მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

კოორდინატები, ვექტორები და ანალიზური გეომეტრია

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. კოორდინატები, მანძილი, შუა წერტილი, მონაკვეთის გაყოფა

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
აბსცისა
წერტილის პირველი კოორდინატი, ანუ რამდენად არის წერტილი მარჯვნივ ან მარცხნივ OyOy ღერძიდან.მაგალითი: A(3; −2)A(3;\,-2) წერტილის აბსცისაა 3.
ორდინატა
წერტილის მეორე კოორდინატი, ანუ რამდენად არის წერტილი ზემოთ ან ქვემოთ OxOx ღერძიდან.მაგალითი: A(3; −2)A(3;\,-2) წერტილის ორდინატაა −2-2.
საკოორდინატო ორტი
ერთეულოვანი სიგრძის ვექტორი, რომელიც კოორდინატთა ღერძის გასწვრივაა მიმართული.მაგალითი: i⃗=(1; 0; 0)\vec{i} = (1;\,0;\,0), j⃗=(0; 1; 0)\vec{j} = (0;\,1;\,0), k⃗=(0; 0; 1)\vec{k} = (0;\,0;\,1).

მართკუთხა კოორდინატთა სისტემა სიბრტყეზე — ორი ურთიერთმართობი რიცხვითი ღერძია: აბსცისათა ღერძი OxOx და ორდინატთა ღერძი OyOy. მათი გადაკვეთის წერტილი O(0; 0)O(0;\,0) კოორდინატთა სათავეა. ყოველ წერტილს შეესაბამება წყვილი (x; y)(x;\,y): xx — აბსცისა, yy — ორდინატა. ღერძები სიბრტყეს 4 მეოთხედად ყოფს: I-ში x>0, y>0x>0,\ y>0; II-ში x<0, y>0x<0,\ y>0; III-ში x<0, y<0x<0,\ y<0; IV-ში x>0, y<0x>0,\ y<0. OxOx ღერძის წერტილებისთვის y=0y = 0, OyOy ღერძისთვის x=0x = 0.

სივრცეში სამი ღერძია OxOx, OyOy, OzOz და წერტილს სამეული (x; y; z)(x;\,y;\,z) შეესაბამება. xOyxOy სიბრტყის წერტილებისთვის z=0z = 0.

მანძილი A(x1; y1)A(x_1;\,y_1) და B(x2; y2)B(x_2;\,y_2) წერტილებს შორის (პითაგორას თეორემიდან): AB=(x2−x1)2+(y2−y1)2.AB = \sqrt{(x_2 - x_1)^2 + (y_2 - y_1)^2}. სივრცეში ემატება (z2−z1)2(z_2 - z_1)^2.

შუა წერტილი: M(x1+x22; y1+y22)M\left(\dfrac{x_1 + x_2}{2};\ \dfrac{y_1 + y_2}{2}\right) (სივრცეში იგივენაირად გამოითვლება zz კოორდინატიც).

მონაკვეთის გაყოფა მოცემული შეფარდებით. თუ CC წერტილი ABAB მონაკვეთზეა და AC:CB=m:nAC : CB = m : n, მაშინ CC დგას AA-დან BB-მდე გზის mm+n\dfrac{m}{m+n} ნაწილზე: xC=x1+mm+n(x2−x1),yC=y1+mm+n(y2−y1).x_C = x_1 + \dfrac{m}{m+n}(x_2 - x_1), \qquad y_C = y_1 + \dfrac{m}{m+n}(y_2 - y_1). ეს იგივეა, რაც xC=nx1+mx2m+nx_C = \dfrac{n x_1 + m x_2}{m+n}. სივრცეში zz კოორდინატიც იგივენაირად გამოითვლება.

სიმეტრია. (x; y)(x;\,y) წერტილის სიმეტრიული წერტილია: OxOx ღერძის მიმართ (x; −y)(x;\,-y); OyOy ღერძის მიმართ (−x; y)(-x;\,y); სათავის მიმართ (−x; −y)(-x;\,-y); წრფის y=xy = x მიმართ (y; x)(y;\,x). სივრცეში xOyxOy სიბრტყის მიმართ სიმეტრიული წერტილია (x; y; −z)(x;\,y;\,-z).

მაგალითი 1

მოცემულია A(−3; −2)A(-3;\,-2) და B(5; 6)B(5;\,6). იპოვეთ ABAB და CC წერტილის კოორდინატები, თუ AC:CB=1:3AC : CB = 1 : 3.

ამოხსნა

  1. მანძილი: AB=(5−(−3))2+(6−(−2))2=82+82=128=82AB = \sqrt{(5 - (-3))^2 + (6 - (-2))^2} = \sqrt{8^2 + 8^2} = \sqrt{128} = 8\sqrt{2}.
  2. აქ m=1m = 1, n=3n = 3, ამიტომ mm+n=14\dfrac{m}{m+n} = \dfrac{1}{4}.
  3. xC=−3+14×8=−3+2=−1x_C = -3 + \dfrac{1}{4} \times 8 = -3 + 2 = -1.
  4. yC=−2+14×8=−2+2=0y_C = -2 + \dfrac{1}{4} \times 8 = -2 + 2 = 0.
  5. შემოწმება: AC=22+22=22=14ABAC = \sqrt{2^2 + 2^2} = 2\sqrt{2} = \dfrac{1}{4} AB.

პასუხი: AB=82AB = 8\sqrt{2}; C(−1; 0)C(-1;\,0)

მაგალითი 2

ABAB მონაკვეთის შუა წერტილია M(−1; 3)M(-1;\,3), ხოლო A(2; −5)A(2;\,-5). იპოვეთ BB.

ამოხსნა

  1. შუა წერტილის ფორმულიდან xM=xA+xB2x_M = \dfrac{x_A + x_B}{2}, ე.ი. xB=2xM−xAx_B = 2x_M - x_A.
  2. xB=2×(−1)−2=−4x_B = 2 \times (-1) - 2 = -4.
  3. yB=2×3−(−5)=6+5=11y_B = 2 \times 3 - (-5) = 6 + 5 = 11.
  4. შემოწმება: 2+(−4)2=−1\dfrac{2 + (-4)}{2} = -1 და −5+112=3\dfrac{-5 + 11}{2} = 3.

პასუხი: B(−4; 11)B(-4;\,11)

მაგალითი 3

B(a; 7−3a)B(a;\,7 - 3a) წერტილის სიმეტრიული წერტილი OxOx ღერძის მიმართ დევს y=5x−1y = 5x - 1 წრფეზე. იპოვეთ aa.

ამოხსნა

  1. OxOx ღერძის მიმართ ორდინატას ნიშანი იცვლება: სიმეტრიული წერტილია (a; 3a−7)(a;\,3a - 7).
  2. ის წრფეზე დევს, ამიტომ მისი კოორდინატები განტოლებას აკმაყოფილებს: 3a−7=5a−13a - 7 = 5a - 1.
  3. −6=2a-6 = 2a, ე.ი. a=−3a = -3.
  4. შემოწმება: B(−3; 16)B(-3;\,16), სიმეტრიული წერტილია (−3; −16)(-3;\,-16) და 5×(−3)−1=−165 \times (-3) - 1 = -16.

პასუხი: a=−3a = -3

მაგალითი 4

იპოვეთ y=x+1y = x + 1 წრფის იმ წერტილის კოორდინატთა ჯამი, რომელიც თანაბრად არის დაშორებული O(0; 0)O(0;\,0) და D(3; 1)D(3;\,1) წერტილებისგან.

ამოხსნა

  1. წრფის წერტილია P(t; t+1)P(t;\,t+1).
  2. OP2=t2+(t+1)2=2t2+2t+1OP^2 = t^2 + (t+1)^2 = 2t^2 + 2t + 1.
  3. DP2=(t−3)2+(t+1−1)2=(t−3)2+t2=2t2−6t+9DP^2 = (t-3)^2 + (t+1-1)^2 = (t-3)^2 + t^2 = 2t^2 - 6t + 9.
  4. OP=DPOP = DP ნიშნავს OP2=DP2OP^2 = DP^2: 2t2+2t+1=2t2−6t+92t^2 + 2t + 1 = 2t^2 - 6t + 9. ამიტომ 8t=88t = 8, t=1t = 1.
  5. P(1; 2)P(1;\,2). კოორდინატთა ჯამია 1+2=31 + 2 = 3.

პასუხი: 3

მაგალითი 5

AA ფიგურა არის სისტემის {∣2x−1∣≤3∣3y+1∣≤5\begin{cases} |2x - 1| \le 3 \\ |3y + 1| \le 5 \end{cases} ამონახსნთა სიმრავლე OxyOxy სიბრტყეზე. იპოვეთ AA-ს ფართობი.

ამოხსნა

  1. ∣2x−1∣≤3|2x - 1| \le 3 ნიშნავს −3≤2x−1≤3-3 \le 2x - 1 \le 3, ე.ი. −2≤2x≤4-2 \le 2x \le 4, −1≤x≤2-1 \le x \le 2. სიგრძე: 2−(−1)=32 - (-1) = 3.
  2. ∣3y+1∣≤5|3y + 1| \le 5 ნიშნავს −5≤3y+1≤5-5 \le 3y + 1 \le 5, ე.ი. −6≤3y≤4-6 \le 3y \le 4, −2≤y≤43-2 \le y \le \dfrac{4}{3}. სიგრძე: 43+2=103\dfrac{4}{3} + 2 = \dfrac{10}{3}.
  3. ფიგურა მართკუთხედია გვერდებით 3 და 103\dfrac{10}{3}.
  4. ფართობი: 3×103=103 \times \dfrac{10}{3} = 10.

პასუხი: 10

მაგალითი 6

სივრცეში მოცემულია A(1; 2; 3)A(1;\,2;\,3) და B(7; −4; 6)B(7;\,-4;\,6). იპოვეთ ABAB და CC წერტილი, თუ AC:CB=2:1AC : CB = 2 : 1.

ამოხსნა

  1. AB=62+(−6)2+32=36+36+9=81=9AB = \sqrt{6^2 + (-6)^2 + 3^2} = \sqrt{36 + 36 + 9} = \sqrt{81} = 9.
  2. აქ mm+n=23\dfrac{m}{m+n} = \dfrac{2}{3}.
  3. xC=1+23×6=5x_C = 1 + \dfrac{2}{3} \times 6 = 5; yC=2+23×(−6)=−2y_C = 2 + \dfrac{2}{3} \times (-6) = -2; zC=3+23×3=5z_C = 3 + \dfrac{2}{3} \times 3 = 5.
  4. შემოწმება: AC=42+42+22=6AC = \sqrt{4^2 + 4^2 + 2^2} = 6, CB=22+22+12=3CB = \sqrt{2^2 + 2^2 + 1^2} = 3, შეფარდება 6:3=2:16 : 3 = 2 : 1.

