§1. მიმდევრობა და მისი მოცემის ხერხები
ამ ნაწილის ტერმინები (8)
- გეომეტრიული პროგრესიის მნიშვნელი
- რიცხვი, რომელზეც ყოველ წევრს ვამრავლებთ შემდეგი წევრის მისაღებად (შემდეგი წევრი გაყოფილი წინა წევრზე).მაგალითი: 4, 2, 1, … პროგრესიაში მნიშვნელია 2 : 4 = 1/2.
- ზრდადი მიმდევრობა
- მიმდევრობა, რომლის ყოველი შემდეგი წევრი წინაზე მეტია ყველა ნომრისთვის.მაგალითი: (2n − 1)/(n + 1): 0,5; 1; 1,25; … ყოველი წევრი წინაზე მეტია.
- მიმდევრობის წევრი
- მიმდევრობაში ერთი რიცხვი; მისი ადგილი ნომრით განისაზღვრება.მაგალითი: თუ n-ური წევრის ფორმულაა a(n) = 3n − 2, მაშინ მეოთხე წევრია 3 × 4 − 2 = 10.
- ნეპერის რიცხვი e
- რიცხვი, რომელსაც (1 + 1/n)^n მიმდევრობა უახლოვდება; დაახლოებით 2,718.მაგალითი: n = 1000-ზე (1 + 1/1000)^1000 დაახლოებით 2,717-ია.
- პირველი n წევრის ჯამი
- პროგრესიის პირველი n წევრის შეკრებით მიღებული რიცხვი.მაგალითი: 1, 3, 5, 7 პროგრესიისთვის პირველი ოთხი წევრის ჯამია 1 + 3 + 5 + 7 = 16.
- რეკურენტული მიმდევრობა
- მიმდევრობა, სადაც მოცემულია პირველი წევრი და წესი, რომლითაც ყოველი შემდეგი წევრი წინა წევრებიდან გამოითვლება.მაგალითი: პირველი წევრი 1, წესი „წინა ორჯერ და კიდევ 1“: მიმდევრობაა 1, 3, 7, 15, …
- რიცხვითი მიმდევრობა
- რიცხვების სია, სადაც ყოველ ნომერს (1, 2, 3, …) ერთი რიცხვი შეესაბამება.მაგალითი: 2, 4, 6, 8, … მიმდევრობაა: პირველი წევრია 2, მეოთხე წევრია 8.
- ფიბონაჩის მიმდევრობა
- მიმდევრობა, სადაც პირველი ორი წევრი 1-ია და ყოველი შემდეგი წინა ორის ჯამია.მაგალითი: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13: აქ 8 = 3 + 5.
რიცხვითი მიმდევრობა — ეს არის რიცხვების სია, სადაც ყოველ ნომერს (1, 2, 3, …) ერთი რიცხვი შეესაბამება. მას ვწერთ ასე: რიცხვი არის მიმდევრობის -ური წევრი, კი მისი ნომერია (ნატურალური რიცხვი).
მიმდევრობას ორი ხერხით ვაძლევთ:
- -ური წევრის ფორმულით. მაგალითად, . ნომერს ფორმულაში ვსვამთ და ნებისმიერ წევრს პირდაპირ ვითვლით: .
- რეკურენტულად. ვაძლევთ პირველ წევრს (ან პირველ ორს) და წესს, რომლითაც შემდეგი წევრი წინა წევრებიდან გამოითვლება. მაგალითად, , . წევრებს ვითვლით თანმიმდევრობით: , .
ფიბონაჩის მიმდევრობა რეკურენტულად მოცემული ცნობილი მიმდევრობაა: , (ყოველი წევრი წინა ორის ჯამია):
არის თუ არა რიცხვი წევრი. რიცხვი მიმდევრობის წევრია მაშინ, როცა განტოლებას ნატურალური ამონახსნი აქვს; ეს ამონახსნი არის წევრის ნომერი.
მაგალითი 1
მიმდევრობა მოცემულია ფორმულით . ჩამოწერეთ პირველი ოთხი წევრი და იპოვეთ, მერამდენე წევრია 28.
ამოხსნა
- , , , .
- ვხსნით , ანუ . , , ანუ ან .
- ნომერი ნატურალურია, ამიტომ . შემოწმება: .
პასუხი: ; 28 არის მე-7 წევრი
მაგალითი 2
მიმდევრობის რამდენი წევრი მოხვდება შუალედში?
