მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

წრეწირი და წრე

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. წრეწირი, რკალი და რადიანი

ამ ნაწილის ტერმინები (7)
დიამეტრი
ცენტრზე გამავალი ქორდა; ის რადიუსზე ორჯერ გრძელია და წრეწირის უდიდესი ქორდაა.მაგალითი: რადიუსი 7-ის შემთხვევაში დიამეტრია 2⋅7=142 \cdot 7 = 14.
რადიანი
კუთხის ზომის ერთეული: 1 რადიანი ისეთი ცენტრული კუთხეა, რომლის რკალი რადიუსის ტოლია; 180°=π180° = \pi რადიანი.მაგალითი: 90°=π290° = \dfrac{\pi}{2} რადიანი.
რადიუსი
მონაკვეთი ცენტრიდან წრეწირის წერტილამდე; მისი სიგრძეც რადიუსია.მაგალითი: თუ დიამეტრია 12, რადიუსია 12÷2=612 \div 2 = 6.
რკალი
წრეწირის ნაწილი ორ წერტილს შორის; მისი გრადუსული ზომა ცენტრული კუთხის ტოლია.მაგალითი: ქორდა წრეწირს ყოფს 120°120°-იან და 240°240°-იან რკალებად.
ცენტრული კუთხე
კუთხე, რომლის წვერო წრეწირის ცენტრშია; ის თავისი რკალის ტოლია.მაგალითი: 80°80°-იან რკალს 80°80°-იანი ცენტრული კუთხე შეესაბამება.
წრე
წრეწირითა და მისი შიგა ნაწილით შემოსაზღვრული ფიგურა.მაგალითი: 5 სმ რადიუსიანი წრის ფართობია π⋅52=25π\pi \cdot 5^2 = 25\pi სმ².
წრეწირი
ხაზი, რომლის ყველა წერტილი ცენტრიდან ერთსა და იმავე მანძილზეა.მაგალითი: ცენტრიდან 5 სმ-ზე მდებარე ყველა წერტილი ქმნის 5 სმ რადიუსიან წრეწირს.

წრეწირი — სიბრტყის ყველა იმ წერტილის სიმრავლე, რომელიც მოცემული წერტილიდან (ცენტრიდან) ერთსა და იმავე მანძილზეა. ეს მანძილი რადიუსია (rr). წრე — წრეწირითა და მისი შიგა ნაწილით შემოსაზღვრული ფიგურა.

  • ქორდა — წრეწირის ორი წერტილის შემაერთებელი მონაკვეთი. დიამეტრი — ცენტრზე გამავალი ქორდა; d=2rd = 2r, ის უდიდესი ქორდაა.
  • რკალი — წრეწირის ნაწილი ორ წერტილს შორის. რკალის გრადუსული ზომა — მისი ცენტრული კუთხის ზომა (მთელი წრეწირი 360°360°-ია).
  • რიცხვი π\pi — წრეწირის სიგრძისა და დიამეტრის შეფარდება; ის ყველა წრეწირისთვის ერთი და იგივეა, π≈3,14\pi \approx 3{,}14.

წრეწირის სიგრძე: C=2πr=πdC = 2\pi r = \pi d.

რკალის სიგრძე. α\alpha გრადუსიანი რკალი მთელი წრეწირის α360\dfrac{\alpha}{360} ნაწილია, ამიტომ l=α360⋅2πr=πrα180.l = \dfrac{\alpha}{360} \cdot 2\pi r = \dfrac{\pi r \alpha}{180}.

რადიანი. 1 რადიანი არის ისეთი ცენტრული კუთხე, რომლის რკალის სიგრძე რადიუსის ტოლია. თუ რკალის სიგრძეა ll, მისი რადიანული ზომაა θ=lr\theta = \dfrac{l}{r}, ანუ l=rθl = r\theta. მთელი წრეწირისთვის θ=2πrr=2π\theta = \dfrac{2\pi r}{r} = 2\pi, ამიტომ 360°=2π რად,180°=π რად.360° = 2\pi \text{ რად}, \qquad 180° = \pi \text{ რად}. გადასაყვანად: α°=α⋅π180\alpha° = \alpha \cdot \dfrac{\pi}{180} რადიანი, ხოლო θ\theta რადიანი =θ⋅180π= \theta \cdot \dfrac{180}{\pi} გრადუსი.

გრადუსი30°30°45°45°60°60°90°90°120°120°180°180°270°270°360°360°
რადიანიπ6\dfrac{\pi}{6}π4\dfrac{\pi}{4}π3\dfrac{\pi}{3}π2\dfrac{\pi}{2}2π3\dfrac{2\pi}{3}π\pi3π2\dfrac{3\pi}{2}2π2\pi

მაგალითი 1

წრის რადიუსია 6. იპოვეთ წრეწირის სიგრძე და 120°120°-იანი რკალის სიგრძე.

ამოხსნა

  1. C=2πr=2π⋅6=12πC = 2\pi r = 2\pi \cdot 6 = 12\pi.
  2. 120°120° მთელი წრეწირის 120360=13\dfrac{120}{360} = \dfrac{1}{3} ნაწილია.
  3. l=13⋅12π=4πl = \dfrac{1}{3} \cdot 12\pi = 4\pi.

პასუხი: C=12πC = 12\pi; l=4πl = 4\pi.

მაგალითი 2

წრეწირის სიგრძეა 20π20\pi. იპოვეთ რადიუსი, დიამეტრი და წრის ფართობი.

ამოხსნა

  1. C=2πrC = 2\pi r, ამიტომ r=C2π=20π2π=10r = \dfrac{C}{2\pi} = \dfrac{20\pi}{2\pi} = 10.
  2. d=2r=20d = 2r = 20.
  3. წრის ფართობია S=πr2=π⋅102=100πS = \pi r^2 = \pi \cdot 10^2 = 100\pi.

პასუხი: r=10r = 10; d=20d = 20; S=100πS = 100\pi.

მაგალითი 3

გადაიყვანეთ: (ა) 150°150° რადიანებში; (ბ) 7π12\dfrac{7\pi}{12} რადიანი გრადუსებში; (გ) 3π2\dfrac{3\pi}{2} რადიანი გრადუსებში.