პასუხი: AB=9AB = 9; C(5; −2; 5)C(5;\,-2;\,5)

მაგალითი 7

სივრცეში ABAB მონაკვეთის გეგმილების სიგრძეებია: OxyOxy სიბრტყეზე 5\sqrt{5}, OxzOxz სიბრტყეზე 5\sqrt{5}, OyzOyz სიბრტყეზე 222\sqrt{2}. იპოვეთ ABAB.

ამოხსნა

  1. აღვნიშნოთ AA და BB წერტილების კოორდინატთა სხვაობები Δx\Delta x, Δy\Delta y, Δz\Delta z. გეგმილში ერთი კოორდინატი იკარგება, ამიტომ OxyOxy-ზე გეგმილის სიგრძეა Δx2+Δy2\sqrt{\Delta x^2 + \Delta y^2}.
  2. პირობით: Δx2+Δy2=5\Delta x^2 + \Delta y^2 = 5 (OxyOxy), Δx2+Δz2=5\Delta x^2 + \Delta z^2 = 5 (OxzOxz), Δy2+Δz2=8\Delta y^2 + \Delta z^2 = 8 (OyzOyz).
  3. სამივე ტოლობას ვკრებთ: 2(Δx2+Δy2+Δz2)=5+5+8=182(\Delta x^2 + \Delta y^2 + \Delta z^2) = 5 + 5 + 8 = 18.
  4. AB2=Δx2+Δy2+Δz2=9AB^2 = \Delta x^2 + \Delta y^2 + \Delta z^2 = 9, ე.ი. AB=3AB = 3.

პასუხი: 3

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ მანძილი A(1; −2)A(1;\,-2) და B(4; 2)B(4;\,2) წერტილებს შორის.
  2. იპოვეთ (−2; 5)(-2;\,5) და (6; 1)(6;\,1) წერტილების შემაერთებელი მონაკვეთის შუა წერტილი.
  3. იპოვეთ (3; −4)(3;\,-4) წერტილის სიმეტრიული წერტილი OyOy ღერძის მიმართ.

პასუხები: 1) 5 2) (2; 3)(2;\,3) 3) (−3; −4)(-3;\,-4)

§2. ვექტორები და წრფივი მოქმედებები

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
ვექტორი
მიმართული მონაკვეთი: აქვს სიგრძე და მიმართულება.მაგალითი: A(1; 2)A(1;\,2)-დან B(4; 6)B(4;\,6)-მდე ვექტორია AB→=(3; 4)\overrightarrow{AB} = (3;\,4), სიგრძე 5.
კოლინეარული ვექტორები
ვექტორები, რომლებიც ერთ ან პარალელურ წრფეებზე დევს; ერთი მეორისგან რიცხვზე გამრავლებით მიიღება.მაგალითი: (2; −4; 6)(2;\,-4;\,6) და (−1; 2; −3)(-1;\,2;\,-3) კოლინეარულია: პირველი ტოლია მეორის გამრავლებული −2-2-ზე.
კომპლანარული ვექტორები
სამი ვექტორი, რომლებიც ერთ ან პარალელურ სიბრტყეებზე დევს.მაგალითი: (1; 2; 3)(1;\,2;\,3), (2; −1; 1)(2;\,-1;\,1), (4; 3; 7)(4;\,3;\,7) კომპლანარულია, რადგან მესამე ტოლია 2a⃗+b⃗2\vec{a} + \vec{b}-ის.

ვექტორი — მიმართული მონაკვეთი; მას აქვს სიგრძე (∣a⃗∣|\vec{a}|, მოდული) და მიმართულება. ნულოვანი ვექტორის სიგრძე 0-ია. ტოლი ვექტორებს ერთნაირი სიგრძე და მიმართულება აქვს. საპირისპირო ვექტორები (a⃗\vec{a} და −a⃗-\vec{a}) სიგრძით ტოლია, მიმართულებით — საპირისპირო.

ვექტორის კოორდინატები. თუ A(x1; y1; z1)A(x_1;\,y_1;\,z_1) და B(x2; y2; z2)B(x_2;\,y_2;\,z_2), მაშინ AB→=(x2−x1; y2−y1; z2−z1)\overrightarrow{AB} = (x_2 - x_1;\ y_2 - y_1;\ z_2 - z_1) — ბოლოს კოორდინატებს ვაკლებთ დასაწყისისას. საკოორდინატო ორტებია i⃗=(1; 0; 0)\vec{i} = (1;\,0;\,0), j⃗=(0; 1; 0)\vec{j} = (0;\,1;\,0), k⃗=(0; 0; 1)\vec{k} = (0;\,0;\,1). ვექტორის გაშლა ორტების მიმართ: a⃗=xi⃗+yj⃗+zk⃗\vec{a} = x\vec{i} + y\vec{j} + z\vec{k} ნიშნავს a⃗=(x; y; z)\vec{a} = (x;\,y;\,z).

მოქმედებები a⃗=(x1; y1; z1)\vec{a} = (x_1;\,y_1;\,z_1), b⃗=(x2; y2; z2)\vec{b} = (x_2;\,y_2;\,z_2):

  • ჯამი: a⃗+b⃗=(x1+x2; y1+y2; z1+z2)\vec{a} + \vec{b} = (x_1 + x_2;\ y_1 + y_2;\ z_1 + z_2); სხვაობა — იგივენაირად.
  • სკალარზე გამრავლება: λa⃗=(λx1; λy1; λz1)\lambda\vec{a} = (\lambda x_1;\ \lambda y_1;\ \lambda z_1). სიგრძე ∣λ∣|\lambda|-ჯერ იცვლება; λ>0\lambda > 0-ზე მიმართულება იგივეა, λ<0\lambda < 0-ზე — საპირისპირო.
  • სიგრძე: ∣a⃗∣=x12+y12+z12|\vec{a}| = \sqrt{x_1^2 + y_1^2 + z_1^2}.
  • სამკუთხედის წესი: AB→+BC→=AC→\overrightarrow{AB} + \overrightarrow{BC} = \overrightarrow{AC}. პარალელოგრამში ABCDABCD ვღებულობთ AC→=AB→+AD→\overrightarrow{AC} = \overrightarrow{AB} + \overrightarrow{AD}.

ამ მოქმედებებს რიცხვების მსგავსი თვისებები აქვს: a⃗+b⃗=b⃗+a⃗\vec{a} + \vec{b} = \vec{b} + \vec{a}, λ(a⃗+b⃗)=λa⃗+λb⃗\lambda(\vec{a} + \vec{b}) = \lambda\vec{a} + \lambda\vec{b}, (λ+μ)a⃗=λa⃗+μa⃗(\lambda + \mu)\vec{a} = \lambda\vec{a} + \mu\vec{a}.

კოლინეარული ვექტორები ერთ ან პარალელურ წრფეებზე დევს. a⃗\vec{a} და b⃗≠0⃗\vec{b} \ne \vec{0} კოლინეარულია მაშინ და მხოლოდ მაშინ, თუ a⃗=λb⃗\vec{a} = \lambda\vec{b}, ანუ კოორდინატები პროპორციულია: x1x2=y1y2=z1z2\dfrac{x_1}{x_2} = \dfrac{y_1}{y_2} = \dfrac{z_1}{z_2}. კომპლანარული ვექტორები ერთ ან პარალელურ სიბრტყეებზე დევს (მათ შემოწმებას §4 ასწავლის).

მაგალითი 8

A(1; 2; 3)A(1;\,2;\,3) და B(4; 6; 15)B(4;\,6;\,15). იპოვეთ AB→\overrightarrow{AB}, მისი სიგრძე და გაშლა ორტების მიმართ.

ამოხსნა

  1. ბოლოს ვაკლებთ დასაწყისს: AB→=(4−1; 6−2; 15−3)=(3; 4; 12)\overrightarrow{AB} = (4 - 1;\ 6 - 2;\ 15 - 3) = (3;\,4;\,12).
  2. ∣AB→∣=32+42+122=9+16+144=169=13|\overrightarrow{AB}| = \sqrt{3^2 + 4^2 + 12^2} = \sqrt{9 + 16 + 144} = \sqrt{169} = 13.
  3. გაშლა: AB→=3i⃗+4j⃗+12k⃗\overrightarrow{AB} = 3\vec{i} + 4\vec{j} + 12\vec{k}.

პასუხი: (3; 4; 12)(3;\,4;\,12); 13; 3i⃗+4j⃗+12k⃗3\vec{i} + 4\vec{j} + 12\vec{k}

მაგალითი 9

a⃗=(2; −1; 2)\vec{a} = (2;\,-1;\,2), b⃗=(1; 2; 2)\vec{b} = (1;\,2;\,2). იპოვეთ 2a⃗−b⃗2\vec{a} - \vec{b}, ∣a⃗∣|\vec{a}| და ∣2a⃗−b⃗∣|2\vec{a} - \vec{b}|.

ამოხსნა

  1. 2a⃗=(4; −2; 4)2\vec{a} = (4;\,-2;\,4).
  2. 2a⃗−b⃗=(4−1; −2−2; 4−2)=(3; −4; 2)2\vec{a} - \vec{b} = (4 - 1;\ -2 - 2;\ 4 - 2) = (3;\,-4;\,2).
  3. ∣a⃗∣=4+1+4=3|\vec{a}| = \sqrt{4 + 1 + 4} = 3.
  4. ∣2a⃗−b⃗∣=9+16+4=29|2\vec{a} - \vec{b}| = \sqrt{9 + 16 + 4} = \sqrt{29}.

პასუხი: (3; −4; 2)(3;\,-4;\,2); ∣a⃗∣=3|\vec{a}| = 3; 29\sqrt{29}

მაგალითი 10

(ა) იპოვეთ kk, თუ a⃗=(k−2; k)\vec{a} = (k - 2;\,k) და b⃗=(3; 7)\vec{b} = (3;\,7) კოლინეარულია. (ბ) კოლინეარულია თუ არა (2; −4; 6)(2;\,-4;\,6) და (−1; 2; −3)(-1;\,2;\,-3)?

ამოხსნა

  1. (ა) კოორდინატები პროპორციულია: k−23=k7\dfrac{k - 2}{3} = \dfrac{k}{7}.
  2. ჯვარედინად: 7(k−2)=3k7(k - 2) = 3k, 7k−14=3k7k - 14 = 3k, 4k=144k = 14, k=72k = \dfrac{7}{2}.
  3. შემოწმება: a⃗=(32; 72)=12b⃗\vec{a} = \left(\dfrac{3}{2};\,\dfrac{7}{2}\right) = \dfrac{1}{2}\vec{b}.
  4. (ბ) შეფარდებებია 2−1=−2\dfrac{2}{-1} = -2, −42=−2\dfrac{-4}{2} = -2, 6−3=−2\dfrac{6}{-3} = -2. სამივე ერთნაირია, ამიტომ ვექტორები კოლინეარულია (მიმართულებით საპირისპირო).