ამოხსნა
- პირობაა . რადგან , უტოლობის ნიშანი არ იცვლება, როცა ყველა ნაწილს -ზე ვამრავლებთ: და .
- პირველიდან . მეორიდან , ანუ .
- ნატურალური არის . მათი რაოდენობაა .
- შემოწმება: , (შუალედში არ შედის), .
პასუხი: 48
მაგალითი 3
მიმდევრობა მოცემულია რეკურენტულად: , . იპოვეთ და -ური წევრის ფორმულა.
ამოხსნა
- , , , .
- თითოეულ წევრს 1-ს თუ მივუმატებთ, მივიღებთ , ანუ . ვარაუდი: .
- ვამოწმებთ წესში: თუ , მაშინ . პირველი წევრიც ეთანხმება: .
პასუხი: ,
მაგალითი 4
(ა) ფიბონაჩის მიმდევრობაში იპოვეთ . (ბ) მიმდევრობაში , და . იპოვეთ .
ამოხსნა
- (ა) , , , , , , , , , .
- (ბ) , , , .
პასუხი: (ა) 55; (ბ) 21
შეამოწმე თავი
- მიმდევრობა მოცემულია ფორმულით . რას უდრის ?
- , . რას უდრის ?
- მიმდევრობის რამდენი წევრია ნატურალური რიცხვი?
პასუხები: 1) 28 2) 41 3) 6
§2. არითმეტიკული პროგრესია
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- არითმეტიკული პროგრესია
- მიმდევრობა, სადაც ყოველი წევრი წინაზე ერთი და იმავე რიცხვით მეტია (ან ნაკლებია).მაგალითი: 3, 7, 11, 15, …: ყოველ ჯერზე ემატება 4.
- არითმეტიკული პროგრესიის სხვაობა
- რიცხვი, რომელიც ყოველ წევრს ემატება შემდეგი წევრის მისაღებად (შემდეგი წევრი მინუს წინა წევრი).მაგალითი: 5, 8, 11, … პროგრესიაში სხვაობაა 8 − 5 = 3.
არითმეტიკული პროგრესია — ეს არის მიმდევრობა, რომლის ყოველი წევრი წინაზე ერთი და იმავე რიცხვით მეტია: . რიცხვს სხვაობა ეწოდება და . თუ , პროგრესია ზრდადია; თუ — კლებადი.
-ური წევრი: რატომ: -იდან -ამდე ნაბიჯია და ყოველ ნაბიჯზე ემატება. ასევე .
პირველი წევრის ჯამი: რატომ: ჯამს ორჯერ ვწერთ, მეორედ უკუ მიმართულებით. თითოეული წყვილის ჯამია ( იგივეა), წყვილი -ია, ამიტომ .
თვისებები.
- ყოველი წევრი მეზობლების საშუალოა: . სამი რიცხვი არითმეტიკული პროგრესიაა, როცა . მაგალითად : .
- თუ (ნომრების ჯამი ტოლია), მაშინ . მაგალითად, .
- წევრთა რაოდენობა -დან -მდე არის .
მაგალითი 5
არითმეტიკულ პროგრესიაში და . იპოვეთ , და .
ამოხსნა
- , ამიტომ და .
- , ამიტომ .
- .
- .
პასუხი: , ,
მაგალითი 6
არითმეტიკული პროგრესიის მე-8 წევრი პირველ წევრზე 3-ჯერ მეტია. რას უდრის მე-15 წევრის შეფარდება მე-8 წევრთან?
ამოხსნა
- პირობით . ჩავწეროთ : , ანუ და .
- .
- .
- შემოწმება -ით: , , , .
პასუხი:
მაგალითი 7
არითმეტიკულ პროგრესიაში , . რამდენი წევრის ჯამია 140?
ამოხსნა
- .
- , ანუ . , .
- : ან . ნომერი ნატურალურია, ამიტომ .
- შემოწმება: , .
პასუხი: 10
მაგალითი 8
არითმეტიკული პროგრესიის მე-5 და მე-6 წევრის საშუალო არითმეტიკული უდრის პროგრესიის ყველა წევრის საშუალო არითმეტიკულს. იპოვეთ , თუ .
ამოხსნა
- მე-5 და მე-6 წევრის საშუალოა .
- ყველა წევრის საშუალოა .
- ტოლობიდან , ანუ .
- , ამიტომ ვყოფთ -ზე: და .
- შემოწმება , -ით: და .
