§1. მრავალკუთხედი: კუთხეების ჯამი და დიაგონალები
ამ ნაწილის ტერმინები (6)
- ამოზნექილი მრავალკუთხედი
- მრავალკუთხედი, რომელიც ყოველი გვერდის შემცველი წრფის ერთ მხარესაა; მისი დიაგონალები მის შიგნითაა.მაგალითი: კვადრატი და ტოლგვერდა სამკუთხედი ამოზნექილია.
- დიაგონალი
- მონაკვეთი, რომელიც მრავალკუთხედის ორ არამეზობელ წვეროს აერთებს.მაგალითი: ათკუთხედში 10 · 7 ÷ 2 = 35 დიაგონალია.
- მრავალკუთხედი
- დახურული ტეხილით შემოსაზღვრული ბრტყელი ფიგურა.მაგალითი: ხუთკუთხედს ხუთი გვერდი, ხუთი წვერო და ხუთი კუთხე აქვს.
- მრავალკუთხედის გარე კუთხე
- მრავალკუთხედის კუთხის მომიჯნავე კუთხე; თითო წვეროზე ერთი გარე კუთხის ჯამი ყოველთვის 360°-ია.მაგალითი: შიგა კუთხე 156°-ია: გარე კუთხეა 180° − 156° = 24°.
- პარალელოგრამის სიმეტრიის ცენტრი
- პარალელოგრამის დიაგონალების გადაკვეთის წერტილი: მის მიმართ ფიგურის ყოველ წერტილს ტოლი მანძილით მოპირდაპირე წერტილი აქვს.მაგალითი: პარალელოგრამში დიაგონალები გადაკვეთაზე შუაზე იყოფა.
- ტრაპეციის ფუძე და ფერდი
- ფუძეები ტრაპეციის პარალელური გვერდებია, ფერდები — არაპარალელური.მაგალითი: ტრაპეციაში 8, 20, 10, 10: ფუძეებია 8 და 20, ფერდები — 10 და 10.
მრავალკუთხედი — დახურული ტეხილით შემოსაზღვრული ბრტყელი ფიგურა. ტეხილის რგოლები გვერდებია, რგოლების ბოლოები — წვეროები, გვერდებს შორის კუთხეები — მრავალკუთხედის კუთხეები. გვერდების სიგრძეთა ჯამი პერიმეტრია. დიაგონალი — მონაკვეთი, რომელიც ორ არამეზობელ წვეროს აერთებს.
ამოზნექილი მრავალკუთხედი — მრავალკუთხედი, რომელიც მისი ყოველი გვერდის შემცველი წრფის ერთ მხარესაა. ასეთ მრავალკუთხედში ყველა დიაგონალი მის შიგნითაა.
გარე კუთხე — მრავალკუთხედის კუთხის მომიჯნავე კუთხე.
წესები ამოზნექილი -კუთხედისთვის:
- კუთხეების ჯამი . რატომ? ერთი წვეროდან გავავლოთ ყველა დიაგონალი: მრავალკუთხედი სამკუთხედად იყოფა და თითოეულში კუთხეების ჯამი -ია.
- გარე კუთხეების ჯამი (თითო წვეროზე ერთი გარე კუთხე) ყოველთვის -ია.
- დიაგონალების რაოდენობა . რატომ? თითო წვეროდან გადის დიაგონალი (არ ვითვლით თვით წვეროს და ორ მეზობელს), ხოლო ყოველი დიაგონალი ორჯერ დაითვალა (ორივე ბოლოდან).
მაგალითი 1
ამოზნექილი მრავალკუთხედის კუთხეების ჯამია . რამდენი გვერდი და რამდენი დიაგონალი აქვს მას?
ამოხსნა
- , ამიტომ .
- .
- დიაგონალები: .
პასუხი: 13 გვერდი, 65 დიაგონალი
მაგალითი 2
ამოზნექილ -კუთხედში შიგა კუთხეების ჯამი 5-ჯერ მეტია გარე კუთხეების ჯამზე (თითო წვეროზე ერთი გარე კუთხეა აღებული). იპოვეთ .