ამოხსნა

  1. (ა) 150⋅π180=150π180=5π6150 \cdot \dfrac{\pi}{180} = \dfrac{150\pi}{180} = \dfrac{5\pi}{6}.
  2. (ბ) 7π12⋅180π=7⋅18012=7⋅15=105\dfrac{7\pi}{12} \cdot \dfrac{180}{\pi} = \dfrac{7 \cdot 180}{12} = 7 \cdot 15 = 105.
  3. (გ) 3π2⋅180π=3⋅90=270\dfrac{3\pi}{2} \cdot \dfrac{180}{\pi} = 3 \cdot 90 = 270.

პასუხი: (ა) 5π6\dfrac{5\pi}{6}; (ბ) 105°105°; (გ) 270°270°.

მაგალითი 4

რკალის სიგრძეა 10π10\pi, მისი ცენტრული კუთხე 150°150°-ია. იპოვეთ წრეწირის რადიუსი.

ამოხსნა

  1. 150°=5π6150° = \dfrac{5\pi}{6} რადიანი.
  2. l=rθl = r\theta, ამიტომ r=lθ=10π÷5π6=10π⋅65π=12r = \dfrac{l}{\theta} = 10\pi \div \dfrac{5\pi}{6} = 10\pi \cdot \dfrac{6}{5\pi} = 12.
  3. შემოწმება: 12⋅5π6=10π12 \cdot \dfrac{5\pi}{6} = 10\pi.

პასუხი: r=12r = 12.

მაგალითი 5

ბორბლის რადიუსია 30 სმ. ის გზაზე 10 სრულ ბრუნს აკეთებს (არ სრიალებს). რამდენ მეტრს გაივლის? აიღეთ π≈3,14\pi \approx 3{,}14.

ამოხსნა

  1. ერთი ბრუნისას ბორბალი წრეწირის სიგრძის ტოლ გზას გადის: 2π⋅30=60π2\pi \cdot 30 = 60\pi სმ.
  2. 10 ბრუნზე: 10⋅60π=600π10 \cdot 60\pi = 600\pi სმ.
  3. 600⋅3,14=1884600 \cdot 3{,}14 = 1884 სმ =18,84= 18{,}84 მ.

პასუხი: 18,8418{,}84 მ.

შეამოწმე თავი

  1. წრის დიამეტრია 14. რას უდრის წრეწირის სიგრძე?
  2. გადაიყვანეთ 72°72° რადიანებში.
  3. წრეწირის რადიუსია 9. რას უდრის მისი 40°40°-იანი რკალის სიგრძე?

პასუხები: 1) 14π14\pi 2) 2π5\dfrac{2\pi}{5} 3) 2π2\pi

§2. წრის, სექტორისა და სეგმენტის ფართობი

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
სეგმენტი
წრის ნაწილი, რომელიც ქორდითა და მისი რკალით შემოიფარგლება.მაგალითი: r=4r = 4, 90°90°: სეგმენტის ფართობია 4π−84\pi - 8.
სექტორი
წრის ნაწილი, რომელიც ორი რადიუსითა და მათ შორის რკალით შემოიფარგლება.მაგალითი: r=6r = 6 და 120°120°: სექტორის ფართობია 13⋅36π=12π\dfrac{1}{3} \cdot 36\pi = 12\pi.

წრის ფართობი: S=πr2S = \pi r^2.

წრიული სექტორი — წრის ნაწილი, რომელიც ორი რადიუსითა და მათ შორის რკალით შემოიფარგლება. α\alpha გრადუსიანი სექტორი მთელი წრის α360\dfrac{\alpha}{360} ნაწილია: Sსექტ=α360⋅πr2=12r2θ=12lr.S_{\text{სექტ}} = \dfrac{\alpha}{360} \cdot \pi r^2 = \dfrac{1}{2} r^2 \theta = \dfrac{1}{2} l r. სამივე ფორმა ერთი და იგივეა: θ=απ180\theta = \dfrac{\alpha \pi}{180} და l=rθl = r\theta.

წრიული სეგმენტი — წრის ნაწილი, რომელიც ქორდითა და მისი რკალით შემოიფარგლება. როცა α<180°\alpha < 180°, სეგმენტის ფართობი ტოლია სექტორის ფართობს გამოკლებული OABOAB სამკუთხედის ფართობი: Sსეგმენტი=12r2θ−12r2sin⁡α=12r2(θ−sin⁡α).S_{\text{სეგმენტი}} = \dfrac{1}{2} r^2 \theta - \dfrac{1}{2} r^2 \sin\alpha = \dfrac{1}{2} r^2 (\theta - \sin\alpha). აქ 12r2sin⁡α\dfrac{1}{2} r^2 \sin\alpha არის სამკუთხედი, რომლის ორი გვერდი რადიუსებია rr და rr, კუთხე მათ შორის კი α\alpha.

მაგალითი 6

წრის რადიუსია 6. იპოვეთ წრის ფართობი და 120°120°-იანი სექტორის ფართობი.

ამოხსნა

  1. S=π⋅62=36πS = \pi \cdot 6^2 = 36\pi.
  2. 120°120° მთელი წრის 120360=13\dfrac{120}{360} = \dfrac{1}{3} ნაწილია.
  3. Sსექტ=13⋅36π=12πS_{\text{სექტ}} = \dfrac{1}{3} \cdot 36\pi = 12\pi.

პასუხი: S=36πS = 36\pi; Sსექტ=12πS_{\text{სექტ}} = 12\pi.

მაგალითი 7

სექტორის რადიუსია 4, მისი რკალის სიგრძეა 3π3\pi. იპოვეთ სექტორის ფართობი.

ამოხსნა

  1. ვიყენებთ ფორმულას S=12lrS = \dfrac{1}{2} l r.
  2. S=12⋅3π⋅4=6πS = \dfrac{1}{2} \cdot 3\pi \cdot 4 = 6\pi.
  3. შემოწმება: ცენტრული კუთხეა θ=lr=3π4\theta = \dfrac{l}{r} = \dfrac{3\pi}{4}, ანუ 135°135°. მაშინ 135360⋅π⋅42=38⋅16π=6π\dfrac{135}{360} \cdot \pi \cdot 4^2 = \dfrac{3}{8} \cdot 16\pi = 6\pi.

