q=2q = 2. იპოვეთ b6b_6 და S6S_6.

ამოხსნა

  1. b6=b1q5=3×25=3×32=96b_6 = b_1 q^5 = 3 \times 2^5 = 3 \times 32 = 96.
  2. S6=3(26−1)2−1=3×63=189S_6 = \dfrac{3(2^6 - 1)}{2 - 1} = 3 \times 63 = 189.
  3. შემოწმება: 3+6+12+24+48+96=1893 + 6 + 12 + 24 + 48 + 96 = 189.

პასუხი: b6=96b_6 = 96, S6=189S_6 = 189

მაგალითი 11

გეომეტრიულ პროგრესიაში b3=12b_3 = 12 და b6=−96b_6 = -96. იპოვეთ b1b_1, qq და S5S_5.

ამოხსნა

  1. b6=b3×q3b_6 = b_3 \times q^3, ამიტომ q3=−9612=−8q^3 = \dfrac{-96}{12} = -8 და q=−2q = -2.
  2. b3=b1q2b_3 = b_1 q^2, ამიტომ b1=124=3b_1 = \dfrac{12}{4} = 3.
  3. S5=3((−2)5−1)−2−1=3×(−33)−3=33S_5 = \dfrac{3\big((-2)^5 - 1\big)}{-2 - 1} = \dfrac{3 \times (-33)}{-3} = 33.
  4. შემოწმება: 3−6+12−24+48=333 - 6 + 12 - 24 + 48 = 33.

პასუხი: b1=3b_1 = 3, q=−2q = -2, S5=33S_5 = 33

მაგალითი 12

ზრდადი გეომეტრიული პროგრესიის მეორე წევრი პირველზე 4-ით მეტია, მეოთხე წევრი მესამეზე 36-ით მეტია. იპოვეთ b1b_1 და qq.

ამოხსნა

  1. b2−b1=b1(q−1)=4b_2 - b_1 = b_1(q - 1) = 4 და b4−b3=b1q2(q−1)=36b_4 - b_3 = b_1 q^2(q - 1) = 36.
  2. მეორე ტოლობა გავყოთ პირველზე: q2=364=9q^2 = \dfrac{36}{4} = 9, ამიტომ q=3q = 3 ან q=−3q = -3.
  3. ზრდადი პროგრესიისთვის q=3q = 3 (q=−3q = -3-ზე წევრების ნიშნები იცვლება და პროგრესია ზრდადი არ არის).
  4. b1(3−1)=4b_1(3 - 1) = 4, ამიტომ b1=2b_1 = 2.
  5. შემოწმება: 2,6,18,542, 6, 18, 54; 6−2=46 - 2 = 4 და 54−18=3654 - 18 = 36.

პასუხი: b1=2b_1 = 2, q=3q = 3

მაგალითი 13

საბანკო დეპოზიტი 2000 ლარია და ყოველ წელს 10%-ით იზრდება. რა თანხა იქნება 3 წლის შემდეგ?

ამოხსნა

  1. 10%-იანი ზრდისას თანხა მრავლდება q=1+10100=1,1q = 1 + \dfrac{10}{100} = 1{,}1-ზე.
  2. ყოველ წელს თანხა მრავლდება 1,11{,}1-ზე, 3 წელიწადში — სამჯერ: 2000×1,132000 \times 1{,}1^3.
  3. 1,13=1,3311{,}1^3 = 1{,}331, ამიტომ 2000×1,331=26622000 \times 1{,}331 = 2662.
  4. შემოწმება წლების მიხედვით: 2000×1,1=22002000 \times 1{,}1 = 2200, 2200×1,1=24202200 \times 1{,}1 = 2420, 2420×1,1=26622420 \times 1{,}1 = 2662.

პასუხი: 2662 ლარი

შეამოწმე თავი

  1. გეომეტრიულ პროგრესიაში b1=5b_1 = 5, q=3q = 3. რას უდრის b4b_4?
  2. გეომეტრიულ პროგრესიაში b1=2b_1 = 2, q=2q = 2. რას უდრის S7S_7?
  3. რიცხვები 3,x,123, x, 12 დადებითი წევრების მქონე გეომეტრიული პროგრესიაა. იპოვეთ xx.