პასუხი: 10
მაგალითი 9
არითმეტიკული პროგრესიის სხვაობაა 3. კენტი ნომრების მქონე წევრების ჯამია 100. რას უდრის ლუწი ნომრების მქონე წევრების ჯამი?
ამოხსნა
- ლუწი და კენტი ნომრების ათ-ათი წევრია. შევქმნათ წყვილები: და , და , …, და . თითო წყვილში ლუწი ნომრის წევრი 3-ით მეტია.
- ათი წყვილია, ამიტომ ლუწი ნომრების წევრთა ჯამი კენტი ნომრების წევრთა ჯამზე -ით მეტია.
- .
- შემოწმება: გვაძლევს . ლუწი ნომრების წევრთა ჯამია .
პასუხი: 130
შეამოწმე თავი
- არითმეტიკულ პროგრესიაში , . რას უდრის ?
- იპოვეთ 3-ის ჯერადი ყველა ნატურალური რიცხვის ჯამი 3-დან 99-მდე.
- არითმეტიკულ პროგრესიაში და . იპოვეთ .
პასუხები: 1) 29 2) 1683 3) 20
§3. გეომეტრიული პროგრესია
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- გეომეტრიული პროგრესია
- მიმდევრობა, სადაც ყოველი წევრი წინას ერთსა და იმავე არანულოვან რიცხვზე გამრავლებით მიიღება.მაგალითი: 2, 6, 18, 54, …: ყოველ ჯერზე ვამრავლებთ 3-ზე.
გეომეტრიული პროგრესია — ეს არის მიმდევრობა, რომლის ყოველი წევრი წინას ერთსა და იმავე არანულოვან რიცხვზე გამრავლებით მიიღება: (ამასთან ). რიცხვს პროგრესიის მნიშვნელი ეწოდება და .
-ური წევრი: რატომ: -დან -ამდე ნაბიჯია და ყოველ ნაბიჯზე ვამრავლებთ -ზე.
პირველი წევრის ჯამი: რატომ: (შუა წევრები ეშლება), აქედან .
თვისებები.
- . სამი არანულოვანი რიცხვი გეომეტრიული პროგრესიაა, როცა . მაგალითად : .
- თუ , მაშინ .
- თუ ყოველ ჯერზე სიდიდე -ით იზრდება, ის მრავლდება -ზე; თუ -ით მცირდება, -ზე. ეს გეომეტრიული პროგრესიაა.
მაგალითი 10
გეომეტრიულ პროგრესიაში და . იპოვეთ და .
ამოხსნა
- .
- .
- შემოწმება: .
პასუხი: ,
მაგალითი 11
გეომეტრიულ პროგრესიაში და . იპოვეთ , და .
ამოხსნა
- , ამიტომ და .
- , ამიტომ .
- .
- შემოწმება: .
პასუხი: , ,
მაგალითი 12
ზრდადი გეომეტრიული პროგრესიის მეორე წევრი პირველზე 4-ით მეტია, მეოთხე წევრი მესამეზე 36-ით მეტია. იპოვეთ და .
ამოხსნა
- და .
- მეორე ტოლობა გავყოთ პირველზე: , ამიტომ ან .
- ზრდადი პროგრესიისთვის (-ზე წევრების ნიშნები იცვლება და პროგრესია ზრდადი არ არის).
- , ამიტომ .
- შემოწმება: ; და .
პასუხი: ,
მაგალითი 13
საბანკო დეპოზიტი 2000 ლარია და ყოველ წელს 10%-ით იზრდება. რა თანხა იქნება 3 წლის შემდეგ?
ამოხსნა
- 10%-იანი ზრდისას თანხა მრავლდება -ზე.
- ყოველ წელს თანხა მრავლდება -ზე, 3 წელიწადში — სამჯერ: .
- , ამიტომ .
- შემოწმება წლების მიხედვით: , , .
პასუხი: 2662 ლარი
შეამოწმე თავი
- გეომეტრიულ პროგრესიაში , . რას უდრის ?
- გეომეტრიულ პროგრესიაში , . რას უდრის ?
- რიცხვები დადებითი წევრების მქონე გეომეტრიული პროგრესიაა. იპოვეთ .
პასუხები: 1) 135 2) 254 3) 6
§4. მიმდევრობის ზღვარი
ამ ნაწილის ტერმინები (4)
- კრებადი მიმდევრობა
- მიმდევრობა, რომელსაც ზღვარი აქვს. თუ ზღვარი არ აქვს, მიმდევრობა განშლადია.მაგალითი: (n + 1)/n კრებადია (ზღვარი 1); 1, −1, 1, −1, … განშლადია.