ამოხსნა
- გარე კუთხეების ჯამია , ამიტომ შიგა კუთხეების ჯამია .
- , .
- .
პასუხი:
მაგალითი 3
ამოზნექილი ოთხკუთხედის სამი კუთხეა , , . იპოვეთ მეოთხე კუთხე.
ამოხსნა
- ოთხკუთხედის კუთხეების ჯამია .
- სამი კუთხის ჯამი: .
- მეოთხე კუთხე: .
პასუხი:
მაგალითი 4
ამოზნექილ მრავალკუთხედს 20 დიაგონალი აქვს. რამდენი გვერდი აქვს მას?
ამოხსნა
- , ამიტომ , ანუ .
- ფესვებია და ( და სწორია).
- გვერდების რაოდენობა დადებითია, ამიტომ .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- რას უდრის ამოზნექილი ხუთკუთხედის კუთხეების ჯამი?
- რამდენი დიაგონალი აქვს ამოზნექილ ცხრაკუთხედს?
- ამოზნექილი მრავალკუთხედის კუთხეების ჯამია . რამდენი გვერდი აქვს მას?
პასუხები: 1) 2) 3)
§2. პარალელოგრამი
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- პარალელოგრამი
- ოთხკუთხედი, რომლის მოპირდაპირე გვერდები წყვილ-წყვილად პარალელურია; მოპირდაპირე გვერდები და კუთხეები ტოლია.მაგალითი: ერთი კუთხე 72°-ია, მეზობელი კუთხეა 180° − 72° = 108°.
პარალელოგრამი — ოთხკუთხედი, რომლის მოპირდაპირე გვერდები წყვილ-წყვილად პარალელურია.
წესები:
- გვერდები და კუთხეები. მოპირდაპირე გვერდები ტოლია, მოპირდაპირე კუთხეები ტოლია, მეზობელი კუთხეების ჯამი -ია.
- დიაგონალები გადაკვეთის წერტილში შუაზე იყოფა. ეს წერტილი პარალელოგრამის სიმეტრიის ცენტრია.
- დიაგონალების კვადრატების ჯამი: . რატომ? კოსინუსების თეორემით და (მეზობელი კუთხე -ა და ); შევკრიბოთ.
- პარალელოგრამობის ნიშნები. ოთხკუთხედი პარალელოგრამია, თუ: (ა) მოპირდაპირე გვერდები წყვილ-წყვილად ტოლია; ან (ბ) ორი მოპირდაპირე გვერდი ტოლია და პარალელურია; ან (გ) დიაგონალები გადაკვეთის წერტილში შუაზე იყოფა.
- კუთხის ბისექტრისა. პარალელოგრამში კუთხის ბისექტრისა მოპირდაპირე გვერდს კვეთს და მიიღება ტოლფერდა სამკუთხედი (იხ. მაგალითი 7).
მაგალითი 5
პარალელოგრამის გვერდებია 7 და 9, ერთი დიაგონალი — 8. იპოვეთ მეორე დიაგონალი.
ამოხსნა
- .
- .
- , .
პასუხი:
მაგალითი 6
პარალელოგრამის ორი მეზობელი კუთხის ზომების შეფარდებაა . იპოვეთ პარალელოგრამის კუთხეები.
ამოხსნა
- მეზობელი კუთხეების ჯამი -ია: , .
- კუთხეებია და .
- მოპირდაპირე კუთხეები ტოლია: პარალელოგრამის ოთხივე კუთხეა , , , .
პასუხი: , , ,
მაგალითი 7
პარალელოგრამში , . კუთხის ბისექტრისა გვერდს წერტილში კვეთს. იპოვეთ და .
ამოხსნა
- და მკვეთია, ამიტომ (შიგა ჯვარედინი კუთხეები).
- ბისექტრისის გამო , ამიტომ .
- სამკუთხედი ტოლფერდაა: .
- , ამიტომ .
