მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

მონაცემები და სტატისტიკა

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. მონაცემთა წარმოდგენა: ცხრილი და დიაგრამები

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
პიქტოგრამა
გამოსახულება, სადაც რაოდენობა პატარა სურათებით არის ნაჩვენები და ერთი სურათი რაღაც ფიქსირებულ რაოდენობას ნიშნავს.მაგალითი: 1 სურათი = 5 მოსწავლე; 3 სურათი ნიშნავს 15 მოსწავლეს.
ფოთლებიანი ღეროების დიაგრამა
რიცხვების ჩაწერის გზა: რიცხვის წინა ციფრებს ვწერთ ერთ სვეტში, ბოლო ციფრებს კი მათ გვერდით ზრდადობით.მაგალითი: რიცხვები 32, 35, 41: ჩანაწერია 3 | 2 5 და 4 | 1.
წრიული დიაგრამა
წრე, რომელიც ნაწილებად არის დაყოფილი; ყოველი ნაწილის კუთხე მისი წილის პროპორციულია, მთელი წრე 360° არის.მაგალითი: ნაწილი 25%-ია, ამიტომ მისი კუთხე 90° არის.

მონაცემები — ეს არის ჩვენ მიერ შეგროვებული რიცხვები ან პასუხები (მაგალითად, 30 მოსწავლის საყვარელი სპორტი ან 15 მოსწავლის ქულა). ცუდად დალაგებული რიცხვების გროვაში ვერაფერს დავინახავთ, ამიტომ მათ ცხრილში ვწერთ ან დიაგრამად ვხატავთ.

სიხშირე — ანუ რამდენჯერ გვხვდება ესა თუ ის მნიშვნელობა მონაცემებში. ცხრილში ერთ სვეტში მნიშვნელობებს ვწერთ, მეორეში — მათ სიხშირეებს.

რა სახის დიაგრამები გვჭირდება:

  • პიქტოგრამა — ანუ რაოდენობა გამოსახულია პატარა სურათებით; ერთი სურათი რაღაც ფიქსირებულ რაოდენობას აღნიშნავს (მაგალითად, 1 სურათი = 3 მოსწავლე).
  • წერტილოვანი დიაგრამა — ყოველი მონაცემი ერთი წერტილია რიცხვით ღერძზე; თუ რიცხვი რამდენჯერმე მეორდება, წერტილები ერთმანეთზე ზემოდან ლაგდება.
  • ხაზოვანი დიაგრამა — წერტილები (მაგალითად, თვეები და გაყიდვები) მონაკვეთებით არის შეერთებული. ის კარგად აჩვენებს, როგორ იცვლება სიდიდე დროში.
  • სვეტოვანი დიაგრამა — თითო კატეგორია (მაგალითად, სპორტის სახეობა) ცალკე სვეტია; სვეტის სიმაღლე სიხშირეს უდრის, სვეტებს შორის ცარიელი ადგილია.
  • წრიული დიაგრამა — მთელი წრე მონაცემთა ყველა რაოდენობაა, ხოლო თითო კატეგორიას წრის ნაწილი (სექტორი) შეესაბამება. მთელი წრე 360∘360^\circ-ია და ყველა მონაცემის 100%-ს უდრის, ამიტომ სექტორის კუთხე და მისი წილი ერთმანეთთან პროპორციულია: კუთხე=წილი×360∘\text{კუთხე} = \text{წილი} \times 360^\circ.
  • ფოთლებიანი ღეროების დიაგრამა — ყოველ რიცხვს ორ ნაწილად ვყოფთ: „ღერო" არის რიცხვი ბოლო ციფრის გარეშე (მაგალითად, 47-ში ღერო 4), „ფოთოლი" — ბოლო ციფრა (7). ღეროები სვეტად იწერება, ფოთლები კი თითოეული ღეროს გვერდით ზრდადობით. ამ დიაგრამაში ყველა მონაცემი ჩანს და დასალაგებლად აღარ გვიწევს მათი გადაწერა.