- მიმდევრობის ზღვარი
- რიცხვი, რომელსაც მიმდევრობის წევრები ნომრის ზრდისას უსასრულოდ უახლოვდება.მაგალითი: 1/n მიმდევრობის წევრებია 0,1; 0,01; 0,001; …, ზღვარი 0-ია.
- უსასრულოდ მცირე მიმდევრობა
- მიმდევრობა, რომლის ზღვარი 0-ია.მაგალითი: (1/2)^n: 0,5; 0,25; 0,125; … მიისწრაფის 0-კენ.
- შემოსაზღვრული მიმდევრობა
- მიმდევრობა, რომლის ყველა წევრი რომელიმე რიცხვზე მეტი არ არის (ზემოდან შემოსაზღვრული) ან მასზე ნაკლები არ არის (ქვემოდან).მაგალითი: (2n − 1)/(n + 1) = 2 − 3/(n + 1) ყოველთვის 2-ზე ნაკლებია, ამიტომ ზემოდან შემოსაზღვრულია.
რიცხვი არის მიმდევრობის ზღვარი და ვწერთ , თუ -ის ზრდისას ახლოვდება -სთან ისე, რომ რაც უნდა მცირე ავიღოთ, რომელიღაც ნომრიდან მოყოლებული ყველა წევრი -სგან -ზე ნაკლებით განსხვავდება. მაგალითად, : მიისწრაფის 0-კენ. მიმდევრობას, რომელსაც ზღვარი აქვს, კრებადი ეწოდება; თუ ზღვარი არ აქვს — განშლადი. კრებადი მიმდევრობის ზღვარი ერთადერთია. ზღვარი შეიძლება წევრად არ შედიოდეს მიმდევრობაში ( არასოდეს ხდება 0).
უსასრულოდ მცირე მიმდევრობა — ზღვარი 0-ია (, ). უსასრულოდ დიდი — მისი მოდული ყველა რიცხვს აჭარბებს (, ); მისი შებრუნებული უსასრულოდ მცირეა.
ძირითადი ზღვრები:
ზღვრის არითმეტიკა. თუ და , მაშინ
რაციონალური წილადი. -ის ზღვარს ვპოულობთ ასე: მრიცხველსა და მნიშვნელს ვყოფთ -ის უმაღლეს ხარისხზე და ვიყენებთ . შედეგი:
- ხარისხები ტოლია — ზღვარი უფროს კოეფიციენტთა შეფარდებაა;
- მრიცხველის ხარისხი ნაკლებია — ზღვარი 0-ია;
- მრიცხველის ხარისხი მეტია — წილადი უსასრულოდ დიდია და ზღვარი არ არსებობს.
ნეპერის რიცხვი. . აქედან (ნებისმიერი რიცხვისთვის ).
ზრდადი და შემოსაზღვრული მიმდევრობა. მიმდევრობა ზრდადია, თუ ყველა -ისთვის; ზემოდან შემოსაზღვრულია, თუ არსებობს , რომ ყველა -ისთვის. თეორემა: ზრდადი და ზემოდან შემოსაზღვრული (ან კლებადი და ქვემოდან შემოსაზღვრული) მიმდევრობა კრებადია. ამ თეორემით მტკიცდება, რომ -ს ზღვარი აქვს, და ამ ზღვარს ეწოდება.
მაგალითი 14
გამოთვალეთ .
ამოხსნა
- მრიცხველისა და მნიშვნელის უმაღლესი ხარისხია . ორივეს ვყოფთ -ზე: .
- და .
- ზღვარი: .
პასუხი:
მაგალითი 15
გამოთვალეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) უმაღლესი ხარისხია . ვყოფთ -ზე: .
- (ბ) უმაღლესი ხარისხია . ვყოფთ -ზე: .
- მრიცხველი 1-ისკენ მიდის, მნიშვნელი — 0-ისკენ (დადებითი მნიშვნელებით), ამიტომ წილადი უსასრულოდ დიდია. კონტროლი: -ზე , -ზე ; წევრები უსასრულოდ იზრდება.
პასუხი: (ა) 0; (ბ) ზღვარი არ არსებობს (მიმდევრობა უსასრულოდ დიდია)
მაგალითი 16
გამოთვალეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) არითმეტიკული პროგრესიის ჯამით .
- .