პასუხი: ,
მაგალითი 8
პარალელოგრამში მახვილი კუთხის ბისექტრისა გვერდს წერტილით ყოფს 3 სმ და 4 სმ ნაწილებად (რომელია და რომელი , არ არის ცნობილი). იპოვეთ პარალელოგრამის პერიმეტრი.
ამოხსნა
- კუთხის ბისექტრისა -ს კვეთს წერტილში. მაგალითი 7-ის მსგავსად .
- პირველი შემთხვევა: . მაშინ , , პერიმეტრი სმ.
- მეორე შემთხვევა: . მაშინ , , პერიმეტრი სმ.
პასუხი: სმ ან სმ
შეამოწმე თავი
- პარალელოგრამის ერთი კუთხეა . რას უდრის მისი მეზობელი კუთხე?
- პარალელოგრამის დიაგონალებია და , ერთი გვერდი . რას უდრის მეორე გვერდი?
- პარალელოგრამში , . კუთხის ბისექტრისა -ს წერტილში კვეთს. რას უდრის ?
პასუხები: 1) 2) 3)
§3. რომბი, მართკუთხედი, კვადრატი
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- კვადრატი
- ოთხკუთხედი, რომელსაც ყველა გვერდი და ყველა კუთხე ტოლი აქვს; ერთდროულად რომბიცაა და მართკუთხედიც.მაგალითი: გვერდი 8: დიაგონალია 8√2.
- მართკუთხედი
- პარალელოგრამი, რომლის ყველა კუთხე მართია; დიაგონალები ტოლია.მაგალითი: გვერდები 9 და 12: დიაგონალია 15.
- რომბი
- პარალელოგრამი, რომლის ყველა გვერდი ტოლია; დიაგონალები ურთიერთმართობულია.მაგალითი: დიაგონალები 10 და 24: გვერდია √(5² + 12²) = 13.
- რომბი — პარალელოგრამი, რომლის ყველა გვერდი ტოლია.
- მართკუთხედი — პარალელოგრამი, რომლის ყველა კუთხე მართია.
- კვადრატი — მართკუთხედი, რომლის ყველა გვერდი ტოლია (ე.ი. ერთდროულად რომბიცაა და მართკუთხედიც).
წესები:
- რომბი. დიაგონალები ურთიერთმართობულია, შუაზე იყოფა და კუთხეების ბისექტრისებია. დიაგონალები რომბს ჭრის ოთხ ტოლ მართკუთხა სამკუთხედად, ამიტომ გვერდი .
- მართკუთხედი. დიაგონალები ტოლია და შუაზე იყოფა. სიმეტრიის ღერძი ორია (მოპირდაპირე გვერდების შუა წერტილების შემაერთებელი წრფეები). პირიქით: პარალელოგრამი, რომლის დიაგონალები ტოლია, მართკუთხედია.
- კვადრატი. აერთიანებს რომბისა და მართკუთხედის ყველა თვისებას. დიაგონალი . სიმეტრიის ღერძი ოთხია (ორი დიაგონალი და მოპირდაპირე გვერდების შუა წერტილების შემაერთებელი ორი წრფე).
მაგალითი 9
რომბის დიაგონალებია და . იპოვეთ გვერდი და პერიმეტრი.
ამოხსნა
- დიაგონალები შუაზე იყოფა და მართი კუთხით იკვეთება, ამიტომ გვერდი მართკუთხა სამკუთხედის ჰიპოტენუზაა, კათეტები კი და .
- .
- პერიმეტრი: .
პასუხი: გვერდი , პერიმეტრი
მაგალითი 10
რომბის გვერდია , ერთი კუთხე . იპოვეთ მისი დიაგონალები.
ამოხსნა
- მცირე დიაგონალი რომბს ჰყოფს ორ ტოლფერდა სამკუთხედად კუთხით წვეროსთან, ე.ი. ტოლგვერდა სამკუთხედებად. ამიტომ მცირე დიაგონალი -ია.
- მისი ნახევარია . დიდი დიაგონალის ნახევარი მართკუთხა სამკუთხედის კათეტია: .
- დიდი დიაგონალი: .