პასუხები: 1) 135 2) 254 3) 6

§4. მიმდევრობის ზღვარი

ამ ნაწილის ტერმინები (4)
კრებადი მიმდევრობა
მიმდევრობა, რომელსაც ზღვარი აქვს. თუ ზღვარი არ აქვს, მიმდევრობა განშლადია.მაგალითი: (n + 1)/n კრებადია (ზღვარი 1); 1, −1, 1, −1, … განშლადია.
მიმდევრობის ზღვარი
რიცხვი, რომელსაც მიმდევრობის წევრები ნომრის ზრდისას უსასრულოდ უახლოვდება.მაგალითი: 1/n მიმდევრობის წევრებია 0,1; 0,01; 0,001; …, ზღვარი 0-ია.
უსასრულოდ მცირე მიმდევრობა
მიმდევრობა, რომლის ზღვარი 0-ია.მაგალითი: (1/2)^n: 0,5; 0,25; 0,125; … მიისწრაფის 0-კენ.
შემოსაზღვრული მიმდევრობა
მიმდევრობა, რომლის ყველა წევრი რომელიმე რიცხვზე მეტი არ არის (ზემოდან შემოსაზღვრული) ან მასზე ნაკლები არ არის (ქვემოდან).მაგალითი: (2n − 1)/(n + 1) = 2 − 3/(n + 1) ყოველთვის 2-ზე ნაკლებია, ამიტომ ზემოდან შემოსაზღვრულია.

რიცხვი AA არის მიმდევრობის (an)(a_n) ზღვარი და ვწერთ lim⁡n→∞an=A\lim\limits_{n \to \infty} a_n = A, თუ nn-ის ზრდისას ana_n ახლოვდება AA-სთან ისე, რომ რაც უნდა მცირე ε>0\varepsilon > 0 ავიღოთ, რომელიღაც ნომრიდან მოყოლებული ყველა წევრი AA-სგან ε\varepsilon-ზე ნაკლებით განსხვავდება. მაგალითად, 1n\dfrac{1}{n}: 110,1100,11000,…\dfrac{1}{10}, \dfrac{1}{100}, \dfrac{1}{1000}, \dots მიისწრაფის 0-კენ. მიმდევრობას, რომელსაც ზღვარი აქვს, კრებადი ეწოდება; თუ ზღვარი არ აქვს — განშლადი. კრებადი მიმდევრობის ზღვარი ერთადერთია. ზღვარი შეიძლება წევრად არ შედიოდეს მიმდევრობაში (1n\dfrac{1}{n} არასოდეს ხდება 0).

უსასრულოდ მცირე მიმდევრობა — ზღვარი 0-ია (1n\dfrac{1}{n}, (12)n\left(\dfrac{1}{2}\right)^n). უსასრულოდ დიდი — მისი მოდული ყველა რიცხვს აჭარბებს (n2n^2, 2n2^n); მისი შებრუნებული 1an\dfrac{1}{a_n} უსასრულოდ მცირეა.

ძირითადი ზღვრები: lim⁡1n=0;lim⁡qn=0 (∣q∣<1);lim⁡c=c.\lim \dfrac{1}{n} = 0;\qquad \lim q^n = 0 \ (|q| < 1);\qquad \lim c = c.

ზღვრის არითმეტიკა. თუ lim⁡an=A\lim a_n = A და lim⁡bn=B\lim b_n = B, მაშინ lim⁡(an±bn)=A±B,lim⁡(anbn)=AB,lim⁡anbn=AB (B≠0),lim⁡(c an)=cA.\lim (a_n \pm b_n) = A \pm B,\quad \lim (a_n b_n) = AB,\quad \lim \dfrac{a_n}{b_n} = \dfrac{A}{B}\ (B \ne 0),\quad \lim (c\,a_n) = cA.