პასუხი: (ა) k=72k = \dfrac{7}{2}; (ბ) დიახ

მაგალითი 11

პარალელოგრამში ABCDABCD მოცემულია A(1; 1)A(1;\,1), B(5; 2)B(5;\,2), D(2; 4)D(2;\,4). იპოვეთ CC და დიაგონალების ვექტორები.

ამოხსნა

  1. პარალელოგრამში BC→=AD→\overrightarrow{BC} = \overrightarrow{AD} (ტოლი ვექტორები). AD→=(2−1; 4−1)=(1; 3)\overrightarrow{AD} = (2 - 1;\ 4 - 1) = (1;\,3).
  2. C=B+AD→=(5+1; 2+3)=(6; 5)C = B + \overrightarrow{AD} = (5 + 1;\ 2 + 3) = (6;\,5).
  3. AC→=(6−1; 5−1)=(5; 4)\overrightarrow{AC} = (6 - 1;\ 5 - 1) = (5;\,4); BD→=(2−5; 4−2)=(−3; 2)\overrightarrow{BD} = (2 - 5;\ 4 - 2) = (-3;\,2).
  4. შემოწმება: AB→+AD→=(4; 1)+(1; 3)=(5; 4)=AC→\overrightarrow{AB} + \overrightarrow{AD} = (4;\,1) + (1;\,3) = (5;\,4) = \overrightarrow{AC}.

პასუხი: C(6; 5)C(6;\,5); AC→=(5; 4)\overrightarrow{AC} = (5;\,4), BD→=(−3; 2)\overrightarrow{BD} = (-3;\,2)

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ AB→\overrightarrow{AB} და ∣AB→∣|\overrightarrow{AB}|, თუ A(−1; 2)A(-1;\,2), B(3; −1)B(3;\,-1).
  2. იპოვეთ 3a⃗−b⃗3\vec{a} - \vec{b}, თუ a⃗=(1; −2; 2)\vec{a} = (1;\,-2;\,2), b⃗=(0; 1; −4)\vec{b} = (0;\,1;\,-4).
  3. რა mm-ისთვის არის (m; 6)(m;\,6) და (2; 3)(2;\,3) ვექტორები კოლინეარული?

პასუხები: 1) (4; −3)(4;\,-3); 5 2) (3; −7; 10)(3;\,-7;\,10) 3) 4

§3. სკალარული ნამრავლი

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
სკალარული ნამრავლი
ორი ვექტორის ნამრავლი, რომლის შედეგი რიცხვია: შესაბამისი კოორდინატების ნამრავლების ჯამი.მაგალითი: (2; 3)⋅(4; −1)=8−3=5(2;\,3) \cdot (4;\,-1) = 8 - 3 = 5.

სკალარული ნამრავლი ორი ვექტორისა რიცხვია (არა ვექტორი): a⃗⋅b⃗=x1x2+y1y2+z1z2=∣a⃗∣ ∣b⃗∣cos⁡φ,\vec{a} \cdot \vec{b} = x_1 x_2 + y_1 y_2 + z_1 z_2 = |\vec{a}|\,|\vec{b}| \cos\varphi, სადაც φ\varphi ვექტორებს შორის კუთხეა, 0°≤φ≤180°0° \le \varphi \le 180°. აქედან cos⁡φ=a⃗⋅b⃗∣a⃗∣ ∣b⃗∣.\cos\varphi = \dfrac{\vec{a} \cdot \vec{b}}{|\vec{a}|\,|\vec{b}|}.

  • a⃗⊥b⃗\vec{a} \perp \vec{b} მაშინ და მხოლოდ მაშინ, თუ a⃗⋅b⃗=0\vec{a} \cdot \vec{b} = 0 (არანულოვანი ვექტორებისთვის).
  • ნამრავლი დადებითია, როცა φ\varphi მახვილია; უარყოფითია, როცა φ\varphi ბლაგვია.
  • თვისებები: a⃗⋅b⃗=b⃗⋅a⃗\vec{a} \cdot \vec{b} = \vec{b} \cdot \vec{a}; a⃗⋅a⃗=∣a⃗∣2\vec{a} \cdot \vec{a} = |\vec{a}|^2; (λa⃗)⋅b⃗=λ(a⃗⋅b⃗)(\lambda\vec{a}) \cdot \vec{b} = \lambda(\vec{a} \cdot \vec{b}); a⃗⋅(b⃗+c⃗)=a⃗⋅b⃗+a⃗⋅c⃗\vec{a} \cdot (\vec{b} + \vec{c}) = \vec{a} \cdot \vec{b} + \vec{a} \cdot \vec{c}.
  • აქედან: ∣a⃗+b⃗∣2=∣a⃗∣2+2 a⃗⋅b⃗+∣b⃗∣2|\vec{a} + \vec{b}|^2 = |\vec{a}|^2 + 2\,\vec{a} \cdot \vec{b} + |\vec{b}|^2 და ∣a⃗−b⃗∣2=∣a⃗∣2−2 a⃗⋅b⃗+∣b⃗∣2|\vec{a} - \vec{b}|^2 = |\vec{a}|^2 - 2\,\vec{a} \cdot \vec{b} + |\vec{b}|^2.

მაგალითი 12

a⃗=(2; −1; 2)\vec{a} = (2;\,-1;\,2), b⃗=(1; 2; 2)\vec{b} = (1;\,2;\,2). იპოვეთ a⃗⋅b⃗\vec{a} \cdot \vec{b} და ვექტორებს შორის კუთხის კოსინუსი.

ამოხსნა

  1. a⃗⋅b⃗=2×1+(−1)×2+2×2=2−2+4=4\vec{a} \cdot \vec{b} = 2 \times 1 + (-1) \times 2 + 2 \times 2 = 2 - 2 + 4 = 4.
  2. ∣a⃗∣=4+1+4=3|\vec{a}| = \sqrt{4 + 1 + 4} = 3 და ∣b⃗∣=1+4+4=3|\vec{b}| = \sqrt{1 + 4 + 4} = 3.
  3. cos⁡φ=43×3=49\cos\varphi = \dfrac{4}{3 \times 3} = \dfrac{4}{9}.

პასუხი: a⃗⋅b⃗=4\vec{a} \cdot \vec{b} = 4; cos⁡φ=49\cos\varphi = \dfrac{4}{9}

მაგალითი 13

(ა) რა kk-სთვის არის a⃗=(3; −2)\vec{a} = (3;\,-2) და b⃗=(k; 6)\vec{b} = (k;\,6) მართობული? (ბ) იპოვეთ კუთხე a⃗=(1; 1; 0)\vec{a} = (1;\,1;\,0) და b⃗=(0; 1; 1)\vec{b} = (0;\,1;\,1) ვექტორებს შორის.

ამოხსნა

  1. (ა) მართობულობა ნიშნავს a⃗⋅b⃗=0\vec{a} \cdot \vec{b} = 0: 3k+(−2)×6=03k + (-2) \times 6 = 0.
  2. 3k−12=03k - 12 = 0, k=4k = 4.
  3. (ბ) a⃗⋅b⃗=0+1+0=1\vec{a} \cdot \vec{b} = 0 + 1 + 0 = 1; ∣a⃗∣=2|\vec{a}| = \sqrt{2}, ∣b⃗∣=2|\vec{b}| = \sqrt{2}.
  4. cos⁡φ=12×2=12\cos\varphi = \dfrac{1}{\sqrt{2} \times \sqrt{2}} = \dfrac{1}{2}, ამიტომ φ=60°\varphi = 60°.

პასუხი: (ა) k=4k = 4; (ბ) 60°60°

მაგალითი 14

∣a⃗∣=2|\vec{a}| = 2, ∣b⃗∣=3|\vec{b}| = 3, კუთხე მათ შორის 60°60°. გამოთვალეთ (a⃗+2b⃗)⋅(a⃗−b⃗)(\vec{a} + 2\vec{b}) \cdot (\vec{a} - \vec{b}).

ამოხსნა

  1. a⃗⋅b⃗=2×3×cos⁡60°=6×12=3\vec{a} \cdot \vec{b} = 2 \times 3 \times \cos 60° = 6 \times \dfrac{1}{2} = 3.
  2. ფრჩხილებს ვხსნით: (a⃗+2b⃗)⋅(a⃗−b⃗)=a⃗⋅a⃗−a⃗⋅b⃗+2 b⃗⋅a⃗−2 b⃗⋅b⃗(\vec{a} + 2\vec{b}) \cdot (\vec{a} - \vec{b}) = \vec{a} \cdot \vec{a} - \vec{a} \cdot \vec{b} + 2\,\vec{b} \cdot \vec{a} - 2\,\vec{b} \cdot \vec{b}.
  3. a⃗⋅a⃗=∣a⃗∣2=4\vec{a} \cdot \vec{a} = |\vec{a}|^2 = 4 და b⃗⋅b⃗=∣b⃗∣2=9\vec{b} \cdot \vec{b} = |\vec{b}|^2 = 9.
  4. ვღებულობთ 4−3+2×3−2×9=4−3+6−18=−114 - 3 + 2 \times 3 - 2 \times 9 = 4 - 3 + 6 - 18 = -11.

პასუხი: −11-11

მაგალითი 15

a⃗⋅b⃗=5\vec{a} \cdot \vec{b} = 5, ხოლო a⃗⋅(2a⃗−3b⃗)=7\vec{a} \cdot (2\vec{a} - 3\vec{b}) = 7. იპოვეთ ∣a⃗∣|\vec{a}|.

ამოხსნა

  1. ფრჩხილებს ვხსნით: a⃗⋅(2a⃗−3b⃗)=2 a⃗⋅a⃗−3 a⃗⋅b⃗=2∣a⃗∣2−3×5\vec{a} \cdot (2\vec{a} - 3\vec{b}) = 2\,\vec{a} \cdot \vec{a} - 3\,\vec{a} \cdot \vec{b} = 2|\vec{a}|^2 - 3 \times 5.
  2. 2∣a⃗∣2−15=72|\vec{a}|^2 - 15 = 7, ე.ი. 2∣a⃗∣2=222|\vec{a}|^2 = 22.
  3. ∣a⃗∣2=11|\vec{a}|^2 = 11, ∣a⃗∣=11|\vec{a}| = \sqrt{11}.