პასუხი: 6π6\pi.

მაგალითი 8

პირველი წრეწირის 60°60°-იანი რკალის სიგრძე მეორე წრეწირის 45°45°-იანი რკალის სიგრძის ტოლია. იპოვეთ პირველი წრის ფართობის შეფარდება მეორე წრის ფართობთან.

ამოხსნა

  1. აღვნიშნოთ რადიუსები r1r_1 და r2r_2. 60°60°-იანი რკალის სიგრძეა 60360⋅2πr1=πr13\dfrac{60}{360} \cdot 2\pi r_1 = \dfrac{\pi r_1}{3}, 45°45°-იანისა კი 45360⋅2πr2=πr24\dfrac{45}{360} \cdot 2\pi r_2 = \dfrac{\pi r_2}{4}.
  2. სიგრძეები ტოლია: πr13=πr24\dfrac{\pi r_1}{3} = \dfrac{\pi r_2}{4}, ამიტომ r1r2=34\dfrac{r_1}{r_2} = \dfrac{3}{4}.
  3. ფართობები რადიუსის კვადრატებს შეეფარდება: S1S2=πr12πr22=(34)2=916\dfrac{S_1}{S_2} = \dfrac{\pi r_1^2}{\pi r_2^2} = \left(\dfrac{3}{4}\right)^2 = \dfrac{9}{16}.

პასუხი: 916\dfrac{9}{16}.

მაგალითი 9

წრის რადიუსია 6. ABAB ქორდის შესაბამისი ცენტრული კუთხე 60°60°-ია. იპოვეთ ამ ქორდით მოკვეთილი მცირე სეგმენტის ფართობი.

ამოხსნა

  1. სექტორი: 60360⋅36π=6π\dfrac{60}{360} \cdot 36\pi = 6\pi.
  2. OABOAB სამკუთხედში OA=OB=6OA = OB = 6 და კუთხე მათ შორის 60°60°-ია, ამიტომ დანარჩენი ორი კუთხე ერთად 120°120°-ია და თითოეული 60°60°-ია. სამკუთხედი ტოლგვერდაა, გვერდით 6.
  3. მისი ფართობი: 6234=93\dfrac{6^2 \sqrt{3}}{4} = 9\sqrt{3}.
  4. სეგმენტი = სექტორი − სამკუთხედი =6π−93= 6\pi - 9\sqrt{3}.

პასუხი: 6π−936\pi - 9\sqrt{3}.

მაგალითი 10

წრის რადიუსია 4. ABAB ქორდის შესაბამისი ცენტრული კუთხე 90°90°-ია. იპოვეთ ქორდით გაყოფილი ორივე ნაწილის ფართობი.

ამოხსნა

  1. სექტორი: 90360⋅π⋅16=4π\dfrac{90}{360} \cdot \pi \cdot 16 = 4\pi.
  2. OABOAB მართკუთხა სამკუთხედია კათეტებით 4 და 4: 12⋅4⋅4=8\dfrac{1}{2} \cdot 4 \cdot 4 = 8.
  3. მცირე სეგმენტი: 4π−84\pi - 8.
  4. მთელი წრე π⋅16=16π\pi \cdot 16 = 16\pi, ამიტომ დიდი ნაწილი: 16π−(4π−8)=12π+816\pi - (4\pi - 8) = 12\pi + 8.

პასუხი: 4π−84\pi - 8 და 12π+812\pi + 8.

მაგალითი 11

წრე ქორდით ორ ნაწილად არის გაყოფილი. ქორდის სიგრძე რადიუსის ტოლია. დიდი ნაწილის ფართობია SS. იპოვეთ მცირე ნაწილის ფართობი.

ამოხსნა

  1. ქორდა AB=rAB = r, ამიტომ OABOAB სამკუთხედი ტოლგვერდაა და ∠AOB=60°\angle AOB = 60°.
  2. მცირე ნაწილი = სექტორი − სამკუთხედი =πr26−r234=r2(2π−33)12= \dfrac{\pi r^2}{6} - \dfrac{r^2\sqrt{3}}{4} = \dfrac{r^2 (2\pi - 3\sqrt{3})}{12}.
  3. დიდი ნაწილი = მთელი წრე − მცირე ნაწილი =πr2−r2(2π−33)12=r2(10π+33)12= \pi r^2 - \dfrac{r^2 (2\pi - 3\sqrt{3})}{12} = \dfrac{r^2 (10\pi + 3\sqrt{3})}{12}. ეს SS-ის ტოლია.
  4. მცირე ნაწილისა და დიდი ნაწილის შეფარდებაა 2π−3310π+33\dfrac{2\pi - 3\sqrt{3}}{10\pi + 3\sqrt{3}}, ამიტომ მცირე ნაწილის ფართობია S⋅2π−3310π+33S \cdot \dfrac{2\pi - 3\sqrt{3}}{10\pi + 3\sqrt{3}}.

პასუხი: S(2π−33)10π+33\dfrac{S(2\pi - 3\sqrt{3})}{10\pi + 3\sqrt{3}}.

შეამოწმე თავი

  1. წრის რადიუსია 3. რას უდრის წრის ფართობი?
  2. სექტორის რადიუსია 10, ცენტრული კუთხე 36°36°. რას უდრის მისი ფართობი?
  3. წრის რადიუსია 2. იპოვეთ იმ სეგმენტის ფართობი, რომლის ცენტრული კუთხე 90°90°-ია.

პასუხები: 1) 9π9\pi 2) 10π10\pi 3) π−2\pi - 2

§3. ცენტრული და ჩახაზული კუთხეები

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
ჩახაზული კუთხე
კუთხე, რომლის წვერო წრეწირზეა და გვერდები წრეწირს კვეთს; ის თავისი რკალის ნახევარია.მაგალითი: 80°80°-იან რკალზე დაყრდნობილი ჩახაზული კუთხე 40°40°-ია.