რატომ? წრიულ დიაგრამაზე კუთხე პროპორციულია წილისა, რადგან მთელი წრე (360∘360^\circ) = მთელი რაოდენობა. თუ 30 მოსწავლიდან 12 გვაქვს, ერთ მოსწავლეს 360∘÷30=12∘360^\circ \div 30 = 12^\circ ერგება, ხოლო 12 მოსწავლეს — 12×12∘=144∘12 \times 12^\circ = 144^\circ.

მაგალითი 1

30 მოსწავლისგან გამოკითხეს, რომელი სპორტი უყვართ: ფეხბურთი — 12, კალათბურთი — 6, ჩოგბურთი — 3, ცურვა — 9. (ა) დახაზეთ პიქტოგრამა, თუ 1 სურათი 3 მოსწავლეს აღნიშნავს: რამდენი სურათი იქნება თითოეულ სტრიქონში? (ბ) იპოვეთ წრიული დიაგრამის სექტორების კუთხეები და წილები პროცენტებში.

ამოხსნა

  1. სურათები: 12÷3=412 \div 3 = 4, 6÷3=26 \div 3 = 2, 3÷3=13 \div 3 = 1, 9÷3=39 \div 3 = 3.
  2. 30 მოსწავლე მთელი წრეა (360∘360^\circ), ამიტომ 1 მოსწავლე 360∘÷30=12∘360^\circ \div 30 = 12^\circ-ია.
  3. კუთხეები: 12×12∘=144∘12 \times 12^\circ = 144^\circ, 6×12∘=72∘6 \times 12^\circ = 72^\circ, 3×12∘=36∘3 \times 12^\circ = 36^\circ, 9×12∘=108∘9 \times 12^\circ = 108^\circ. შემოწმება: 144+72+36+108=360144 + 72 + 36 + 108 = 360.
  4. პროცენტები: 12÷30=40%12 \div 30 = 40\%, 6÷30=20%6 \div 30 = 20\%, 3÷30=10%3 \div 30 = 10\%, 9÷30=30%9 \div 30 = 30\% (ჯამი 100%).

პასუხი: სურათები 4, 2, 1, 3; კუთხეები 144°, 72°, 36°, 108°; პროცენტები 40%, 20%, 10%, 30%.

მაგალითი 2

პროექტის ბიუჯეტი 1 200 000 ლარია. წრიულ დიაგრამაზე A ფირმას 54∘54^\circ-იანი სექტორი შეესაბამება, B ფირმას — 25%. რამდენი ლარია თითოეული ფირმის წილი და რამდენით მეტია B-ს წილი A-ს წილზე?

ამოხსნა

  1. A-ს წილი წრის ნაწილია: 54÷360=0,1554 \div 360 = 0{,}15, ანუ 15%.
  2. A-ს თანხა: 1 200 000×0,15=180 0001\,200\,000 \times 0{,}15 = 180\,000 ლარი.
  3. B-ს თანხა: 1 200 000×0,25=300 0001\,200\,000 \times 0{,}25 = 300\,000 ლარი.
  4. სხვაობა: 300 000−180 000=120 000300\,000 - 180\,000 = 120\,000 ლარი.

პასუხი: A — 180 000 ლარი; B — 300 000 ლარი; სხვაობა 120 000 ლარი.

მაგალითი 3

15 მოსწავლის ქულებია: 52, 47, 63, 57, 47, 71, 65, 58, 47, 80, 66, 59, 63, 74, 58. ააგეთ ფოთლებიანი ღეროების დიაგრამა და იპოვეთ, რამდენმა მოსწავლემ დააგროვა 60 ან მეტი ქულა.

ამოხსნა

  1. ღეროებია ათეულები: 4, 5, 6, 7, 8. ფოთლებს თითოეული ღეროს გასწვრივ ზრდადობით ვწერთ:
4 | 7 7 7
5 | 2 7 8 8 9
6 | 3 3 5 6
7 | 1 4
8 | 0
  1. შევამოწმოთ: ფოთლების რაოდენობაა 3+5+4+2+1=153 + 5 + 4 + 2 + 1 = 15 — ყველა მონაცემი ჩაწერილია.
  2. 60 ან მეტი ქულა აქვს ღეროებს 6, 7, 8: 4+2+1=74 + 2 + 1 = 7 მოსწავლეს.