პასუხი: 11\sqrt{11}

მაგალითი 16

არანულოვანი ვექტორებისთვის ∣a⃗∣=∣b⃗∣=∣a⃗+b⃗∣|\vec{a}| = |\vec{b}| = |\vec{a} + \vec{b}|. იპოვეთ კუთხე: (ა) a⃗\vec{a}-სა და b⃗\vec{b}-ს შორის; (ბ) a⃗\vec{a}-სა და a⃗+b⃗\vec{a} + \vec{b}-ს შორის.

ამოხსნა

  1. აღვნიშნოთ ∣a⃗∣=∣b⃗∣=s|\vec{a}| = |\vec{b}| = s. მაშინ ∣a⃗+b⃗∣2=s2+2 a⃗⋅b⃗+s2=s2|\vec{a} + \vec{b}|^2 = s^2 + 2\,\vec{a} \cdot \vec{b} + s^2 = s^2.
  2. ამიტომ 2 a⃗⋅b⃗=−s22\,\vec{a} \cdot \vec{b} = -s^2, a⃗⋅b⃗=−s22\vec{a} \cdot \vec{b} = -\dfrac{s^2}{2}.
  3. (ა) cos⁡φ=−s2/2s×s=−12\cos\varphi = \dfrac{-s^2/2}{s \times s} = -\dfrac{1}{2}, ამიტომ φ=120°\varphi = 120°.
  4. (ბ) a⃗⋅(a⃗+b⃗)=s2−s22=s22\vec{a} \cdot (\vec{a} + \vec{b}) = s^2 - \dfrac{s^2}{2} = \dfrac{s^2}{2} და ∣a⃗+b⃗∣=s|\vec{a} + \vec{b}| = s.
  5. cos⁡ψ=s2/2s×s=12\cos\psi = \dfrac{s^2/2}{s \times s} = \dfrac{1}{2}, ამიტომ ψ=60°\psi = 60°.

პასუხი: (ა) 120°120°; (ბ) 60°60°

მაგალითი 17

ABCABC სამკუთხედში ∠B=90°\angle B = 90°, AB→⋅AC→=9\overrightarrow{AB} \cdot \overrightarrow{AC} = 9 და CB→⋅CA→=16\overrightarrow{CB} \cdot \overrightarrow{CA} = 16. იპოვეთ ჰიპოტენუზა.

ამოხსნა

  1. AB→⋅AC→=AB×AC×cos⁡A\overrightarrow{AB} \cdot \overrightarrow{AC} = AB \times AC \times \cos A. მართკუთხა სამკუთხედში cos⁡A=ABAC\cos A = \dfrac{AB}{AC}, ამიტომ ნამრავლი AB2AB^2-ის ტოლია.
  2. ე.ი. AB2=9AB^2 = 9. ანალოგიურად CB→⋅CA→=CB2=16\overrightarrow{CB} \cdot \overrightarrow{CA} = CB^2 = 16.
  3. პითაგორას თეორემით ჰიპოტენუზა AC=9+16=5AC = \sqrt{9 + 16} = 5.

პასუხი: 5

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ (2; 3)⋅(4; −1)(2;\,3) \cdot (4;\,-1).
  2. იპოვეთ კუთხე (1; 0; 1)(1;\,0;\,1) და (0; 1; 1)(0;\,1;\,1) ვექტორებს შორის.
  3. ∣a⃗∣=2|\vec{a}| = 2, ∣b⃗∣=1|\vec{b}| = 1, კუთხე მათ შორის 60°60°. იპოვეთ ∣a⃗+b⃗∣|\vec{a} + \vec{b}|.

პასუხები: 1) 5 2) 60°60° 3) 7\sqrt{7}

§4. ვექტორული ნამრავლი და კომპლანარობა

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
ვექტორული ნამრავლი
ორი ვექტორის ნამრავლი, რომლის შედეგი ვექტორია; ის ორივე ვექტორის მართობულია, სიგრძე კი მათზე აგებული პარალელოგრამის ფართობია.მაგალითი: (1; 0; 0)×(0; 1; 0)=(0; 0; 1)(1;\,0;\,0) \times (0;\,1;\,0) = (0;\,0;\,1).

ვექტორული ნამრავლი (მხოლოდ სივრცეში) ორი ვექტორისა ვექტორია: a⃗×b⃗=(y1z2−z1y2;  z1x2−x1z2;  x1y2−y1x2).\vec{a} \times \vec{b} = (y_1 z_2 - z_1 y_2;\ \ z_1 x_2 - x_1 z_2;\ \ x_1 y_2 - y_1 x_2).

  • a⃗×b⃗\vec{a} \times \vec{b} მართობულია ორივე ვექტორისა, a⃗\vec{a}-სიც და b⃗\vec{b}-საც.
  • მისი სიგრძე ∣a⃗×b⃗∣=∣a⃗∣ ∣b⃗∣sin⁡φ|\vec{a} \times \vec{b}| = |\vec{a}|\,|\vec{b}| \sin\varphi არის a⃗\vec{a} და b⃗\vec{b} ვექტორებზე აგებული პარალელოგრამის ფართობი. შესაბამისი სამკუთხედის ფართობი ამის ნახევარია.
  • a⃗×b⃗=− b⃗×a⃗\vec{a} \times \vec{b} = -\,\vec{b} \times \vec{a} (რიგი მნიშვნელოვანია); (λa⃗)×b⃗=λ(a⃗×b⃗)(\lambda\vec{a}) \times \vec{b} = \lambda(\vec{a} \times \vec{b}); a⃗×(b⃗+c⃗)=a⃗×b⃗+a⃗×c⃗\vec{a} \times (\vec{b} + \vec{c}) = \vec{a} \times \vec{b} + \vec{a} \times \vec{c}.
  • a⃗×b⃗=0⃗\vec{a} \times \vec{b} = \vec{0} მაშინ და მხოლოდ მაშინ, თუ a⃗∥b⃗\vec{a} \parallel \vec{b}.

სიბრტყეზე a⃗=(x1; y1)\vec{a} = (x_1;\,y_1) და b⃗=(x2; y2)\vec{b} = (x_2;\,y_2) ვექტორებზე აგებული პარალელოგრამის ფართობია ∣x1y2−x2y1∣|x_1 y_2 - x_2 y_1|, სამკუთხედისა — ამის ნახევარი.

კომპლანარობა. სამი ვექტორი კომპლანარულია მაშინ და მხოლოდ მაშინ, თუ (a⃗×b⃗)⋅c⃗=0(\vec{a} \times \vec{b}) \cdot \vec{c} = 0.

მაგალითი 18

a⃗=(2; −1; 2)\vec{a} = (2;\,-1;\,2), b⃗=(1; 2; 2)\vec{b} = (1;\,2;\,2). იპოვეთ a⃗×b⃗\vec{a} \times \vec{b} და მათზე აგებული პარალელოგრამის ფართობი.

ამოხსნა

  1. პირველი კოორდინატი: y1z2−z1y2=(−1)×2−2×2=−2−4=−6y_1 z_2 - z_1 y_2 = (-1) \times 2 - 2 \times 2 = -2 - 4 = -6.
  2. მეორე: z1x2−x1z2=2×1−2×2=2−4=−2z_1 x_2 - x_1 z_2 = 2 \times 1 - 2 \times 2 = 2 - 4 = -2.
  3. მესამე: x1y2−y1x2=2×2−(−1)×1=4+1=5x_1 y_2 - y_1 x_2 = 2 \times 2 - (-1) \times 1 = 4 + 1 = 5.
  4. a⃗×b⃗=(−6; −2; 5)\vec{a} \times \vec{b} = (-6;\,-2;\,5). ფართობი: 36+4+25=65\sqrt{36 + 4 + 25} = \sqrt{65}.
  5. შემოწმება: a⃗⋅(a⃗×b⃗)=−12+2+10=0\vec{a} \cdot (\vec{a} \times \vec{b}) = -12 + 2 + 10 = 0 (მართობულია); ∣a⃗∣2∣b⃗∣2−(a⃗⋅b⃗)2=81−16=65|\vec{a}|^2 |\vec{b}|^2 - (\vec{a} \cdot \vec{b})^2 = 81 - 16 = 65.

პასუხი: (−6; −2; 5)(-6;\,-2;\,5); 65\sqrt{65}

მაგალითი 19

იპოვეთ a⃗=(2; −1; 3)\vec{a} = (2;\,-1;\,3) და b⃗=(−4; 2; −6)\vec{b} = (-4;\,2;\,-6) ვექტორების ვექტორული ნამრავლის სიგრძე.

ამოხსნა

  1. შევამოწმოთ კოლინეარობა: −42=−2\dfrac{-4}{2} = -2, 2−1=−2\dfrac{2}{-1} = -2, −63=−2\dfrac{-6}{3} = -2. ე.ი. b⃗=−2a⃗\vec{b} = -2\vec{a}.
  2. კოლინეარული ვექტორების ვექტორული ნამრავლი 0⃗\vec{0}-ია, ამიტომ მისი სიგრძე 0-ია.
  3. შემოწმება კოორდინატებით: (−1)×(−6)−3×2=0(-1) \times (-6) - 3 \times 2 = 0; 3×(−4)−2×(−6)=03 \times (-4) - 2 \times (-6) = 0; 2×2−(−1)×(−4)=02 \times 2 - (-1) \times (-4) = 0.

პასუხი: 0

მაგალითი 20

იპოვეთ სამკუთხედის ფართობი: (ა) AB→=(3; 1)\overrightarrow{AB} = (3;\,1), AC→=(−2; 4)\overrightarrow{AC} = (-2;\,4); (ბ) A(1; 1)A(1;\,1), B(4; 2)B(4;\,2), C(2; 5)C(2;\,5).

ამოხსნა

  1. (ა) ∣x1y2−x2y1∣=∣3×4−(−2)×1∣=∣12+2∣=14|x_1 y_2 - x_2 y_1| = |3 \times 4 - (-2) \times 1| = |12 + 2| = 14 — პარალელოგრამის ფართობია.
  2. სამკუთხედის ფართობი: 14÷2=714 \div 2 = 7.
  3. (ბ) AB→=(3; 1)\overrightarrow{AB} = (3;\,1), AC→=(1; 4)\overrightarrow{AC} = (1;\,4).
  4. ∣3×4−1×1∣=11|3 \times 4 - 1 \times 1| = 11, სამკუთხედის ფართობი 112\dfrac{11}{2}.

პასუხი: (ა) 7; (ბ) 112\dfrac{11}{2}

მაგალითი 21

კომპლანარულია თუ არა ვექტორები: (ა) a⃗=(1; 2; 3)\vec{a} = (1;\,2;\,3), b⃗=(2; −1; 1)\vec{b} = (2;\,-1;\,1), c⃗=(4; 3; 7)\vec{c} = (4;\,3;\,7); (ბ) იგივე a⃗\vec{a} და b⃗\vec{b} და d⃗=(1; 0; 0)\vec{d} = (1;\,0;\,0)?