პასუხი: და
მაგალითი 11
მართკუთხედის დიაგონალების გადაკვეთის წერტილი მცირე გვერდიდან ორჯერ მეტი მანძილითაა დაშორებული, ვიდრე დიდი გვერდიდან. იპოვეთ მცირე გვერდის სიგრძე, თუ მართკუთხედის პერიმეტრი სმ-ია.
ამოხსნა
- მცირე გვერდი იყოს , დიდი — . გადაკვეთის წერტილი (ცენტრი) მცირე გვერდიდან მანძილითაა, დიდი გვერდიდან — მანძილით.
- პირობით , ამიტომ .
- პერიმეტრი: .
- სმ.
პასუხი: სმ
მაგალითი 12
კვადრატის დიაგონალია . იპოვეთ გვერდი და ფართობი.
ამოხსნა
- , ამიტომ .
- ფართობი: .
პასუხი: გვერდი , ფართობი
მაგალითი 13
პარალელოგრამის დიაგონალები ტოლია და ურთიერთმართობულია. რა ფიგურაა ეს?
ამოხსნა
- პარალელოგრამი ტოლი დიაგონალებით მართკუთხედია.
- პარალელოგრამი მართობული დიაგონალებით რომბია.
- ორივე თვისება ერთად აქვს ფიგურას, რომელიც ერთდროულად მართკუთხედიცაა და რომბიც.
პასუხი: კვადრატი
შეამოწმე თავი
- რომბის დიაგონალებია და . რას უდრის გვერდი?
- მართკუთხედის გვერდებია და . რას უდრის დიაგონალი?
- რამდენი სიმეტრიის ღერძი აქვს მართკუთხედს, რომელიც კვადრატი არაა, და რამდენი — კვადრატს?
პასუხები: 1) 2) 3) და
§4. ტრაპეცია
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- ტოლფერდა ტრაპეცია
- ტრაპეცია ტოლი ფერდებით; მისი ფუძესთან კუთხეები და დიაგონალები ტოლია.მაგალითი: ფუძეები 8 და 20, ფერდი 10: სიმაღლეა 8.
- ტრაპეცია
- ოთხკუთხედი, რომლის ორი გვერდი პარალელურია, დანარჩენი ორი — არა.მაგალითი: ფუძეები 8 და 20, ფერდები არაპარალელური.
- ტრაპეციის შუახაზი
- მონაკვეთი ფერდების შუა წერტილებს შორის; ის ფუძეების პარალელურია და მათი ნახევარჯამის ტოლია.მაგალითი: ფუძეები 8 და 20: შუახაზია (8 + 20) ÷ 2 = 14.
ტრაპეცია — ოთხკუთხედი, რომლის ორი გვერდი პარალელურია, დანარჩენი ორი კი — არა. პარალელური გვერდები ფუძეებია, არაპარალელური — ფერდები. სიმაღლე — მანძილი ფუძეებს შორის. შუახაზი — ფერდების შუა წერტილების შემაერთებელი მონაკვეთი. ტრაპეცია ტოლფერდაა, თუ ფერდები ტოლია.
წესები:
- შუახაზი ფუძეების პარალელურია და მათი ნახევარჯამის ტოლია: .
- ტოლფერდა ტრაპეცია. ფუძესთან კუთხეები ტოლია, დიაგონალები ტოლია. თუ ფუძეებია , მცირე ფუძის ბოლოებიდან ჩამოშვებული სიმაღლეები დიდ ფუძეს ორივე მხარეს სიგრძის მონაკვეთებად ჰყოფს და , სადაც ფერდია.
- მართკუთხა ტრაპეცია — ერთი ფერდი ფუძეების მართობულია და ის სიმაღლის ტოლია.
მაგალითი 14
ტოლფერდა ტრაპეციის ფუძეებია და , ფერდი — . იპოვეთ შუახაზი და სიმაღლე.
ამოხსნა
- შუახაზი: .
- მცირე ფუძის ბოლოებიდან დიდ ფუძეზე ჩამოვუშვათ სიმაღლეები. დიდ ფუძეზე ორივე მხარეს ერთნაირი მონაკვეთი ჩნდება: .