ცენტრული კუთხე — კუთხე, რომლის წვერო წრეწირის ცენტრშია; ის თავისი რკალის ტოლია. ჩახაზული კუთხე — კუთხე, რომლის წვერო წრეწირზეა და ორივე გვერდი წრეწირს კვეთს; ის თავისი რკალის ნახევრის ტოლია.

რატომ? თუ ჩახაზული კუთხის ერთი გვერდი დიამეტრია, OBCOBC სამკუთხედი ტოლფერდაა (OB=OCOB = OC რადიუსებია), ხოლო ცენტრული კუთხე ამ სამკუთხედის გარე კუთხეა და ორჯერ მეტია ერთ-ერთ ფუძისპირა კუთხეზე.

შედეგები:

  1. ერთსა და იმავე რკალზე დაყრდნობილი ჩახაზული კუთხეები ტოლია.
  2. დიამეტრზე დაყრდნობილი ჩახაზული კუთხე მართია (180°÷2=90°180° \div 2 = 90°). პირიქით: მართკუთხა სამკუთხედის ჰიპოტენუზა შემოხაზული წრეწირის დიამეტრია.
  3. წრეწირში ჩახაზულ ოთხკუთხედს (ოთხივე წვერო წრეწირზეა) მოპირდაპირე კუთხეების ჯამი 180°180°-ია: ეს ორი კუთხე ისეთ რკალებს ეყრდნობა, რომელთა ჯამია 360°360°.
  4. წერტილის ადგილი მნიშვნელოვანია. თუ ABAB რკალის ზომაა φ\varphi, მაშინ წერტილიდან, რომელიც სხვა რკალზე დევს, ∠ACB=φ2\angle ACB = \dfrac{\varphi}{2}; წერტილიდან, რომელიც თვით ABAB რკალზე დევს, ∠ADB=180°−φ2\angle ADB = 180° - \dfrac{\varphi}{2}.

მაგალითი 12

ABAB წრეწირის დიამეტრია, CC წრეწირის სხვა წერტილია და ∠A=35°\angle A = 35° (კუთხე CABCAB). იპოვეთ ∠ACB\angle ACB, ∠B\angle B და BCBC რკალის ზომა, რომელიც AA წერტილს არ შეიცავს.

ამოხსნა

  1. ∠ACB\angle ACB დიამეტრზე დაყრდნობილი ჩახაზული კუთხეა, ამიტომ ∠ACB=90°\angle ACB = 90°.
  2. სამკუთხედის კუთხეების ჯამია 180°180°: ∠B=180°−90°−35°=55°\angle B = 180° - 90° - 35° = 55°.
  3. ∠A\angle A ჩახაზული კუთხეა და BCBC რკალს ეყრდნობა, ამიტომ რკალი ორჯერ მეტია: 2⋅35°=70°2 \cdot 35° = 70°.

პასუხი: ∠ACB=90°\angle ACB = 90°; ∠B=55°\angle B = 55°; რკალი BC=70°BC = 70°.

მაგალითი 13

წრეწირის რადიუსია 7. ABAB ქორდიდან წრეწირის წერტილი CC ჩანს 30°30°-იანი ჩახაზული კუთხით (∠ACB=30°\angle ACB = 30°, CC დიდ რკალზე დევს). იპოვეთ ქორდის სიგრძე.

ამოხსნა

  1. ∠ACB\angle ACB ჩახაზულია და ABAB რკალს ეყრდნობა, ამიტომ რკალი AB=2⋅30°=60°AB = 2 \cdot 30° = 60°.
  2. ცენტრული კუთხე რკალის ტოლია: ∠AOB=60°\angle AOB = 60°.
  3. OABOAB სამკუთხედში OA=OB=7OA = OB = 7 და კუთხე მათ შორის 60°60°-ია, ამიტომ დანარჩენი ორი კუთხეც 60°60°-ია. სამკუთხედი ტოლგვერდაა.
  4. AB=7AB = 7.

პასუხი: AB=7AB = 7.

მაგალითი 14

OO წრეწირის ცენტრია, AA, BB და CC წრეწირის წერტილებია და OABCOABC ამოზნექილი ოთხკუთხედია (წვეროები მიყოლებით არის დასახელებული). ∠AOC=88°\angle AOC = 88°. იპოვეთ ∠B\angle B.

ამოხსნა

  1. BB წერტილი ოთხკუთხედში OO-ს მოპირდაპირეა, ამიტომ ის ACAC რკალზე დევს, რომელსაც ცენტრული კუთხე ∠AOC\angle AOC შეესაბამება: ეს რკალი 88°88°-ია.
  2. მეორე რკალი, რომელზეც BB არ დევს: 360°−88°=272°360° - 88° = 272°.
  3. ∠B\angle B ჩახაზულია და სწორედ ამ მეორე რკალს ეყრდნობა: 272°÷2=136°272° \div 2 = 136°.

პასუხი: 136°136°.

მაგალითი 15

ABCDABCD წრეწირში ჩახაზული ოთხკუთხედია, ∠A=100°\angle A = 100°, ∠B=70°\angle B = 70°. იპოვეთ ∠C\angle C, ∠D\angle D და BCDBCD რკალის ზომა.

ამოხსნა

  1. მოპირდაპირე კუთხეების ჯამი 180°180°-ია: ∠C=180°−100°=80°\angle C = 180° - 100° = 80°.
  2. ∠D=180°−70°=110°\angle D = 180° - 70° = 110°.
  3. ∠A\angle A ჩახაზულია და BCDBCD რკალს ეყრდნობა, ამიტომ რკალი BCD=2⋅100°=200°BCD = 2 \cdot 100° = 200°.
  4. შემოწმება: ∠C=80°\angle C = 80° ეყრდნობა მეორე რკალს BAD=160°BAD = 160°, და 200°+160°=360°200° + 160° = 360°.

პასუხი: ∠C=80°\angle C = 80°; ∠D=110°\angle D = 110°; რკალი BCD=200°BCD = 200°.

მაგალითი 16

AA, BB, CC, DD წერტილები (ამ რიგით) OO ცენტრის მქონე წრეწირზე დევს. ACAC წრეწირის დიამეტრია, AB∥CDAB \parallel CD და ∠ABO=40°\angle ABO = 40°. იპოვეთ ∠CAD\angle CAD.