რაციონალური წილადი. P(n)Q(n)\dfrac{P(n)}{Q(n)}-ის ზღვარს ვპოულობთ ასე: მრიცხველსა და მნიშვნელს ვყოფთ nn-ის უმაღლეს ხარისხზე და ვიყენებთ 1n→0\dfrac{1}{n} \to 0. შედეგი:

  • ხარისხები ტოლია — ზღვარი უფროს კოეფიციენტთა შეფარდებაა;
  • მრიცხველის ხარისხი ნაკლებია — ზღვარი 0-ია;
  • მრიცხველის ხარისხი მეტია — წილადი უსასრულოდ დიდია და ზღვარი არ არსებობს.

ნეპერის რიცხვი. lim⁡(1+1n)n=e≈2,718\lim\left(1 + \dfrac{1}{n}\right)^n = e \approx 2{,}718. აქედან lim⁡(1+kn)n=ek\lim\left(1 + \dfrac{k}{n}\right)^n = e^k (ნებისმიერი რიცხვისთვის kk).

ზრდადი და შემოსაზღვრული მიმდევრობა. მიმდევრობა ზრდადია, თუ an+1>ana_{n+1} > a_n ყველა nn-ისთვის; ზემოდან შემოსაზღვრულია, თუ არსებობს MM, რომ an≤Ma_n \le M ყველა nn-ისთვის. თეორემა: ზრდადი და ზემოდან შემოსაზღვრული (ან კლებადი და ქვემოდან შემოსაზღვრული) მიმდევრობა კრებადია. ამ თეორემით მტკიცდება, რომ (1+1n)n\left(1 + \dfrac{1}{n}\right)^n-ს ზღვარი აქვს, და ამ ზღვარს ee ეწოდება.

მაგალითი 14

გამოთვალეთ lim⁡n→∞3n2+n−12n2+5\lim\limits_{n \to \infty} \dfrac{3n^2 + n - 1}{2n^2 + 5}.

ამოხსნა

  1. მრიცხველისა და მნიშვნელის უმაღლესი ხარისხია n2n^2. ორივეს ვყოფთ n2n^2-ზე: 3+1n−1n22+5n2\dfrac{3 + \dfrac{1}{n} - \dfrac{1}{n^2}}{2 + \dfrac{5}{n^2}}.
  2. 1n→0\dfrac{1}{n} \to 0 და 1n2→0\dfrac{1}{n^2} \to 0.
  3. ზღვარი: 3+0−02+0=32\dfrac{3 + 0 - 0}{2 + 0} = \dfrac{3}{2}.

პასუხი: 32\dfrac{3}{2}

მაგალითი 15

გამოთვალეთ: (ა) lim⁡2n+1n2+3\lim\dfrac{2n + 1}{n^2 + 3}; (ბ) lim⁡n3+12n2+n\lim\dfrac{n^3 + 1}{2n^2 + n}.

ამოხსნა

  1. (ა) უმაღლესი ხარისხია n2n^2. ვყოფთ n2n^2-ზე: 2n+1n21+3n2→0+01+0=0\dfrac{\dfrac{2}{n} + \dfrac{1}{n^2}}{1 + \dfrac{3}{n^2}} \to \dfrac{0 + 0}{1 + 0} = 0.
  2. (ბ) უმაღლესი ხარისხია n3n^3. ვყოფთ n3n^3-ზე: 1+1n32n+1n2\dfrac{1 + \dfrac{1}{n^3}}{\dfrac{2}{n} + \dfrac{1}{n^2}}.
  3. მრიცხველი 1-ისკენ მიდის, მნიშვნელი — 0-ისკენ (დადებითი მნიშვნელებით), ამიტომ წილადი უსასრულოდ დიდია. კონტროლი: n=100n = 100-ზე 1 000 00120 100≈49,8\dfrac{1\,000\,001}{20\,100} \approx 49{,}8, n=1000n = 1000-ზე ≈499,8\approx 499{,}8; წევრები უსასრულოდ იზრდება.

პასუხი: (ა) 0; (ბ) ზღვარი არ არსებობს (მიმდევრობა უსასრულოდ დიდია)

მაგალითი 16

გამოთვალეთ: (ა) lim⁡1+2+⋯+nn2\lim\dfrac{1 + 2 + \dots + n}{n^2}; (ბ) lim⁡2n+3n3n\lim\dfrac{2^n + 3^n}{3^n}.