- მართკუთხა სამკუთხედიდან (ჰიპოტენუზა , კათეტი ): .
პასუხი: შუახაზი , სიმაღლე
მაგალითი 15
ტრაპეციის შუახაზია . ერთი ფუძე მეორეზე -ით დიდია. იპოვეთ ფუძეები.
ამოხსნა
- ფუძეების ჯამი: .
- სხვაობა: .
- შევკრიბოთ: , ; მაშინ .
- შემოწმება: .
პასუხი: და
მაგალითი 16
მართკუთხა ტრაპეციის ფუძეებია და , სიმაღლე — . იპოვეთ პერიმეტრი.
ამოხსნა
- მართობული ფერდი სიმაღლის ტოლია: .
- მეორე ფერდი: დიდი ფუძიდან მცირეს გამოვაკლოთ . მართკუთხა სამკუთხედში კათეტებია და , ფერდი .
- პერიმეტრი: .
პასუხი:
მაგალითი 17
ტოლფერდა ტრაპეციის ფუძეებია და , ფუძესთან კუთხე . იპოვეთ ფერდი და სიმაღლე.
ამოხსნა
- დიდ ფუძეზე მოკვეთილი მონაკვეთი: .
- მართკუთხა სამკუთხედში ეს მონაკვეთი -ის მოსაზღვრე კათეტია: , ამიტომ .
- სიმაღლე: (შემოწმება: ).
პასუხი: ფერდი , სიმაღლე
შეამოწმე თავი
- ტრაპეციის ფუძეებია და . რას უდრის შუახაზი?
- ტოლფერდა ტრაპეციის ფუძეებია და , ფერდი — . რას უდრის სიმაღლე?
- ტრაპეციის შუახაზია , ერთი ფუძე -ია. რას უდრის მეორე ფუძე?
პასუხები: 1) 2) 3)
§5. წესიერი მრავალკუთხედი
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- აპოთემა
- მანძილი წესიერი მრავალკუთხედის ცენტრიდან გვერდის შუა წერტილამდე; ჩახაზული წრეწირის რადიუსია.მაგალითი: წესიერი ექვსკუთხედი გვერდით 6: აპოთემაა 3√3.
- ცენტრალური კუთხე
- კუთხე წესიერი მრავალკუთხედის ცენტრიდან ორ მეზობელ წვერომდე; ის 360°-ია გაყოფილი გვერდების რაოდენობაზე.მაგალითი: ხუთკუთხედში 360° ÷ 5 = 72°.
- წესიერი მრავალკუთხედი
- ამოზნექილი მრავალკუთხედი, რომლის ყველა გვერდი და ყველა კუთხე ტოლია.მაგალითი: ტოლგვერდა სამკუთხედი, კვადრატი, წესიერი ექვსკუთხედი.
წესიერი მრავალკუთხედი — ამოზნექილი მრავალკუთხედი, რომლის ყველა გვერდი ტოლია და ყველა კუთხე ტოლია. მასზე შემოიხაზება წრეწირი (რადიუსი ) და მასში ჩაიხაზება წრეწირი (რადიუსი ); ორივეს ცენტრი ერთია. -ს აპოთემასაც უწოდებენ. ცენტრალური კუთხე — კუთხე ცენტრიდან ორი მეზობელი წვერომდე.
წესები წესიერი -კუთხედისთვის ( გვერდია):
- ცენტრალური კუთხე ; შიგა კუთხე ; გარე კუთხე .
- გვერდი და რადიუსები: , , . რატომ? ცენტრიდან გვერდზე დაშვებული მართობი (აპოთემა) ცენტრალურ კუთხეს ორ ტოლ ნაწილად ყოფს; მიიღება მართკუთხა სამკუთხედი, რომლის ჰიპოტენუზაა , კათეტებია და , ხოლო კუთხე ცენტრთან .
- ფართობი: , სადაც პერიმეტრია.
- დიაგონალი. წვერო, რომელიც სხვა წვეროდან გვერდით არის დაშორებული, .