ამოხსნა

  1. OA=OBOA = OB (რადიუსებია), ამიტომ ∠OAB=∠ABO=40°\angle OAB = \angle ABO = 40°. OO წერტილი ACAC დიამეტრზეა, ამიტომ ∠BAC=40°\angle BAC = 40°.
  2. AB∥CDAB \parallel CD და ACAC მკვეთია. შიგა ჯვარედინა კუთხეები ტოლია: ∠ACD=∠BAC=40°\angle ACD = \angle BAC = 40°.
  3. ∠ADC\angle ADC დიამეტრზე დაყრდნობილი ჩახაზული კუთხეა: 90°90°.
  4. ACDACD სამკუთხედში: ∠CAD=180°−90°−40°=50°\angle CAD = 180° - 90° - 40° = 50°.

პასუხი: 50°50°.

შეამოწმე თავი

  1. რკალის ზომაა 110°110°. რისი ტოლია მასზე დაყრდნობილი ჩახაზული კუთხე?
  2. წრეწირში ჩახაზული ABCDABCD ოთხკუთხედის ∠A=85°\angle A = 85°. რისი ტოლია ∠C\angle C?
  3. წრეწირზე AA, BB, CC წერტილებია, ∠ACB=90°\angle ACB = 90°, AC=6AC = 6, BC=8BC = 8. იპოვეთ წრეწირის რადიუსი.

პასუხები: 1) 55°55° 2) 95°95° 3) 55

§4. მხები, ქორდები და მკვეთები

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
მხები
წრფე, რომელსაც წრეწირთან ერთადერთი საერთო წერტილი აქვს; ის შეხების წერტილში რადიუსზე მართობულია.მაგალითი: r=5r = 5, OP=13OP = 13: მხების სიგრძეა 132−52=12\sqrt{13^2 - 5^2} = 12.
ქორდა
მონაკვეთი, რომელიც წრეწირის ორ წერტილს აერთებს.მაგალითი: 10 რადიუსიან წრეწირში 12 სიგრძის ქორდა ცენტრიდან 8 მანძილზეა.

მხები — წრფე, რომელსაც წრეწირთან ერთი საერთო წერტილი აქვს (შეხების წერტილი). მკვეთი — წრფე, რომელიც წრეწირს ორ წერტილში კვეთს.

  1. მხები რადიუსზე მართობულია. თუ PAPA მხებია AA წერტილში, მაშინ OA⊥PAOA \perp PA.
  2. ერთი გარე წერტილიდან ორი მხები. თუ PAPA და PBPB მხებებია, მაშინ PA=PBPA = PB (მართკუთხა სამკუთხედებს OAPOAP და OBPOBP საერთო ჰიპოტენუზა OPOP და ტოლი კათეტები OA=OBOA = OB აქვთ). ასევე ∠APB=180°−∠AOB\angle APB = 180° - \angle AOB (OAPBOAPB ოთხკუთხედში ორი კუთხე მართია, ამიტომ დანარჩენი ორის ჯამი 180°180°-ია).
  3. ქორდის მართობული დიამეტრი ქორდას შუაზე ყოფს (და რკალსაც შუაზე ყოფს). თუ ცენტრიდან ქორდამდე მანძილია dd, პითაგორას თეორემით ქორდის სიგრძეა AB=2r2−d2AB = 2\sqrt{r^2 - d^2}.
  4. ურთიერთგადამკვეთი ქორდები. თუ ABAB და CDCD ქორდები MM წერტილში იკვეთება, მაშინ AM⋅MB=CM⋅MDAM \cdot MB = CM \cdot MD.
  5. ორი მკვეთი ერთი გარე წერტილიდან. თუ PP წრეწირის გარეთაა და მკვეთები წრეწირს კვეთს AA, BB და CC, DD წერტილებში (AA და CC უფრო ახლოა PP-სთან), მაშინ PA⋅PB=PC⋅PDPA \cdot PB = PC \cdot PD. ამ ფორმულებში PBPB და PDPD — მთელი მონაკვეთებია PP-დან შორეულ წერტილამდე.
  6. მხები და მკვეთი ერთი გარე წერტილიდან. თუ PTPT მხებია (TT შეხების წერტილია), მაშინ PT2=PA⋅PBPT^2 = PA \cdot PB.

მაგალითი 17

წრეწირის რადიუსია 5. ABAB ქორდა ცენტრიდან 2 მანძილითაა დაშორებული. იპოვეთ ქორდის სიგრძე.

ამოხსნა

  1. ცენტრიდან ქორდაზე დაშვებული მართობი ქორდას შუაზე ყოფს. ნახევარქორდის კვადრატი: 52−22=25−4=215^2 - 2^2 = 25 - 4 = 21.
  2. ნახევარქორდა 21\sqrt{21}.
  3. AB=221AB = 2\sqrt{21}.

პასუხი: 2212\sqrt{21}.

მაგალითი 18

წრეწირის ABAB ქორდის სიგრძეა 16, ის ცენტრიდან 6 მანძილითაა დაშორებული. იპოვეთ წრეწირის რადიუსი. შემდეგ იპოვეთ ამავე წრეწირის იმ ქორდის სიგრძე, რომელიც ცენტრიდან 8 მანძილითაა დაშორებული.

ამოხსნა

  1. ნახევარქორდა: 16÷2=816 \div 2 = 8.
  2. მართკუთხა სამკუთხედში (კათეტები 8 და 6, ჰიპოტენუზა rr): r=82+62=100=10r = \sqrt{8^2 + 6^2} = \sqrt{100} = 10.
  3. მეორე ქორდისთვის ნახევარქორდაა 102−82=36=6\sqrt{10^2 - 8^2} = \sqrt{36} = 6.
  4. მეორე ქორდა: 2⋅6=122 \cdot 6 = 12.

პასუხი: r=10r = 10; მეორე ქორდა 12.

მაგალითი 19

წრეწირის ცენტრია OO, რადიუსი 5. PP წერტილი ცენტრიდან 13 მანძილითაა დაშორებული; PAPA და PBPB წრეწირის მხებებია (AA და BB შეხების წერტილებია). იპოვეთ PAPA. თუ ∠AOB=120°\angle AOB = 120°, იპოვეთ ∠APB\angle APB.