ამოხსნა

  1. a⃗×b⃗=(2×1−3×(−1); 3×2−1×1; 1×(−1)−2×2)=(5; 5; −5)\vec{a} \times \vec{b} = (2 \times 1 - 3 \times (-1);\ 3 \times 2 - 1 \times 1;\ 1 \times (-1) - 2 \times 2) = (5;\,5;\,-5).
  2. (ა) (a⃗×b⃗)⋅c⃗=5×4+5×3+(−5)×7=20+15−35=0(\vec{a} \times \vec{b}) \cdot \vec{c} = 5 \times 4 + 5 \times 3 + (-5) \times 7 = 20 + 15 - 35 = 0. ვექტორები კომპლანარულია.
  3. შემოწმება: 2a⃗+b⃗=(4; 3; 7)=c⃗2\vec{a} + \vec{b} = (4;\,3;\,7) = \vec{c}.
  4. (ბ) (a⃗×b⃗)⋅d⃗=5×1=5≠0(\vec{a} \times \vec{b}) \cdot \vec{d} = 5 \times 1 = 5 \ne 0. ვექტორები კომპლანარული არაა.

პასუხი: (ა) დიახ; (ბ) არა

მაგალითი 22

რა tt-სთვის არის a⃗=(1; 0; 2)\vec{a} = (1;\,0;\,2), b⃗=(0; 1; 1)\vec{b} = (0;\,1;\,1) და c⃗=(2; t; 3)\vec{c} = (2;\,t;\,3) კომპლანარული?

ამოხსნა

  1. a⃗×b⃗=(0×1−2×1; 2×0−1×1; 1×1−0×0)=(−2; −1; 1)\vec{a} \times \vec{b} = (0 \times 1 - 2 \times 1;\ 2 \times 0 - 1 \times 1;\ 1 \times 1 - 0 \times 0) = (-2;\,-1;\,1).
  2. (a⃗×b⃗)⋅c⃗=−2×2+(−1)×t+1×3=−4−t+3=−1−t(\vec{a} \times \vec{b}) \cdot \vec{c} = -2 \times 2 + (-1) \times t + 1 \times 3 = -4 - t + 3 = -1 - t.
  3. კომპლანარობისთვის −1−t=0-1 - t = 0, ე.ი. t=−1t = -1.
  4. შემოწმება: 2a⃗+(−1)b⃗=(2; −1; 3)=c⃗2\vec{a} + (-1)\vec{b} = (2;\,-1;\,3) = \vec{c}.

პასუხი: t=−1t = -1

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ (1; 0; 0)×(0; 1; 0)(1;\,0;\,0) \times (0;\,1;\,0).
  2. იპოვეთ სამკუთხედის ფართობი, თუ AB→=(2; 3)\overrightarrow{AB} = (2;\,3) და AC→=(4; −1)\overrightarrow{AC} = (4;\,-1).
  3. კომპლანარულია თუ არა (1; 1; 0)(1;\,1;\,0), (0; 1; 1)(0;\,1;\,1), (1; 2; 1)(1;\,2;\,1)?

პასუხები: 1) (0; 0; 1)(0;\,0;\,1) 2) 7 3) დიახ

§5. წრფე სიბრტყეზე

ამ ნაწილის ტერმინები (4)
დახრილობა
რიცხვი kk განტოლებაში y=kx+by = kx + b; გვიჩვენებს, რამდენით იზრდება yy, როცა xx 1-ით იზრდება.მაგალითი: წრფე y=3x−4y = 3x - 4-ის დახრილობაა 3.
მიმართული ვექტორი
ვექტორი, რომელიც წრფის გასწვრივაა მიმართული და წრფის მიმართულებას გვიჩვენებს.მაგალითი: წრფის x−11=y−2−2=z−32\dfrac{x-1}{1} = \dfrac{y-2}{-2} = \dfrac{z-3}{2} მიმართული ვექტორია (1; −2; 2)(1;\,-2;\,2).
ნორმალი
ვექტორი, რომელიც წრფის ან სიბრტყის მართობია.მაგალითი: 3x−5y+1=03x - 5y + 1 = 0 წრფის ნორმალია (3; −5)(3;\,-5).
წრფეთა კონა
ერთ წერტილზე გამავალი ყველა წრფე.მაგალითი: (x+y−3)+λ(2x−y)=0(x + y - 3) + \lambda(2x - y) = 0 არის წრფეთა კონა, რომელიც გადის წერტილზე (1; 2)(1;\,2).

წრფის განტოლება — ტოლობა, რომელსაც აკმაყოფილებს წრფის ყველა წერტილის კოორდინატები და მხოლოდ ისინი.

  • ზოგადი სახე: Ax+By+C=0Ax + By + C = 0, სადაც AA და BB ერთდროულად ნული არ არის. ვექტორი n⃗=(A; B)\vec{n} = (A;\,B) წრფის მართობულია (ნორმალი), ვექტორი (−B; A)(-B;\,A) — წრფის მიმართული ვექტორია.
  • დახრილობით: y=kx+by = kx + b; k=tan⁡αk = \tan\alpha, სადაც α\alpha წრფის დახრის კუთხეა OxOx ღერძთან.
  • წერტილი და დახრილობა: y−y0=k(x−x0)y - y_0 = k(x - x_0).
  • ორ წერტილზე გამავალი: x−x1x2−x1=y−y1y2−y1\dfrac{x - x_1}{x_2 - x_1} = \dfrac{y - y_1}{y_2 - y_1}. თუ x1=x2x_1 = x_2, წრფე ვერტიკალურია: x=x1x = x_1.
  • წრფეთა კონა — ერთ წერტილზე გამავალი ყველა წრფე. ორი წრფის A1x+B1y+C1=0A_1x + B_1y + C_1 = 0 და A2x+B2y+C2=0A_2x + B_2y + C_2 = 0 გადაკვეთის წერტილზე გამავალი წრფეებია A1x+B1y+C1+λ(A2x+B2y+C2)=0.A_1x + B_1y + C_1 + \lambda(A_2x + B_2y + C_2) = 0.

განლაგება. პარალელურია: k1=k2k_1 = k_2 (ანუ A1A2=B1B2\dfrac{A_1}{A_2} = \dfrac{B_1}{B_2}). მართობულია: k1k2=−1k_1 k_2 = -1 (ანუ A1A2+B1B2=0A_1 A_2 + B_1 B_2 = 0). კუთხე ორ წრფეს შორის: tan⁡φ=∣k2−k11+k1k2∣.\tan\varphi = \left|\dfrac{k_2 - k_1}{1 + k_1 k_2}\right|. მანძილი M(x0; y0)M(x_0;\,y_0) წერტილიდან Ax+By+C=0Ax + By + C = 0 წრფემდე: d=∣Ax0+By0+C∣A2+B2.d = \dfrac{|Ax_0 + By_0 + C|}{\sqrt{A^2 + B^2}}. წრფეების გადაკვეთის წერტილს ვპოულობთ განტოლებათა სისტემის ამოხსნით.

მაგალითი 23

დაწერეთ A(1; 2)A(1;\,2) და B(4; −2)B(4;\,-2) წერტილებზე გამავალი წრფის განტოლება. იპოვეთ მანძილი M(5; 6)M(5;\,6) წერტილიდან ამ წრფემდე.

ამოხსნა

  1. x−14−1=y−2−2−2\dfrac{x - 1}{4 - 1} = \dfrac{y - 2}{-2 - 2}, ანუ x−13=y−2−4\dfrac{x - 1}{3} = \dfrac{y - 2}{-4}.
  2. ჯვარედინად: −4(x−1)=3(y−2)-4(x - 1) = 3(y - 2), −4x+4=3y−6-4x + 4 = 3y - 6, ე.ი. 4x+3y−10=04x + 3y - 10 = 0.
  3. შემოწმება: AA: 4+6−10=04 + 6 - 10 = 0; BB: 16−6−10=016 - 6 - 10 = 0.
  4. d=∣4×5+3×6−10∣42+32=∣20+18−10∣5=285=5,6d = \dfrac{|4 \times 5 + 3 \times 6 - 10|}{\sqrt{4^2 + 3^2}} = \dfrac{|20 + 18 - 10|}{5} = \dfrac{28}{5} = 5{,}6.

პასუხი: 4x+3y−10=04x + 3y - 10 = 0; d=5,6d = 5{,}6

მაგალითი 24

წრფე გადის A(1; −1)A(1;\,-1) და B(3; 5)B(3;\,5) წერტილებზე. რომელ წერტილში კვეთს ის y=2x+1y = 2x + 1 წრფეს?

ამოხსნა

  1. დახრილობა: k=5−(−1)3−1=62=3k = \dfrac{5 - (-1)}{3 - 1} = \dfrac{6}{2} = 3.
  2. y−(−1)=3(x−1)y - (-1) = 3(x - 1), ე.ი. y=3x−4y = 3x - 4.
  3. გადაკვეთისას yy ტოლია: 3x−4=2x+13x - 4 = 2x + 1, x=5x = 5.
  4. y=2×5+1=11y = 2 \times 5 + 1 = 11. შემოწმება: 3×5−4=113 \times 5 - 4 = 11.

პასუხი: (5; 11)(5;\,11)

მაგალითი 25

მოცემულია წრფე 3x−5y+1=03x - 5y + 1 = 0 და წერტილი M(5; −1)M(5;\,-1). დაწერეთ MM-ზე გამავალი (ა) პარალელური და (ბ) მართობული წრფე.

ამოხსნა

  1. წრფის ნორმალია (3; −5)(3;\,-5).
  2. (ა) პარალელურ წრფეს იგივე AA და BB აქვს: 3x−5y+C=03x - 5y + C = 0. MM-ის ჩასმით 15+5+C=015 + 5 + C = 0, C=−20C = -20.
  3. (ბ) მართობულისთვის ვიღებთ 5x+3y+C=05x + 3y + C = 0 (პირობა A1A2+B1B2=3×5+(−5)×3=0A_1 A_2 + B_1 B_2 = 3 \times 5 + (-5) \times 3 = 0 სრულდება).
  4. MM-ის ჩასმით 25−3+C=025 - 3 + C = 0, C=−22C = -22.

პასუხი: (ა) 3x−5y−20=03x - 5y - 20 = 0; (ბ) 5x+3y−22=05x + 3y - 22 = 0

მაგალითი 26

იპოვეთ კუთხე y=12x+1y = \dfrac{1}{2}x + 1 და y=3x−2y = 3x - 2 წრფეებს შორის.