- კერძო შემთხვევები ( — გვერდი):
| წესიერი | შიგა კუთხე | ||
|---|---|---|---|
| სამკუთხედი | |||
| კვადრატი | |||
| ექვსკუთხედი |
მაგალითი 18
წესიერი ექვსკუთხედის გვერდია . იპოვეთ შიგა კუთხე, შემოხაზული წრეწირის რადიუსი, ჩახაზული წრეწირის რადიუსი და ფართობი.
ამოხსნა
- შიგა კუთხე: .
- ექვსკუთხედი 6 ტოლგვერდა სამკუთხედად იყოფა, ამიტომ .
- აპოთემა: .
- პერიმეტრი , ფართობი: .
პასუხი: ; ; ;
მაგალითი 19
წესიერი მრავალკუთხედის შიგა კუთხეა . რამდენი გვერდი აქვს მას?
ამოხსნა
- გარე კუთხე შიგა კუთხის მომიჯნავეა: .
- წესიერი მრავალკუთხედის ყველა გარე კუთხე ტოლია და მათი ჯამი -ია: .
- შემოწმება: .
პასუხი:
მაგალითი 20
წესიერი რვაკუთხედის გვერდია . იპოვეთ დიაგონალი.
ამოხსნა
- -დან სამი გვერდითაა დაშორებული: , .
- გვერდისთვის , ამიტომ .
- დიაგონალი: . რადგან , მიიღება .
- ცნობილია, რომ . მაშინ .
- შემოწმება რიცხვებით: .
პასუხი:
მაგალითი 21
წესიერი -კუთხედის ერთი წვეროდან გავლებულია ორი დიაგონალი, რომლებიც ამ წვეროსთან ერთად ქმნიან სამკუთხედს, რომლის მესამე გვერდი -კუთხედის გვერდია. ამ სამკუთხედის უმცირესი კუთხე -ია. იპოვეთ .
ამოხსნა
- წესიერი -კუთხედის წვეროები ერთ წრეწირზეა და მეზობელი წვეროები ამ წრეწირს ყოფს ზომის რკალებად.
- სამკუთხედის კუთხეები ამ წრეწირის ჩახაზული კუთხეებია; ჩახაზული კუთხე თავისი რკალის ნახევრის ტოლია.
- სამკუთხედის მესამე გვერდი -კუთხედის გვერდია, ამიტომ მისი მოპირდაპირე კუთხე (საერთო წვეროსთან) ეყრდნობა ერთ რკალს: .
- დანარჩენი ორი კუთხე რამდენიმე ასეთი რკალის ჯამს ეყრდნობა, ამიტომ ისინი -ის ჯერადია და ამ რიცხვზე ნაკლები ვერ იქნება. ე.ი. უმცირესი კუთხეა .
- , .
პასუხი:
მაგალითი 22
წესიერ სამკუთხედში ჩახაზული წრეწირის რადიუსია . იპოვეთ გვერდი და შემოხაზული წრეწირის რადიუსი.
ამოხსნა
- .
- .
- შემოწმება: .
პასუხი: ;
შეამოწმე თავი
- რას უდრის წესიერი რვაკუთხედის შიგა კუთხე?
- რას უდრის წესიერი ხუთკუთხედის ცენტრალური კუთხე?
- კვადრატის გვერდია . რას უდრის მასზე შემოხაზული წრეწირის რადიუსი?
პასუხები: 1) 2) 3)
მოკლედ
- -კუთხედის კუთხეების ჯამი ; გარე კუთხეების ჯამი ; დიაგონალები .
- პარალელოგრამი: მოპირდაპირე გვერდები და კუთხეები ტოლია; დიაგონალები შუაზე იყოფა; .
- რომბი: დიაგონალები მართობულია; მართკუთხედი: დიაგონალები ტოლია; კვადრატი ორივეს აერთიანებს, .
- ტრაპეციის შუახაზი ; ტოლფერდა ტრაპეციაში .
- წესიერი -კუთხედი: შიგა კუთხე , , , .