ამოხსნა

  1. (ა) არითმეტიკული პროგრესიის ჯამით 1+2+⋯+n=n(n+1)21 + 2 + \dots + n = \dfrac{n(n + 1)}{2}.
  2. n(n+1)2n2=1+1n2→12\dfrac{n(n+1)}{2n^2} = \dfrac{1 + \dfrac{1}{n}}{2} \to \dfrac{1}{2}.
  3. (ბ) ვყოფთ ტერმინებს 3n3^n-ზე: 2n3n+1=(23)n+1\dfrac{2^n}{3^n} + 1 = \left(\dfrac{2}{3}\right)^n + 1.
  4. ∣23∣<1\left|\dfrac{2}{3}\right| < 1, ამიტომ (23)n→0\left(\dfrac{2}{3}\right)^n \to 0 და ზღვარია 0+1=10 + 1 = 1.

პასუხი: (ა) 12\dfrac{1}{2}; (ბ) 1

მაგალითი 17

გამოთვალეთ: (ა) lim⁡(1+3n)n\lim\left(1 + \dfrac{3}{n}\right)^n; (ბ) lim⁡(1−1n)n\lim\left(1 - \dfrac{1}{n}\right)^n.

ამოხსნა

  1. ვიყენებთ lim⁡(1+kn)n=ek\lim\left(1 + \dfrac{k}{n}\right)^n = e^k.
  2. (ა) k=3k = 3, ამიტომ ზღვარი e3e^3-ია.
  3. (ბ) 1−1n=1+−1n1 - \dfrac{1}{n} = 1 + \dfrac{-1}{n}, ანუ k=−1k = -1 და ზღვარია e−1=1ee^{-1} = \dfrac{1}{e}.

პასუხი: (ა) e3e^3; (ბ) 1e\dfrac{1}{e}

მაგალითი 18

აჩვენეთ, რომ an=2n−1n+1a_n = \dfrac{2n - 1}{n + 1} კრებადია და იპოვეთ მისი ზღვარი.

ამოხსნა

  1. გარდავქმნათ: 2n−1n+1=2(n+1)−3n+1=2−3n+1\dfrac{2n - 1}{n + 1} = \dfrac{2(n + 1) - 3}{n + 1} = 2 - \dfrac{3}{n + 1}.
  2. an+1−an=3n+1−3n+2=3(n+1)(n+2)>0a_{n+1} - a_n = \dfrac{3}{n + 1} - \dfrac{3}{n + 2} = \dfrac{3}{(n + 1)(n + 2)} > 0 ყველა nn-ისთვის, ამიტომ მიმდევრობა ზრდადია.
  3. 3n+1>0\dfrac{3}{n + 1} > 0, ამიტომ an<2a_n < 2 და მიმდევრობა ზემოდან შემოსაზღვრულია.
  4. თეორემით მიმდევრობა კრებადია. 3n+1→0\dfrac{3}{n+1} \to 0, ამიტომ ზღვარია 2.
  5. შემოწმება: a1=12a_1 = \dfrac{1}{2}, a2=1a_2 = 1, a3=54a_3 = \dfrac{5}{4} — წევრები იზრდება და 2-ს უახლოვდება.

პასუხი: მიმდევრობა კრებადია, ზღვარი 2-ია

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ lim⁡5n−2n+4\lim\dfrac{5n - 2}{n + 4}.
  2. გამოთვალეთ lim⁡n+1n2\lim\dfrac{n + 1}{n^2}.
  3. გამოთვალეთ lim⁡(1+2n)n\lim\left(1 + \dfrac{2}{n}\right)^n.