- (ბ) ვყოფთ ტერმინებს -ზე: .
- , ამიტომ და ზღვარია .
პასუხი: (ა) ; (ბ) 1
მაგალითი 17
გამოთვალეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- ვიყენებთ .
- (ა) , ამიტომ ზღვარი -ია.
- (ბ) , ანუ და ზღვარია .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 18
აჩვენეთ, რომ კრებადია და იპოვეთ მისი ზღვარი.
ამოხსნა
- გარდავქმნათ: .
- ყველა -ისთვის, ამიტომ მიმდევრობა ზრდადია.
- , ამიტომ და მიმდევრობა ზემოდან შემოსაზღვრულია.
- თეორემით მიმდევრობა კრებადია. , ამიტომ ზღვარია 2.
- შემოწმება: , , — წევრები იზრდება და 2-ს უახლოვდება.
პასუხი: მიმდევრობა კრებადია, ზღვარი 2-ია
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ .
- გამოთვალეთ .
- გამოთვალეთ .
პასუხები: 1) 5 2) 0 3)
§5. უსასრულოდ კლებადი გეომეტრიული პროგრესიის ჯამი
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- უსასრულოდ კლებადი გეომეტრიული პროგრესია
- გეომეტრიული პროგრესია, რომლის მნიშვნელის მოდული 1-ზე ნაკლებია; მისი უსასრულო ჯამი არსებობს და ტოლია პირველი წევრი გაყოფილი (1 − მნიშვნელი)-ზე.მაგალითი: 8 + 4 + 2 + …: პირველი წევრი 8, მნიშვნელი 1/2, ჯამი 8 : (1 − 1/2) = 16.
გეომეტრიული პროგრესია, რომლისთვისაც , უსასრულოდ კლებადია: წევრების მოდულები მცირდება. თუ წევრებს უსასრულოდ ვაჯამებთ, ჯამი ზღვარს უახლოვდება: რატომ: და -ზე , ამიტომ . თუ , ჯამი არ არსებობს.
პერიოდული ათწილადი. პერიოდი უსასრულოდ კლებადი პროგრესიაა: აქ და , ამიტომ .
მაგალითი 19
იპოვეთ უსასრულოდ კლებადი გეომეტრიული პროგრესიის ჯამი:
ამოხსნა
- , . , ამიტომ ჯამი არსებობს.
- .
- .
პასუხი: 9
მაგალითი 20
გადააქციეთ ჩვეულებრივ წილადად: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) , : .
- (ბ) პერიოდული ნაწილი პროგრესიაა , .
- მისი ჯამია .
- .
- შემოწმება: და
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 21
უსასრულოდ კლებადი გეომეტრიული პროგრესიის პირველი წევრია 6, ჯამი კი 8. იპოვეთ .
ამოხსნა
- , ამიტომ .
- , აქედან .
- შემოწმება: და .
პასუხი:
მაგალითი 22
ბურთი 10 მ სიმაღლიდან ვარდება. ყოველი დარტყმის შემდეგ ის წინა სიმაღლის 60%-ზე ადის. რა მანძილს გაივლის ბურთი სრულ გაჩერებამდე?
ამოხსნა
- პირველი ვარდნაა 10 მ. შემდეგ ბურთი ადის 6 მ-ზე და იმავე 6 მ-ით ბრუნდება ქვემოთ, შემდეგ 3,6 მ-ზე და იმდენივე ქვემოთ და ა.შ.
- ასვლების სიმაღლეები პროგრესიაა , ანუ , . მათი ჯამია .
- ყოველი სიმაღლე ბურთმა ორჯერ გაიარა (ზევით და ქვევით): .
- სულ: მ.
პასუხი: 40 მ
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ პროგრესიის ჯამი.
- გადააქციეთ ჩვეულებრივ წილადად .
- უსასრულოდ კლებადი პროგრესიის და . იპოვეთ ჯამი.
პასუხები: 1) 16 2) 3) 6
მოკლედ
- -ური წევრი: ფორმულით () ან რეკურენტულად (); ფიბონაჩი: .
- არითმეტიკული პროგრესია: ; ; ; .
- გეომეტრიული პროგრესია: ; ; ; ზრდა — .
- ზღვარი: , (); წილადში ვყოფთ -ის უმაღლეს ხარისხზე.
- ; ზრდადი და ზემოდან შემოსაზღვრული მიმდევრობა კრებადია.
- უსასრულოდ კლებადი პროგრესია (): ; .