ამოხსნა

  1. დახრილობებია k1=12k_1 = \dfrac{1}{2}, k2=3k_2 = 3.
  2. tan⁡φ=∣3−121+12×3∣=5252=1\tan\varphi = \left|\dfrac{3 - \dfrac{1}{2}}{1 + \dfrac{1}{2} \times 3}\right| = \dfrac{\dfrac{5}{2}}{\dfrac{5}{2}} = 1.
  3. tan⁡φ=1\tan\varphi = 1, ამიტომ φ=45°\varphi = 45°.

პასუხი: 45°45°

მაგალითი 27

დაწერეთ იმ წრფის განტოლება, რომელიც გადის x+y−3=0x + y - 3 = 0 და 2x−y=02x - y = 0 წრფეების გადაკვეთის წერტილზე და N(0; 1)N(0;\,1) წერტილზე.

ამოხსნა

  1. კონის განტოლება: (x+y−3)+λ(2x−y)=0(x + y - 3) + \lambda(2x - y) = 0.
  2. N(0; 1)N(0;\,1)-ის ჩასმით: (0+1−3)+λ(0−1)=0(0 + 1 - 3) + \lambda(0 - 1) = 0, ე.ი. −2−λ=0-2 - \lambda = 0, λ=−2\lambda = -2.
  3. (x+y−3)−2(2x−y)=0(x + y - 3) - 2(2x - y) = 0, ანუ −3x+3y−3=0-3x + 3y - 3 = 0. −3-3-ზე გაყოფით x−y+1=0x - y + 1 = 0.
  4. შემოწმება: გადაკვეთის წერტილია (1; 2)(1;\,2) (x+y=3x + y = 3, y=2xy = 2x), და 1−2+1=01 - 2 + 1 = 0; NN: 0−1+1=00 - 1 + 1 = 0.

პასუხი: x−y+1=0x - y + 1 = 0

მაგალითი 28

რა წირს გვიჩვენებს განტოლება y2=x2y^2 = x^2?

ამოხსნა

  1. გადავიტანოთ ყველაფერი მარცხნივ: y2−x2=0y^2 - x^2 = 0.
  2. კვადრატების სხვაობა: (y−x)(y+x)=0(y - x)(y + x) = 0.
  3. ნამრავლი ნულია, როცა y=xy = x ან y=−xy = -x.
  4. ეს ორი წრფე სათავეში იკვეთება (k1=1k_1 = 1, k2=−1k_2 = -1).

პასუხი: ორი ურთიერთგადამკვეთი წრფე

მაგალითი 29

იპოვეთ A(4; 1)A(4;\,1) წერტილის სიმეტრიული წერტილი y=x−2y = x - 2 წრფის მიმართ.

ამოხსნა

  1. წრფე: x−y−2=0x - y - 2 = 0, მისი ნორმალია (1; −1)(1;\,-1). AA-ზე გამავალი მართობი: (4+t; 1−t)(4 + t;\ 1 - t).
  2. მართობისა და წრფის გადაკვეთა: (4+t)−(1−t)−2=0(4 + t) - (1 - t) - 2 = 0, 1+2t=01 + 2t = 0, t=−12t = -\dfrac{1}{2}.
  3. გადაკვეთის წერტილი (მართობის ფუძე): (72; 32)\left(\dfrac{7}{2};\,\dfrac{3}{2}\right).
  4. ფუძე AA′AA'-ის შუა წერტილია, ამიტომ A′=A+2t×(1; −1)=(4−1; 1+1)=(3; 2)A' = A + 2t \times (1;\,-1) = (4 - 1;\ 1 + 1) = (3;\,2).
  5. შემოწმება: AA′AA'-ის შუა წერტილია (72; 32)\left(\dfrac{7}{2};\,\dfrac{3}{2}\right) და ის წრფეზე დევს: 32=72−2\dfrac{3}{2} = \dfrac{7}{2} - 2.

პასუხი: (3; 2)(3;\,2)

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ მანძილი სათავიდან 3x+4y−10=03x + 4y - 10 = 0 წრფემდე.
  2. იპოვეთ (1; 1)(1;\,1) და (3; 7)(3;\,7) წერტილებზე გამავალი წრფის განტოლება y=kx+by = kx + b სახით.
  3. მართობულია თუ არა 2x−3y+1=02x - 3y + 1 = 0 და 3x+2y−5=03x + 2y - 5 = 0 წრფეები?

პასუხები: 1) 2 2) y=3x−2y = 3x - 2 3) დიახ

§6. წრეწირი და მეორე რიგის წირები

ამ ნაწილის ტერმინები (7)
ასიმპტოტი
წრფე, რომელსაც ჰიპერბოლა შორს წასვლისას უსასრულოდ უახლოვდება.მაგალითი: ჰიპერბოლა x29−y216=1\dfrac{x^2}{9} - \dfrac{y^2}{16} = 1-ის ასიმპტოტებია y=±43xy = \pm\dfrac{4}{3}x.
დირექტრისა
წრფე, რომლის მიმართაც განისაზღვრება მეორე რიგის წირი; პარაბოლისთვის ეს წრფეა x=−p2x = -\dfrac{p}{2}.მაგალითი: პარაბოლა y2=8xy^2 = 8x-ის დირექტრისაა x=−2x = -2.
ელიფსი
წირი, რომლის ყოველი წერტილიდან ორ ფოკუსამდე მანძილების ჯამი ერთი და იგივეა.მაგალითი: x225+y29=1\dfrac{x^2}{25} + \dfrac{y^2}{9} = 1 — ელიფსი ფოკუსებით (±4; 0)(\pm 4;\,0).
ექსცენტრისიტეტი
რიცხვი e=cae = \dfrac{c}{a}, რომელიც გვიჩვენებს, რამდენად არის გაჭიმული ელიფსი ან ჰიპერბოლა.მაგალითი: ელიფსისთვის a=5a = 5, c=4c = 4: e=45e = \dfrac{4}{5}.
პარაბოლა
წირი, რომლის ყოველი წერტილი ფოკუსიდან და დირექტრისიდან ერთნაირი მანძილითაა დაშორებული.მაგალითი: y2=8xy^2 = 8x — პარაბოლა ფოკუსით (2; 0)(2;\,0) და დირექტრისით x=−2x = -2.
ფოკუსი
წერტილი, რომელიც ელიფსს, ჰიპერბოლას ან პარაბოლას განსაზღვრავს.მაგალითი: ელიფსში x225+y29=1\dfrac{x^2}{25} + \dfrac{y^2}{9} = 1 ფოკუსებია (4; 0)(4;\,0) და (−4; 0)(-4;\,0).
ჰიპერბოლა
წირი, რომლის ყოველი წერტილიდან ორ ფოკუსამდე მანძილების სხვაობის მოდული ერთი და იგივეა.მაგალითი: x29−y216=1\dfrac{x^2}{9} - \dfrac{y^2}{16} = 1 — ჰიპერბოლა ფოკუსებით (±5; 0)(\pm 5;\,0).

წრეწირი ცენტრით (a; b)(a;\,b) და რადიუსით RR: (x−a)2+(y−b)2=R2.(x - a)^2 + (y - b)^2 = R^2. თუ განტოლება ზოგადი სახითაა (x2+y2+Dx+Ey+F=0x^2 + y^2 + Dx + Ey + F = 0), სრულ კვადრატებს ვაგებთ და ვუყურებთ მარჯვენა მხარეს: თუ დადებითია, ეს R2R^2-ია.

მეორე რიგის წირები. ისინი კანონიკური სახით ასე იწერება (aa, bb, pp დადებითია):

წირიგანტოლებასიდიდეები
ელიფსიx2a2+y2b2=1\dfrac{x^2}{a^2} + \dfrac{y^2}{b^2} = 1, a>ba > bc2=a2−b2c^2 = a^2 - b^2; ფოკუსები (±c; 0)(\pm c;\,0); e=ca<1e = \dfrac{c}{a} < 1; დირექტრისები x=±aex = \pm\dfrac{a}{e}
ჰიპერბოლაx2a2−y2b2=1\dfrac{x^2}{a^2} - \dfrac{y^2}{b^2} = 1c2=a2+b2c^2 = a^2 + b^2; ფოკუსები (±c; 0)(\pm c;\,0); e=ca>1e = \dfrac{c}{a} > 1; ასიმპტოტები y=±baxy = \pm\dfrac{b}{a}x; დირექტრისები x=±aex = \pm\dfrac{a}{e}
პარაბოლაy2=2pxy^2 = 2pxფოკუსი (p2; 0)\left(\dfrac{p}{2};\,0\right); დირექტრისა x=−p2x = -\dfrac{p}{2}; e=1e = 1

ნახევარღერძები ელიფსისთვის aa და bb-ა. ფოკუსები — წირის განმსაზღვრელი წერტილებია: ელიფსის ყოველი წერტილისთვის ორ ფოკუსამდე მანძილების ჯამი 2a2a-ია; ჰიპერბოლისთვის — იმავე მანძილების სხვაობის მოდული 2a2a-ია. დირექტრისა — წრფეა, რომლისთვისაც წირის ყოველი წერტილიდან ფოკუსამდე მანძილი გაყოფილი დირექტრისამდე მანძილზე ee-ს ტოლია. პარაბოლისთვის e=1e = 1, ამიტომ მისი ყოველი წერტილი ფოკუსიდან და დირექტრისიდან ერთნაირი მანძილითაა დაშორებული. ექსცენტრისიტეტი ee გვიჩვენებს, რამდენად არის წირი გაჭიმული.

ელიფსი, რომელიც OyOy ღერძზეა გაჭიმული: თუ y2y^2-ის ქვეშ უფრო დიდი რიცხვია (b>ab > a), მაშინ c2=b2−a2c^2 = b^2 - a^2 და ფოკუსები (0; ±c)(0;\,\pm c).

მაგალითი 30

(ა) აჩვენეთ, რომ x2+y2−6x+4y−12=0x^2 + y^2 - 6x + 4y - 12 = 0 წრეწირია და იპოვეთ ცენტრი და რადიუსი. (ბ) დაწერეთ წრეწირის განტოლება, რომლის დიამეტრია A(1; 2)A(1;\,2), B(5; 6)B(5;\,6) მონაკვეთი.

ამოხსნა

  1. (ა) (x2−6x+9)+(y2+4y+4)=12+9+4(x^2 - 6x + 9) + (y^2 + 4y + 4) = 12 + 9 + 4.
  2. (x−3)2+(y+2)2=25(x - 3)^2 + (y + 2)^2 = 25. ცენტრია (3; −2)(3;\,-2) და R=5R = 5.
  3. (ბ) ცენტრი ABAB-ს შუა წერტილია: (1+52; 2+62)=(3; 4)\left(\dfrac{1 + 5}{2};\ \dfrac{2 + 6}{2}\right) = (3;\,4).
  4. AB=42+42=32AB = \sqrt{4^2 + 4^2} = \sqrt{32}, რადიუსი R=322R = \dfrac{\sqrt{32}}{2}, R2=324=8R^2 = \dfrac{32}{4} = 8.
  5. (x−3)2+(y−4)2=8(x - 3)^2 + (y - 4)^2 = 8.