პასუხები: 1) 5 2) 0 3) e2e^2

§5. უსასრულოდ კლებადი გეომეტრიული პროგრესიის ჯამი

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
უსასრულოდ კლებადი გეომეტრიული პროგრესია
გეომეტრიული პროგრესია, რომლის მნიშვნელის მოდული 1-ზე ნაკლებია; მისი უსასრულო ჯამი არსებობს და ტოლია პირველი წევრი გაყოფილი (1 − მნიშვნელი)-ზე.მაგალითი: 8 + 4 + 2 + …: პირველი წევრი 8, მნიშვნელი 1/2, ჯამი 8 : (1 − 1/2) = 16.

გეომეტრიული პროგრესია, რომლისთვისაც ∣q∣<1|q| < 1, უსასრულოდ კლებადია: წევრების მოდულები მცირდება. თუ წევრებს უსასრულოდ ვაჯამებთ, ჯამი ზღვარს უახლოვდება: S=b11−q(∣q∣<1).S = \dfrac{b_1}{1 - q} \quad (|q| < 1). რატომ: Sn=b1(1−qn)1−qS_n = \dfrac{b_1(1 - q^n)}{1 - q} და ∣q∣<1|q| < 1-ზე qn→0q^n \to 0, ამიტომ Sn→b11−qS_n \to \dfrac{b_1}{1 - q}. თუ ∣q∣≥1|q| \ge 1, ჯამი არ არსებობს.

პერიოდული ათწილადი. პერიოდი უსასრულოდ კლებადი პროგრესიაა: 0,(36)=0,36+0,0036+0,000036+…0{,}(36) = 0{,}36 + 0{,}0036 + 0{,}000036 + \dots აქ b1=0,36b_1 = 0{,}36 და q=0,01q = 0{,}01, ამიტომ S=0,361−0,01=0,360,99=3699=411S = \dfrac{0{,}36}{1 - 0{,}01} = \dfrac{0{,}36}{0{,}99} = \dfrac{36}{99} = \dfrac{4}{11}.

მაგალითი 19

იპოვეთ უსასრულოდ კლებადი გეომეტრიული პროგრესიის ჯამი: 12−4+43−…12 - 4 + \dfrac{4}{3} - \dots

ამოხსნა

  1. b1=12b_1 = 12, q=−412=−13q = \dfrac{-4}{12} = -\dfrac{1}{3}. ∣q∣=13<1|q| = \dfrac{1}{3} < 1, ამიტომ ჯამი არსებობს.
  2. S=121−(−13)=1243S = \dfrac{12}{1 - \left(-\dfrac{1}{3}\right)} = \dfrac{12}{\dfrac{4}{3}}.
  3. 1243=12×34=9\dfrac{12}{\dfrac{4}{3}} = 12 \times \dfrac{3}{4} = 9.

პასუხი: 9

მაგალითი 20

გადააქციეთ ჩვეულებრივ წილადად: (ა) 0,(36)0{,}(36); (ბ) 0,2(3)0{,}2(3).

ამოხსნა

  1. (ა) b1=0,36b_1 = 0{,}36, q=0,01q = 0{,}01: S=0,360,99=3699=411S = \dfrac{0{,}36}{0{,}99} = \dfrac{36}{99} = \dfrac{4}{11}.
  2. (ბ) 0,2(3)=0,2+0,03+0,003+0,0003+…0{,}2(3) = 0{,}2 + 0{,}03 + 0{,}003 + 0{,}0003 + \dots პერიოდული ნაწილი 0,03+0,003+…0{,}03 + 0{,}003 + \dots პროგრესიაა b1=0,03b_1 = 0{,}03, q=0,1q = 0{,}1.
  3. მისი ჯამია 0,031−0,1=0,030,9=130\dfrac{0{,}03}{1 - 0{,}1} = \dfrac{0{,}03}{0{,}9} = \dfrac{1}{30}.
  4. 0,2+130=630+130=7300{,}2 + \dfrac{1}{30} = \dfrac{6}{30} + \dfrac{1}{30} = \dfrac{7}{30}.
  5. შემოწმება: 7÷30=0,2333…7 \div 30 = 0{,}2333\dots და 4÷11=0,3636…4 \div 11 = 0{,}3636\dots

პასუხი: (ა) 411\dfrac{4}{11}; (ბ) 730\dfrac{7}{30}

მაგალითი 21

უსასრულოდ კლებადი გეომეტრიული პროგრესიის პირველი წევრია 6, ჯამი კი 8. იპოვეთ qq.