ამოხსნა

  1. მხები შეხების წერტილში რადიუსზე მართობულია, ამიტომ OAPOAP მართკუთხა სამკუთხედია. მისი ჰიპოტენუზაა OP=13OP = 13, კათეტი OA=5OA = 5.
  2. PA=132−52=144=12PA = \sqrt{13^2 - 5^2} = \sqrt{144} = 12.
  3. ∠APB=180°−∠AOB=180°−120°=60°\angle APB = 180° - \angle AOB = 180° - 120° = 60°.

პასუხი: PA=12PA = 12; ∠APB=60°\angle APB = 60°.

მაგალითი 20

ABAB და CDCD ქორდები MM წერტილში იკვეთება. AM=4AM = 4, MB=9MB = 9, CM=3CM = 3. იპოვეთ MDMD და CDCD.

ამოხსნა

  1. ვიყენებთ AM⋅MB=CM⋅MDAM \cdot MB = CM \cdot MD: 4⋅9=3⋅MD4 \cdot 9 = 3 \cdot MD.
  2. 36=3⋅MD36 = 3 \cdot MD, ამიტომ MD=12MD = 12.
  3. CD=CM+MD=3+12=15CD = CM + MD = 3 + 12 = 15.

პასუხი: MD=12MD = 12; CD=15CD = 15.

მაგალითი 21

წრეწირის ქორდა მის მართობულ დიამეტრს ყოფს შეფარდებით 1:31 : 3 და წრეწირს ორ რკალად ყოფს. იპოვეთ მცირე რკალის სიგრძის შეფარდება დიდი რკალის სიგრძესთან.

ამოხსნა

  1. დიამეტრი k+3k=4kk + 3k = 4k, ამიტომ r=2kr = 2k. ქორდა დიამეტრს კვეთს წერტილში MM, რომელიც დიამეტრის ბოლოდან kk მანძილითაა, ამიტომ ცენტრიდან MM-მდე 2k−k=k2k - k = k.
  2. OO, MM და ქორდის ბოლო CC მართკუთხა სამკუთხედს ქმნის: ჰიპოტენუზა OC=r=2kOC = r = 2k, კათეტი OM=kOM = k. ამიტომ cos⁡∠COM=k2k=12\cos\angle COM = \dfrac{k}{2k} = \dfrac{1}{2} და ∠COM=60°\angle COM = 60°.
  3. მთელი ცენტრული კუთხე 2⋅60°=120°2 \cdot 60° = 120°. მცირე რკალი 120°120°, დიდი — 360°−120°=240°360° - 120° = 240°.
  4. შეფარდება: 120240=12\dfrac{120}{240} = \dfrac{1}{2}.

პასუხი: 12\dfrac{1}{2}.

მაგალითი 22

PP წერტილიდან წრეწირზე გავლებულია მხები PT=6PT = 6 და მკვეთი, რომელიც წრეწირს AA და BB წერტილებში კვეთს (AA უფრო ახლოა PP-სთან), PA=4PA = 4. იპოვეთ PBPB და ABAB. შემდეგ: სხვა PP წერტილიდან გავლებულია ორი მკვეთი; პირველი წრეწირს კვეთს AA და BB წერტილებში, PA=3PA = 3, PB=8PB = 8; მეორე — CC და DD წერტილებში (CC უფრო ახლოა), PC=4PC = 4. იპოვეთ PDPD და CDCD.

ამოხსნა

  1. PT2=PA⋅PBPT^2 = PA \cdot PB: 36=4⋅PB36 = 4 \cdot PB, ამიტომ PB=9PB = 9.
  2. AB=PB−PA=9−4=5AB = PB - PA = 9 - 4 = 5.
  3. ორი მკვეთისთვის: PA⋅PB=PC⋅PDPA \cdot PB = PC \cdot PD, ე.ი. 3⋅8=4⋅PD3 \cdot 8 = 4 \cdot PD, PD=6PD = 6.
  4. CD=PD−PC=6−4=2CD = PD - PC = 6 - 4 = 2.

პასუხი: PB=9PB = 9; AB=5AB = 5; PD=6PD = 6; CD=2CD = 2.

მაგალითი 23

წრეწირის BCBC და DEDE ქორდების შემცველი წრფეები წრეწირის გარეთ მდებარე AA წერტილში იკვეთება. BB უფრო ახლოა AA-სთან, ვიდრე CC; DD უფრო ახლოა AA-სთან, ვიდრე EE. AB=6AB = 6, DE=15DE = 15 და AD=BCAD = BC. იპოვეთ BCBC.

ამოხსნა

  1. აღვნიშნოთ BC=AD=xBC = AD = x. მაშინ AC=AB+BC=6+xAC = AB + BC = 6 + x და AE=AD+DE=x+15AE = AD + DE = x + 15.
  2. ორი მკვეთისთვის: AB⋅AC=AD⋅AEAB \cdot AC = AD \cdot AE, ე.ი. 6(6+x)=x(x+15)6(6 + x) = x(x + 15).
  3. 36+6x=x2+15x36 + 6x = x^2 + 15x, საიდანაც x2+9x−36=0x^2 + 9x - 36 = 0.
  4. x=−9±81+1442=−9±152x = \dfrac{-9 \pm \sqrt{81 + 144}}{2} = \dfrac{-9 \pm 15}{2}. სიგრძე დადებითია: x=3x = 3.
  5. შემოწმება: 6⋅9=546 \cdot 9 = 54 და 3⋅18=543 \cdot 18 = 54.

პასუხი: BC=3BC = 3.

შეამოწმე თავი

  1. წრეწირის რადიუსია 6, PP წერტილი ცენტრიდან 10 მანძილითაა დაშორებული. რას უდრის PP-დან გავლებული მხების სიგრძე?
  2. ABAB და CDCD ქორდები MM წერტილში იკვეთება; AM=6AM = 6, MB=2MB = 2, CM=3CM = 3. იპოვეთ MDMD.
  3. PP-დან გავლებული მხები PT=12PT = 12; მკვეთი წრეწირს კვეთს AA და BB წერტილებში (AA უფრო ახლოა), PA=8PA = 8. იპოვეთ ABAB.