პასუხი: (ა) ცენტრი (3; −2)(3;\,-2), R=5R = 5; (ბ) (x−3)2+(y−4)2=8(x - 3)^2 + (y - 4)^2 = 8

მაგალითი 31

ელიფსისთვის x225+y29=1\dfrac{x^2}{25} + \dfrac{y^2}{9} = 1 იპოვეთ ფოკუსები, ექსცენტრისიტეტი და დირექტრისები.

ამოხსნა

  1. a2=25a^2 = 25, b2=9b^2 = 9, ე.ი. a=5a = 5, b=3b = 3.
  2. c2=a2−b2=25−9=16c^2 = a^2 - b^2 = 25 - 9 = 16, c=4c = 4. ფოკუსებია (−4; 0)(-4;\,0) და (4; 0)(4;\,0).
  3. e=ca=45e = \dfrac{c}{a} = \dfrac{4}{5}.
  4. დირექტრისები: x=±ae=±54/5=±254x = \pm\dfrac{a}{e} = \pm\dfrac{5}{4/5} = \pm\dfrac{25}{4}.

პასუხი: ფოკუსები (±4; 0)(\pm 4;\,0); e=45e = \dfrac{4}{5}; x=±254x = \pm\dfrac{25}{4}

მაგალითი 32

ჰიპერბოლისთვის x29−y216=1\dfrac{x^2}{9} - \dfrac{y^2}{16} = 1 იპოვეთ ფოკუსები, ექსცენტრისიტეტი, ასიმპტოტები და დირექტრისები.

ამოხსნა

  1. a2=9a^2 = 9, b2=16b^2 = 16, ე.ი. a=3a = 3, b=4b = 4.
  2. c2=a2+b2=9+16=25c^2 = a^2 + b^2 = 9 + 16 = 25, c=5c = 5. ფოკუსებია (±5; 0)(\pm 5;\,0).
  3. e=ca=53e = \dfrac{c}{a} = \dfrac{5}{3}.
  4. ასიმპტოტები: y=±bax=±43xy = \pm\dfrac{b}{a}x = \pm\dfrac{4}{3}x.
  5. დირექტრისები: x=±ae=±35/3=±95x = \pm\dfrac{a}{e} = \pm\dfrac{3}{5/3} = \pm\dfrac{9}{5}.

პასუხი: ფოკუსები (±5; 0)(\pm 5;\,0); e=53e = \dfrac{5}{3}; y=±43xy = \pm\dfrac{4}{3}x; x=±95x = \pm\dfrac{9}{5}

მაგალითი 33

(ა) პარაბოლისთვის y2=8xy^2 = 8x იპოვეთ ფოკუსი და დირექტრისა. (ბ) დაწერეთ პარაბოლის განტოლება y2=2pxy^2 = 2px სახით, თუ მისი ფოკუსია (3; 0)(3;\,0).

ამოხსნა

  1. (ა) 2p=82p = 8, ე.ი. p=4p = 4.
  2. ფოკუსი (p2; 0)=(2; 0)\left(\dfrac{p}{2};\,0\right) = (2;\,0); დირექტრისა x=−p2=−2x = -\dfrac{p}{2} = -2.
  3. (ბ) p2=3\dfrac{p}{2} = 3, ე.ი. p=6p = 6.
  4. განტოლებაა y2=2×6×x=12xy^2 = 2 \times 6 \times x = 12x.

პასუხი: (ა) F(2; 0)F(2;\,0), x=−2x = -2; (ბ) y2=12xy^2 = 12x

მაგალითი 34

ელიფსისთვის x29+y225=1\dfrac{x^2}{9} + \dfrac{y^2}{25} = 1 იპოვეთ ფოკუსები და ექსცენტრისიტეტი.

ამოხსნა

  1. უფრო დიდი რიცხვი 25 y2y^2-ის ქვეშაა, ამიტომ ელიფსი OyOy ღერძზეა გაჭიმული: დიდი ნახევარღერძია 55, პატარა 33.
  2. c2=25−9=16c^2 = 25 - 9 = 16, c=4c = 4. ფოკუსები OyOy ღერძზეა: (0; −4)(0;\,-4) და (0; 4)(0;\,4).
  3. e=c5=45e = \dfrac{c}{5} = \dfrac{4}{5} (მნიშვნელში დიდი ნახევარღერძია).

პასუხი: ფოკუსები (0; ±4)(0;\,\pm 4); e=45e = \dfrac{4}{5}

მაგალითი 35

იპოვეთ x2+y2=25x^2 + y^2 = 25 წრეწირისა და y=x+1y = x + 1 წრფის გადაკვეთის წერტილები.

ამოხსნა

  1. ჩავსვათ y=x+1y = x + 1 წრეწირის განტოლებაში: x2+(x+1)2=25x^2 + (x + 1)^2 = 25.
  2. 2x2+2x+1=252x^2 + 2x + 1 = 25, 2x2+2x−24=02x^2 + 2x - 24 = 0, x2+x−12=0x^2 + x - 12 = 0.
  3. (x−3)(x+4)=0(x - 3)(x + 4) = 0, ე.ი. x=3x = 3 ან x=−4x = -4.
  4. x=3x = 3-ზე y=4y = 4; x=−4x = -4-ზე y=−3y = -3.
  5. შემოწმება: 32+42=253^2 + 4^2 = 25 და (−4)2+(−3)2=25(-4)^2 + (-3)^2 = 25.

პასუხი: (3; 4)(3;\,4) და (−4; −3)(-4;\,-3)

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ ცენტრი და რადიუსი: (x−1)2+(y+3)2=49(x - 1)^2 + (y + 3)^2 = 49.
  2. იპოვეთ ფოკუსები და ექსცენტრისიტეტი: x2169+y2144=1\dfrac{x^2}{169} + \dfrac{y^2}{144} = 1.
  3. იპოვეთ ფოკუსი და დირექტრისა: y2=12xy^2 = 12x.

პასუხები: 1) (1; −3)(1;\,-3); R=7R = 7 2) (±5; 0)(\pm 5;\,0); e=513e = \dfrac{5}{13} 3) (3; 0)(3;\,0); x=−3x = -3

§7. სიბრტყე და წრფე სივრცეში

სიბრტყის განტოლება: Ax+By+Cz+D=0Ax + By + Cz + D = 0; ვექტორი n⃗=(A; B; C)\vec{n} = (A;\,B;\,C) სიბრტყის მართობია (ნორმალი). სიბრტყე P0(x0; y0; z0)P_0(x_0;\,y_0;\,z_0) წერტილზე ნორმალით n⃗\vec{n}: A(x−x0)+B(y−y0)+C(z−z0)=0A(x - x_0) + B(y - y_0) + C(z - z_0) = 0. სამ წერტილზე გამავალი სიბრტყისთვის ნორმალად ვიღებთ ორი ვექტორის ვექტორულ ნამრავლს, მაგალითად AB→×AC→\overrightarrow{AB} \times \overrightarrow{AC}.

მანძილი P(x0; y0; z0)P(x_0;\,y_0;\,z_0) წერტილიდან სიბრტყემდე: d=∣Ax0+By0+Cz0+D∣A2+B2+C2.d = \dfrac{|Ax_0 + By_0 + Cz_0 + D|}{\sqrt{A^2 + B^2 + C^2}}.

სიბრტყეთა განლაგება. სიბრტყეები პარალელურია, თუ ნორმალები კოლინეარულია: A1A2=B1B2=C1C2\dfrac{A_1}{A_2} = \dfrac{B_1}{B_2} = \dfrac{C_1}{C_2}. მართობულია, თუ n⃗1⋅n⃗2=0\vec{n}_1 \cdot \vec{n}_2 = 0. კუთხე სიბრტყეებს შორის: cos⁡φ=∣n⃗1⋅n⃗2∣∣n⃗1∣ ∣n⃗2∣.\cos\varphi = \dfrac{|\vec{n}_1 \cdot \vec{n}_2|}{|\vec{n}_1|\,|\vec{n}_2|}.

წრფე სივრცეში. კანონიკური განტოლებაა x−x0m=y−y0n=z−z0p,\dfrac{x - x_0}{m} = \dfrac{y - y_0}{n} = \dfrac{z - z_0}{p}, სადაც (x0; y0; z0)(x_0;\,y_0;\,z_0) წრფის წერტილია, s⃗=(m; n; p)\vec{s} = (m;\,n;\,p) — მიმართული ვექტორი. AA და BB წერტილებზე გამავალი წრფის მიმართულ ვექტორად შეიძლება AB→\overrightarrow{AB} ავიღოთ.

წრფე და სიბრტყე. წრფე სიბრტყის პარალელურია (ან მასში დევს), თუ s⃗⋅n⃗=0\vec{s} \cdot \vec{n} = 0. წრფე სიბრტყის მართობულია, თუ s⃗∥n⃗\vec{s} \parallel \vec{n}.

მაგალითი 36

დაწერეთ A(1; 0; 0)A(1;\,0;\,0), B(0; 2; 0)B(0;\,2;\,0), C(0; 0; 3)C(0;\,0;\,3) წერტილებზე გამავალი სიბრტყის განტოლება და იპოვეთ მანძილი P(1; 1; 2)P(1;\,1;\,2) წერტილიდან ამ სიბრტყემდე.

ამოხსნა

  1. AB→=(−1; 2; 0)\overrightarrow{AB} = (-1;\,2;\,0), AC→=(−1; 0; 3)\overrightarrow{AC} = (-1;\,0;\,3).
  2. ნორმალი: AB→×AC→=(2×3−0×0; 0×(−1)−(−1)×3; (−1)×0−2×(−1))=(6; 3; 2)\overrightarrow{AB} \times \overrightarrow{AC} = (2 \times 3 - 0 \times 0;\ 0 \times (-1) - (-1) \times 3;\ (-1) \times 0 - 2 \times (-1)) = (6;\,3;\,2).
  3. სიბრტყე AA წერტილზე: 6(x−1)+3y+2z=06(x - 1) + 3y + 2z = 0, ე.ი. 6x+3y+2z−6=06x + 3y + 2z - 6 = 0.
  4. შემოწმება: BB: 0+6+0−6=00 + 6 + 0 - 6 = 0; CC: 0+0+6−6=00 + 0 + 6 - 6 = 0.
  5. d=∣6×1+3×1+2×2−6∣36+9+4=77=1d = \dfrac{|6 \times 1 + 3 \times 1 + 2 \times 2 - 6|}{\sqrt{36 + 9 + 4}} = \dfrac{7}{7} = 1.