ამოხსნა

  1. S=b11−qS = \dfrac{b_1}{1 - q}, ამიტომ 8=61−q8 = \dfrac{6}{1 - q}.
  2. 1−q=68=341 - q = \dfrac{6}{8} = \dfrac{3}{4}, აქედან q=14q = \dfrac{1}{4}.
  3. შემოწმება: ∣q∣<1|q| < 1 და 61−14=634=8\dfrac{6}{1 - \dfrac{1}{4}} = \dfrac{6}{\dfrac{3}{4}} = 8.

პასუხი: q=14q = \dfrac{1}{4}

მაგალითი 22

ბურთი 10 მ სიმაღლიდან ვარდება. ყოველი დარტყმის შემდეგ ის წინა სიმაღლის 60%-ზე ადის. რა მანძილს გაივლის ბურთი სრულ გაჩერებამდე?

ამოხსნა

  1. პირველი ვარდნაა 10 მ. შემდეგ ბურთი ადის 6 მ-ზე და იმავე 6 მ-ით ბრუნდება ქვემოთ, შემდეგ 3,6 მ-ზე და იმდენივე ქვემოთ და ა.შ.
  2. ასვლების სიმაღლეები პროგრესიაა 6;3,6;…6; 3{,}6; \dots, ანუ b1=6b_1 = 6, q=0,6q = 0{,}6. მათი ჯამია 61−0,6=60,4=15\dfrac{6}{1 - 0{,}6} = \dfrac{6}{0{,}4} = 15.
  3. ყოველი სიმაღლე ბურთმა ორჯერ გაიარა (ზევით და ქვევით): 2×15=302 \times 15 = 30.
  4. სულ: 10+30=4010 + 30 = 40 მ.

პასუხი: 40 მ

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ 8+4+2+…8 + 4 + 2 + \dots პროგრესიის ჯამი.
  2. გადააქციეთ ჩვეულებრივ წილადად 0,(7)0{,}(7).
  3. უსასრულოდ კლებადი პროგრესიის b1=9b_1 = 9 და q=−12q = -\dfrac{1}{2}. იპოვეთ ჯამი.

პასუხები: 1) 16 2) 79\dfrac{7}{9} 3) 6

მოკლედ

  • nn-ური წევრი: ფორმულით (an=n2−3na_n = n^2 - 3n) ან რეკურენტულად (an+1=2an+1a_{n+1} = 2a_n + 1); ფიბონაჩი: Fn+2=Fn+1+FnF_{n+2} = F_{n+1} + F_n.
  • არითმეტიკული პროგრესია: an=a1+(n−1)da_n = a_1 + (n - 1)d; Sn=a1+an2×nS_n = \dfrac{a_1 + a_n}{2} \times n; 2b=a+c2b = a + c; k+m=p+q⇒ak+am=ap+aqk + m = p + q \Rightarrow a_k + a_m = a_p + a_q.
  • გეომეტრიული პროგრესია: bn=b1qn−1b_n = b_1 q^{n-1}; Sn=b1(qn−1)q−1S_n = \dfrac{b_1(q^n - 1)}{q - 1}; b2=acb^2 = ac; p%p\% ზრდა — q=1+p100q = 1 + \dfrac{p}{100}.
  • ზღვარი: lim⁡1n=0\lim\dfrac{1}{n} = 0, lim⁡qn=0\lim q^n = 0 (∣q∣<1|q| < 1); წილადში ვყოფთ nn-ის უმაღლეს ხარისხზე.
  • lim⁡(1+kn)n=ek\lim\left(1 + \dfrac{k}{n}\right)^n = e^k; ზრდადი და ზემოდან შემოსაზღვრული მიმდევრობა კრებადია.
  • უსასრულოდ კლებადი პროგრესია (∣q∣<1|q| < 1): S=b11−qS = \dfrac{b_1}{1 - q}; 0,(36)=36990{,}(36) = \dfrac{36}{99}.