პასუხი: 7 მოსწავლე.

მაგალითი 4

ხაზოვან დიაგრამაზე ჩანს მაღაზიის გაყიდვები (ათასი ლარი): იანვარი — 20, თებერვალი — 25, მარტი — 40, აპრილი — 30. რომელ ორ თვეს შორის იყო ყველაზე დიდი ზრდა და რამდენი პროცენტით შემცირდა გაყიდვები მარტიდან აპრილამდე?

ამოხსნა

  1. ცვლილებები: იან→თებ: +5+5; თებ→მარ: +15+15; მარ→აპრ: −10-10. ყველაზე დიდი ზრდა თებერვალსა და მარტს შორისაა.
  2. შემცირება პროცენტებში ყოველთვის ძველი მნიშვნელობიდან (მარტიდან) ითვლება: 10÷40=0,25=25%10 \div 40 = 0{,}25 = 25\%.

პასუხი: თებერვალი–მარტი (+15 ათასი ლარი); შემცირება 25%.

შეამოწმე თავი

  1. წრიულ დიაგრამაზე სექტორის კუთხე 90∘90^\circ-ია. რამდენ პროცენტს შეესაბამება ის?
  2. პიქტოგრამაზე 1 სურათი 5 მოსწავლეს აღნიშნავს. ერთ სტრიქონში 7 სურათია. რამდენი მოსწავლეა?
  3. ფოთლებიან ღეროებში ღეროა 3, ფოთლებია 0 4 4 9. რომელი რიცხვებია ეს?

პასუხები: 1) 25% 2) 35 მოსწავლე 3) 30, 34, 34, 39

§2. სიხშირეთა განაწილება, ჰისტოგრამა, ოგივა

ამ ნაწილის ტერმინები (7)
დაგროვილი სიხშირე
რამდენი რიცხვია მოცემულ ჯგუფში და ყველა მასზე წინა ჯგუფში ერთად.მაგალითი: ჯგუფებში 3, 5, 2 რიცხვია: დაგროვილი რაოდენობებია 3, 8, 10.
დაგროვილი ფარდობითი სიხშირე
მთელი სიის რა წილია მოცემულ ჯგუფში და მასზე წინა ყველა ჯგუფში ერთად. ბოლო ჯგუფისთვის ის ყოველთვის 1-ია.მაგალითი: 10-დან პირველ ორ ჯგუფში 8 რიცხვია: წილი 0,8.
ოგივა
გრაფიკი, რომელიც აჩვენებს, რამდენი რიცხვია არაუმეტეს მოცემული მნიშვნელობისა; ის არასოდეს ეშვება დაბლა.მაგალითი: გრაფიკის წერტილი (10; 8) ნიშნავს, რომ 8 რიცხვი არ აღემატება 10-ს.
სიხშირე
რამდენჯერ გვხვდება ერთი და იგივე რიცხვი ან პასუხი ჩვენ მიერ შეგროვებულ სიაში.მაგალითი: 10 მოსწავლიდან 4-მა თქვა „ფეხბურთი“: ფეხბურთის სიხშირე 4-ია.
სიხშირეთა პოლიგონი
ტეხილი ხაზი, რომელიც ჰისტოგრამის სვეტების ზედა გვერდების შუა წერტილებს აერთებს.მაგალითი: სვეტების სიმაღლეებია 3, 7, 5: ხაზი ამ სიმაღლეებზე მდგარ წერტილებს აერთებს.
ფარდობითი სიხშირე
რა წილს შეადგენს ერთი მნიშვნელობა მთელ სიაში: მისი რაოდენობა გაყოფილი მთელ რაოდენობაზე.მაგალითი: 20 რიცხვიდან 5 არის 7: წილი 5 ÷ 20 = 0,25, ანუ 25%.
ჰისტოგრამა
მიჯრით მდგარი სვეტები, სადაც თითო სვეტი რიცხვთა ერთ ჯგუფს (შუალედს) შეესაბამება და მისი სიმაღლე ამ ჯგუფის სიხშირეა.მაგალითი: ჯგუფში 0–5 არის 3 რიცხვი, ამიტომ პირველი სვეტის სიმაღლეა 3.