პასუხი: 6x+3y+2z−6=06x + 3y + 2z - 6 = 0; d=1d = 1

მაგალითი 37

მოცემულია სიბრტყე 2x−y+2z−5=02x - y + 2z - 5 = 0. (ა) დაწერეთ მისი პარალელური სიბრტყე, რომელიც გადის (1; 1; 1)(1;\,1;\,1) წერტილზე. (ბ) რა mm-ისთვის არის ეს სიბრტყე მართობული mx+2y−z+1=0mx + 2y - z + 1 = 0 სიბრტყისა?

ამოხსნა

  1. (ა) პარალელურ სიბრტყეს იგივე ნორმალი აქვს: 2x−y+2z+D=02x - y + 2z + D = 0.
  2. (1; 1; 1)(1;\,1;\,1)-ის ჩასმით: 2−1+2+D=02 - 1 + 2 + D = 0, D=−3D = -3.
  3. (ბ) ნორმალებია (2; −1; 2)(2;\,-1;\,2) და (m; 2; −1)(m;\,2;\,-1). მართობულობა: 2m+(−1)×2+2×(−1)=02m + (-1) \times 2 + 2 \times (-1) = 0.
  4. 2m−4=02m - 4 = 0, m=2m = 2.

პასუხი: (ა) 2x−y+2z−3=02x - y + 2z - 3 = 0; (ბ) m=2m = 2

მაგალითი 38

იპოვეთ კუთხის კოსინუსი x+2y+2z−1=0x + 2y + 2z - 1 = 0 და 2x+3y+6z+5=02x + 3y + 6z + 5 = 0 სიბრტყეებს შორის.

ამოხსნა

  1. ნორმალებია n⃗1=(1; 2; 2)\vec{n}_1 = (1;\,2;\,2) და n⃗2=(2; 3; 6)\vec{n}_2 = (2;\,3;\,6).
  2. n⃗1⋅n⃗2=2+6+12=20\vec{n}_1 \cdot \vec{n}_2 = 2 + 6 + 12 = 20.
  3. ∣n⃗1∣=1+4+4=3|\vec{n}_1| = \sqrt{1 + 4 + 4} = 3 და ∣n⃗2∣=4+9+36=7|\vec{n}_2| = \sqrt{4 + 9 + 36} = 7.
  4. cos⁡φ=203×7=2021\cos\varphi = \dfrac{20}{3 \times 7} = \dfrac{20}{21}.

პასუხი: 2021\dfrac{20}{21}

მაგალითი 39

დაწერეთ A(1; 2; 3)A(1;\,2;\,3) და B(3; −2; 7)B(3;\,-2;\,7) წერტილებზე გამავალი წრფის კანონიკური განტოლება. დევს თუ არა C(2; 0; 5)C(2;\,0;\,5) ამ წრფეზე?

ამოხსნა

  1. მიმართული ვექტორი: AB→=(2; −4; 4)\overrightarrow{AB} = (2;\,-4;\,4). მას 2-ზე ვყოფთ და ვიღებთ s⃗=(1; −2; 2)\vec{s} = (1;\,-2;\,2).
  2. განტოლება: x−11=y−2−2=z−32\dfrac{x - 1}{1} = \dfrac{y - 2}{-2} = \dfrac{z - 3}{2}.
  3. CC-ს ჩასმით: 2−11=1\dfrac{2 - 1}{1} = 1; 0−2−2=1\dfrac{0 - 2}{-2} = 1; 5−32=1\dfrac{5 - 3}{2} = 1.
  4. სამივე შეფარდება ერთნაირია, ამიტომ CC წრფეზე დევს.

პასუხი: x−11=y−2−2=z−32\dfrac{x - 1}{1} = \dfrac{y - 2}{-2} = \dfrac{z - 3}{2}; დიახ

მაგალითი 40

(ა) წრფე x−12=y+11=z−3−1\dfrac{x - 1}{2} = \dfrac{y + 1}{1} = \dfrac{z - 3}{-1} და სიბრტყე x−y+z−10=0x - y + z - 10 = 0 პარალელურია თუ არა? (ბ) წრფე მიმართული ვექტორით (2; −1; 3)(2;\,-1;\,3) და სიბრტყე 4x−2y+6z+1=04x - 2y + 6z + 1 = 0 მართობულია თუ არა?

ამოხსნა

  1. (ა) s⃗=(2; 1; −1)\vec{s} = (2;\,1;\,-1), n⃗=(1; −1; 1)\vec{n} = (1;\,-1;\,1). s⃗⋅n⃗=2−1−1=0\vec{s} \cdot \vec{n} = 2 - 1 - 1 = 0.
  2. წრფის წერტილი (1; −1; 3)(1;\,-1;\,3) სიბრტყეზე არ დევს: 1+1+3−10=−5≠01 + 1 + 3 - 10 = -5 \ne 0. ამიტომ წრფე სიბრტყის პარალელურია.
  3. (ბ) n⃗=(4; −2; 6)=2×(2; −1; 3)=2s⃗\vec{n} = (4;\,-2;\,6) = 2 \times (2;\,-1;\,3) = 2\vec{s}.
  4. s⃗∥n⃗\vec{s} \parallel \vec{n}, ამიტომ წრფე სიბრტყის მართობულია.

პასუხი: (ა) პარალელურია; (ბ) მართობულია

მაგალითი 41

დაწერეთ P(2; −1; 3)P(2;\,-1;\,3) წერტილზე გამავალი სიბრტყის განტოლება, რომელიც მართობულია წრფისა მიმართული ვექტორით s⃗=(1; 2; −2)\vec{s} = (1;\,2;\,-2).

ამოხსნა

  1. სიბრტყე წრფის მართობულია, ამიტომ წრფის მიმართული ვექტორი სიბრტყის ნორმალია: n⃗=(1; 2; −2)\vec{n} = (1;\,2;\,-2).
  2. 1×(x−2)+2×(y+1)−2×(z−3)=01 \times (x - 2) + 2 \times (y + 1) - 2 \times (z - 3) = 0.
  3. ფრჩხილებს ვხსნით: x−2+2y+2−2z+6=0x - 2 + 2y + 2 - 2z + 6 = 0, ე.ი. x+2y−2z+6=0x + 2y - 2z + 6 = 0.
  4. შემოწმება: PP: 2−2−6+6=02 - 2 - 6 + 6 = 0.

პასუხი: x+2y−2z+6=0x + 2y - 2z + 6 = 0

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ მანძილი სათავიდან 2x+3y+6z−14=02x + 3y + 6z - 14 = 0 სიბრტყემდე.
  2. დაწერეთ სიბრტყე (1; 2; 3)(1;\,2;\,3) წერტილზე ნორმალით (2; −1; 1)(2;\,-1;\,1).
  3. მართობულია თუ არა x+2y−z=0x + 2y - z = 0 და 3x+y+5z=03x + y + 5z = 0 სიბრტყეები?

პასუხები: 1) 2 2) 2x−y+z−3=02x - y + z - 3 = 0 3) დიახ

მოკლედ

  • AB=Δx2+Δy2 (+ Δz2)AB = \sqrt{\Delta x^2 + \Delta y^2\,(+\,\Delta z^2)}; შუა წერტილი — ნახევარჯამები; AC:CB=m:nAC : CB = m : n — წერტილი AA-დან გზის mm+n\dfrac{m}{m+n}-ზე.
  • სიმეტრია: OxOx — (x; −y)(x;\,-y); OyOy — (−x; y)(-x;\,y); სათავე — (−x; −y)(-x;\,-y).
  • AB→=B−A\overrightarrow{AB} = B - A; ∣a⃗∣=x2+y2+z2|\vec{a}| = \sqrt{x^2 + y^2 + z^2}; a⃗∥b⃗  ⟺  \vec{a} \parallel \vec{b} \iff კოორდინატები პროპორციულია.
  • a⃗⋅b⃗=x1x2+y1y2+z1z2=∣a⃗∣ ∣b⃗∣cos⁡φ\vec{a} \cdot \vec{b} = x_1 x_2 + y_1 y_2 + z_1 z_2 = |\vec{a}|\,|\vec{b}| \cos\varphi (რიცხვია); a⃗⊥b⃗  ⟺  a⃗⋅b⃗=0\vec{a} \perp \vec{b} \iff \vec{a} \cdot \vec{b} = 0; ∣a⃗±b⃗∣2=∣a⃗∣2±2 a⃗⋅b⃗+∣b⃗∣2|\vec{a} \pm \vec{b}|^2 = |\vec{a}|^2 \pm 2\,\vec{a} \cdot \vec{b} + |\vec{b}|^2.
  • ∣a⃗×b⃗∣|\vec{a} \times \vec{b}| — პარალელოგრამის ფართობი; a⃗×b⃗=0⃗  ⟺  a⃗∥b⃗\vec{a} \times \vec{b} = \vec{0} \iff \vec{a} \parallel \vec{b}; კომპლანარობა: (a⃗×b⃗)⋅c⃗=0(\vec{a} \times \vec{b}) \cdot \vec{c} = 0.
  • წრფე: Ax+By+C=0Ax + By + C = 0; d=∣Ax0+By0+C∣A2+B2d = \dfrac{|Ax_0 + By_0 + C|}{\sqrt{A^2 + B^2}}; პარალელური k1=k2k_1 = k_2; მართობული k1k2=−1k_1 k_2 = -1; tan⁡φ=∣k2−k11+k1k2∣\tan\varphi = \left|\dfrac{k_2 - k_1}{1 + k_1 k_2}\right|.
  • წრეწირი (x−a)2+(y−b)2=R2(x - a)^2 + (y - b)^2 = R^2; ელიფსი c2=a2−b2c^2 = a^2 - b^2; ჰიპერბოლა c2=a2+b2c^2 = a^2 + b^2; პარაბოლა y2=2pxy^2 = 2px, ფოკუსი (p2; 0)\left(\dfrac{p}{2};\,0\right); e=cae = \dfrac{c}{a}.
  • სიბრტყე Ax+By+Cz+D=0Ax + By + Cz + D = 0, ნორმალი (A; B; C)(A;\,B;\,C); d=∣Ax0+By0+Cz0+D∣A2+B2+C2d = \dfrac{|Ax_0 + By_0 + Cz_0 + D|}{\sqrt{A^2 + B^2 + C^2}}; წრფე სივრცეში x−x0m=y−y0n=z−z0p\dfrac{x - x_0}{m} = \dfrac{y - y_0}{n} = \dfrac{z - z_0}{p}; წრფე ∥ სიბრტყე   ⟺  s⃗⋅n⃗=0\iff \vec{s} \cdot \vec{n} = 0, წრფე ⊥ სიბრტყე   ⟺  s⃗∥n⃗\iff \vec{s} \parallel \vec{n}.