პასუხები: 1) 88 2) 44 3) 1010

§5. სამკუთხედსა და ოთხკუთხედში ჩახაზული და შემოხაზული წრეწირი

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
შემოხაზული წრეწირი
წრეწირი, რომელიც მრავალკუთხედის ყველა წვეროზე გადის.მაგალითი: გვერდებით 6, 8, 10 სამკუთხედის შემოხაზული წრეწირის რადიუსია 5.
ჩახაზული წრეწირი
წრეწირი, რომელიც მრავალკუთხედის ყველა გვერდს ეხება და მრავალკუთხედის შიგნითაა.მაგალითი: გვერდებით 6, 8, 10 სამკუთხედში ჩახაზული წრეწირის რადიუსია 2.

ჩახაზული წრეწირი მრავალკუთხედის ყველა გვერდს ეხება, მისი ცენტრი ბისექტრისების გადაკვეთაზეა. შემოხაზული წრეწირი გადის მრავალკუთხედის ყველა წვეროზე, მისი ცენტრი შუამართობების გადაკვეთაზეა.

სამკუთხედი (გვერდები aa, bb, cc; ფართობი SS; p=a+b+c2p = \dfrac{a + b + c}{2}):

  • ჩახაზული წრეწირის რადიუსი: r=Spr = \dfrac{S}{p}.
  • შემოხაზული წრეწირის რადიუსი: R=abc4SR = \dfrac{abc}{4S}.
  • მართკუთხა სამკუთხედი (კათეტები aa, bb, ჰიპოტენუზა cc): R=c2R = \dfrac{c}{2} (ცენტრი ჰიპოტენუზის შუაშია) და r=a+b−c2r = \dfrac{a + b - c}{2}.
  • ტოლგვერდა სამკუთხედი გვერდით aa: r=a36r = \dfrac{a\sqrt{3}}{6}, R=a33R = \dfrac{a\sqrt{3}}{3}, ე.ი. R=2rR = 2r.
  • ჩახაზული წრეწირის შეხების წერტილები გვერდებს ყოფს მონაკვეთებად; ერთი წვეროდან გავლებული ორი მხების მონაკვეთი ტოლია. მართკუთხა სამკუთხედში მართი კუთხის წვეროდან შეხების წერტილამდე მანძილი rr-ია.

ოთხკუთხედი. თუ ოთხკუთხედში წრეწირია ჩახაზული, მოპირდაპირე გვერდების ჯამები ტოლია: AB+CD=BC+ADAB + CD = BC + AD. ასეთი მრავალკუთხედის ფართობია S=p⋅rS = p \cdot r, სადაც pp ნახევარპერიმეტრია. ტრაპეციაში ჩახაზული წრეწირის დიამეტრი სიმაღლის ტოლია: h=2rh = 2r.

მაგალითი 24

სამკუთხედის გვერდებია 13, 14 და 15. იპოვეთ ჩახაზული და შემოხაზული წრეწირების რადიუსები.

ამოხსნა

  1. ნახევარპერიმეტრი: p=13+14+152=21p = \dfrac{13 + 14 + 15}{2} = 21.
  2. ჰერონის ფორმულით: S=21⋅8⋅7⋅6=7056=84S = \sqrt{21 \cdot 8 \cdot 7 \cdot 6} = \sqrt{7056} = 84.
  3. r=Sp=8421=4r = \dfrac{S}{p} = \dfrac{84}{21} = 4.
  4. R=abc4S=13⋅14⋅154⋅84=2730336=658R = \dfrac{abc}{4S} = \dfrac{13 \cdot 14 \cdot 15}{4 \cdot 84} = \dfrac{2730}{336} = \dfrac{65}{8}.

პასუხი: r=4r = 4; R=658R = \dfrac{65}{8}.

მაგალითი 25

მართკუთხა სამკუთხედის კათეტებია 6 და 8. იპოვეთ ჩახაზული და შემოხაზული წრეწირების რადიუსები.

ამოხსნა

  1. ჰიპოტენუზა: c=62+82=10c = \sqrt{6^2 + 8^2} = 10.
  2. R=c2=5R = \dfrac{c}{2} = 5.
  3. r=a+b−c2=6+8−102=2r = \dfrac{a + b - c}{2} = \dfrac{6 + 8 - 10}{2} = 2.
  4. შემოწმება: S=12⋅6⋅8=24S = \dfrac{1}{2} \cdot 6 \cdot 8 = 24, p=6+8+102=12p = \dfrac{6 + 8 + 10}{2} = 12, r=2412=2r = \dfrac{24}{12} = 2.

პასუხი: R=5R = 5; r=2r = 2.

მაგალითი 26

მართკუთხა სამკუთხედში ჩახაზულია წრეწირი რადიუსით 2. შეხების წერტილები ერთ კათეტს ყოფს შეფარდებით 1:21 : 2 მართი კუთხის წვეროდან დათვლით, მეორეს — შეფარდებით 1:31 : 3 მართი კუთხის წვეროდან დათვლით. იპოვეთ სამკუთხედის ფართობი.

ამოხსნა

  1. მართი კუთხის წვეროდან შეხების წერტილამდე მანძილი r=2r = 2-ია.
  2. პირველ კათეტზე ეს 1 ნაწილია, ამიტომ მეორე ნაწილია 2⋅2=42 \cdot 2 = 4. კათეტი: 2+4=62 + 4 = 6.
  3. მეორე კათეტზე r=2r = 2 ერთი ნაწილია, მეორე ნაწილია 3⋅2=63 \cdot 2 = 6. კათეტი: 2+6=82 + 6 = 8.
  4. S=12⋅6⋅8=24S = \dfrac{1}{2} \cdot 6 \cdot 8 = 24.
  5. შემოწმება: ჰიპოტენუზა 62+82=10\sqrt{6^2 + 8^2} = 10 და r=6+8−102=2r = \dfrac{6 + 8 - 10}{2} = 2.

პასუხი: S=24S = 24.