როცა მონაცემები ბევრია (მაგალითად, 200 ქულა), თითოეულს ცალ-ცალკე ვერ დავხატავთ. მაშინ მნიშვნელობებს ინტერვალებად (ერთნაირი სიგანის ჯგუფებად) ვყოფთ, მაგალითად 0–5, 5–10, 10–15. რიცხვი, რომელიც ორი ინტერვალის საზღვარზეა, მიეკუთვნება იმ ინტერვალს, რომლისთვისაც ის მარცხენა ბოლოა (10 ეკუთვნის ინტერვალს 10–15, და არა 5–10-ს).

  • სიხშირეთა განაწილება — ანუ ცხრილი, რომელიც ყოველი ინტერვალისთვის გვეუბნება, რამდენი მონაცემი მოხვდა მასში.
  • ფარდობითი სიხშირე — ანუ სიხშირის წილი მთელი რაოდენობიდან: ფარდობითი სიხშირე =სიხშირემონაცემთა რაოდენობა= \dfrac{\text{სიხშირე}}{\text{მონაცემთა რაოდენობა}}. მას წილადადაც (0,35) და პროცენტადაც (35%) წერენ. ყველა ფარდობითი სიხშირის ჯამი 1-ია.
  • დაგროვილი სიხშირე — ანუ რამდენი მონაცემია ამ ინტერვალში და მასზე წინა ყველა ინტერვალში ერთად (სიხშირეების თანმიმდევრული ჯამი). ბოლო დაგროვილი სიხშირე მონაცემთა მთელი რაოდენობაა.
  • დაგროვილი ფარდობითი სიხშირე — დაგროვილი სიხშირე გაყოფილი მთელ რაოდენობაზე; ანუ მონაცემთა რა წილი არ აღემატება ინტერვალის მარჯვენა ბოლოს. ბოლო მნიშვნელობა ყოველთვის 1-ია (100%).

დიაგრამები:

  • ჰისტოგრამა — ანუ ერთმანეთზე მიჯრით მდგარი სვეტები, თითო ინტერვალზე ერთი. თუ ინტერვალები ერთნაირი სიგანისაა, სვეტის სიმაღლე სიხშირეა (ან ფარდობითი სიხშირე). სვეტოვანი დიაგრამისგან განსხვავებით, აქ სვეტებს შორის ცარიელი ადგილი არ არის, რადგან ინტერვალები ერთმანეთს ებჯინება.
  • სიხშირეთა პოლიგონი (მოკლედ პოლიგონი) — ანუ ტეხილი ხაზი, რომელიც ჰისტოგრამის სვეტების ზედა გვერდების შუა წერტილებს აერთებს. ბოლოებში ხაზს ვაგრძელებთ ნულოვან სიმაღლემდე (ერთი ცარიელი ინტერვალის შუაში).
  • ოგივა — ანუ დაგროვილი სიხშირეების გრაფიკი: ყოველ ინტერვალის მარჯვენა ბოლოზე ვსვამთ წერტილს, რომლის სიმაღლე დაგროვილი სიხშირეა, და წერტილებს მონაკვეთებით ვაერთებთ; დასაწყისში წერტილია (პირველი ინტერვალის მარცხენა ბოლო; 0). ოგივა არასოდეს კლებულობს.
  • დაგროვილ ფარდობით სიხშირეთა დიაგრამა — იგივე ოგივაა, ოღონდ ვერტიკალურ ღერძზე სიხშირეების ნაცვლად დაგროვილი ფარდობითი სიხშირეებია (0-დან 1-მდე ან 0%-დან 100%-მდე).