მაგალითი 27

ABCDABCD მართკუთხა ტრაპეციაა: AD∥BCAD \parallel BC, AB⊥ADAB \perp AD და AB⊥BCAB \perp BC (∠A=∠B=90°\angle A = \angle B = 90°). ტრაპეციაში ჩახაზულია წრეწირი ცენტრით OO. ∠ADC=60°\angle ADC = 60° და OC=2OC = 2. იპოვეთ ტრაპეციის პერიმეტრი.

ამოხსნა

  1. ∠C=360°−90°−90°−60°=120°\angle C = 360° - 90° - 90° - 60° = 120°. ჩახაზული წრეწირის ცენტრი კუთხის ბისექტრისაზეა, ამიტომ ∠OCB=60°\angle OCB = 60°.
  2. OO-დან BCBC-მდე მანძილი რადიუსია: r=OC⋅sin⁡60°=2⋅32=3r = OC \cdot \sin 60° = 2 \cdot \dfrac{\sqrt{3}}{2} = \sqrt{3}.
  3. სიმაღლე AB=2r=23AB = 2r = 2\sqrt{3}.
  4. CDCD ფერდი დიდ ფუძესთან 60°60°-იან კუთხეს ქმნის (∠D=60°\angle D = 60°), ამიტომ AB=CD⋅sin⁡60°AB = CD \cdot \sin 60° და CD=ABsin⁡60°=233/2=4CD = \dfrac{AB}{\sin 60°} = \dfrac{2\sqrt{3}}{\sqrt{3}/2} = 4.
  5. ოთხკუთხედში, რომელშიც წრეწირია ჩახაზული, AD+BC=AB+CD=23+4AD + BC = AB + CD = 2\sqrt{3} + 4.
  6. პერიმეტრი: 2(23+4)=43+82(2\sqrt{3} + 4) = 4\sqrt{3} + 8.

პასუხი: 8+438 + 4\sqrt{3}.

მაგალითი 28

ოთხკუთხედის პერიმეტრია 10 სმ, მასში ჩახაზული წრეწირის რადიუსია 1 სმ. იპოვეთ ოთხკუთხედის ფართობი.

ამოხსნა

  1. ნახევარპერიმეტრი: p=10÷2=5p = 10 \div 2 = 5 სმ.
  2. S=p⋅r=5⋅1=5S = p \cdot r = 5 \cdot 1 = 5 სმ².

პასუხი: 55 სმ².

მაგალითი 29

მართკუთხა სამკუთხედში ჩახაზული წრეწირის სიგრძე ჰიპოტენუზის სიგრძის ტოლია. იპოვეთ სამკუთხედის ფართობის შეფარდება ჩახაზული წრის ფართობთან.

ამოხსნა

  1. აღვნიშნოთ ჩახაზული წრეწირის რადიუსი rr. მაშინ ჰიპოტენუზა c=2πrc = 2\pi r.
  2. მართკუთხა სამკუთხედში r=a+b−c2r = \dfrac{a + b - c}{2}, ამიტომ a+b=c+2ra + b = c + 2r.
  3. პერიმეტრი: a+b+c=2c+2ra + b + c = 2c + 2r, ხოლო ნახევარპერიმეტრი p=c+r=2πr+r=r(2π+1)p = c + r = 2\pi r + r = r(2\pi + 1).
  4. S=p⋅r=r2(2π+1)S = p \cdot r = r^2(2\pi + 1).
  5. ჩახაზული წრის ფართობია πr2\pi r^2. შეფარდება: r2(2π+1)πr2=2π+1π\dfrac{r^2 (2\pi + 1)}{\pi r^2} = \dfrac{2\pi + 1}{\pi}.

პასუხი: 2π+1π\dfrac{2\pi + 1}{\pi}.

შეამოწმე თავი

  1. მართკუთხა სამკუთხედის გვერდებია 5, 12, 13. რას უდრის შემოხაზული წრეწირის რადიუსი?
  2. სამკუთხედის გვერდებია 9, 10, 17 (ფართობი 36). რას უდრის ჩახაზული წრეწირის რადიუსი?
  3. ოთხკუთხედში წრეწირია ჩახაზული: AB=5AB = 5, BC=6BC = 6, CD=9CD = 9. იპოვეთ ADAD.

პასუხები: 1) 132\dfrac{13}{2} 2) 22 3) 88

მოკლედ

  • C=2πrC = 2\pi r; S=πr2S = \pi r^2; l=πrα180=rθl = \dfrac{\pi r \alpha}{180} = r\theta; 360°=2π360° = 2\pi რად, 180°=π180° = \pi რად.
  • სექტორი: α360πr2=12r2θ=12lr\dfrac{\alpha}{360}\pi r^2 = \dfrac{1}{2} r^2\theta = \dfrac{1}{2} l r. სეგმენტი: სექტორი − სამკუთხედი OABOAB (α<180°\alpha < 180°), 12r2sin⁡α\dfrac{1}{2} r^2 \sin\alpha.
  • ცენტრული კუთხე = რკალი; ჩახაზული კუთხე = რკალის ნახევარი; დიამეტრზე დაყრდნობილი კუთხე 90°90°; წრეწირში ჩახაზულ ოთხკუთხედში მოპირდაპირე კუთხეების ჯამი 180°180°.
  • მხები ⊥\perp რადიუსი; PA=PBPA = PB; ∠APB=180°−∠AOB\angle APB = 180° - \angle AOB.
  • ქორდა: AB=2r2−d2AB = 2\sqrt{r^2 - d^2}; AM⋅MB=CM⋅MDAM \cdot MB = CM \cdot MD; PA⋅PB=PC⋅PDPA \cdot PB = PC \cdot PD; PT2=PA⋅PBPT^2 = PA \cdot PB.
  • r=Spr = \dfrac{S}{p}; R=abc4SR = \dfrac{abc}{4S}; მართკუთხა: R=c2R = \dfrac{c}{2}, r=a+b−c2r = \dfrac{a + b - c}{2}; ოთხკუთხედში, რომელშიც წრეწირია ჩახაზული, AB+CD=BC+ADAB + CD = BC + AD და S=prS = pr.