რატომ ვსვამთ ოგივას წერტილებს მარჯვენა ბოლოზე? დაგროვილი სიხშირე გვიჩვენებს, რამდენი მონაცემი არის „არაუმეტეს" ამ რიცხვისა. ინტერვალის მარჯვენა ბოლომდე მისი მთელი სიხშირე უკვე დათვლილია, ხოლო მარცხენა ბოლომდე — არა.

მაგალითი 5

20 მოსწავლემ ტესტში ეს ქულები დააგროვა: 3, 5, 6, 6, 7, 8, 8, 9, 10, 11, 12, 12, 13, 14, 14, 15, 16, 17, 18, 19. დაყავით ინტერვალებად 0–5, 5–10, 10–15, 15–20 და შეადგინეთ სიხშირეთა ცხრილი: სიხშირე, ფარდობითი სიხშირე, დაგროვილი სიხშირე, დაგროვილი ფარდობითი სიხშირე.

ამოხსნა

  1. ვითვლით მონაცემებს ინტერვალების მიხედვით (საზღვარი მარცხენა ინტერვალს ეკუთვნის): 0–5: მხოლოდ 3 → 1; 5–10: 5, 6, 6, 7, 8, 8, 9 → 7; 10–15: 10, 11, 12, 12, 13, 14, 14 → 7; 15–20: 15, 16, 17, 18, 19 → 5. ჯამი: 1+7+7+5=201 + 7 + 7 + 5 = 20.
  2. ფარდობითი სიხშირეები ვიპოვოთ 20-ზე გაყოფით: 0,050{,}05; 0,350{,}35; 0,350{,}35; 0,250{,}25.
  3. დაგროვილი სიხშირეები: 11; 1+7=81 + 7 = 8; 8+7=158 + 7 = 15; 15+5=2015 + 5 = 20.
  4. დაგროვილი ფარდობითი სიხშირეები: 0,050{,}05; 0,400{,}40; 0,750{,}75; 11.
ინტერვალისიხშირეფარდობითიდაგროვილიდაგროვილი ფარდობითი
0–510,0510,05
5–1070,3580,40
10–1570,35150,75
15–2050,25201

ჰისტოგრამის სვეტების სიმაღლეებია 1, 7, 7, 5; ოგივას წერტილებია (0;0)(0; 0), (5;1)(5; 1), (10;8)(10; 8), (15;15)(15; 15), (20;20)(20; 20).

პასუხი: სიხშირეები 1, 7, 7, 5; ფარდობითი 0,05; 0,35; 0,35; 0,25; დაგროვილი 1, 8, 15, 20; დაგროვილი ფარდობითი 0,05; 0,4; 0,75; 1.

მაგალითი 6

40 მონაცემიდან დაგროვილი ფარდობითი სიხშირეებია (ოთხი ინტერვალისთვის): 0,100{,}10; 0,350{,}35; 0,800{,}80; 11. რამდენი მონაცემი მოხვდა მესამე ინტერვალში და რა არის მეორე ინტერვალის ფარდობითი სიხშირე?

ამოხსნა

  1. დაგროვილი სიხშირეები ვიპოვოთ 40-ზე გამრავლებით: 0,10×40=40{,}10 \times 40 = 4; 0,35×40=140{,}35 \times 40 = 14; 0,80×40=320{,}80 \times 40 = 32; 1×40=401 \times 40 = 40.
  2. თითო ინტერვალის სიხშირე არის სხვაობა მეზობელ დაგროვილ სიხშირეებს შორის: 44; 14−4=1014 - 4 = 10; 32−14=1832 - 14 = 18; 40−32=840 - 32 = 8.
  3. მესამე ინტერვალში 18 მონაცემია.
  4. მეორე ინტერვალის ფარდობითი სიხშირე: 10÷40=0,2510 \div 40 = 0{,}25 (ან პირდაპირ: 0,35−0,10=0,250{,}35 - 0{,}10 = 0{,}25).

პასუხი: 18 მონაცემი; 0,25.

მაგალითი 7

ოთხი ინტერვალის სიხშირეებია 4, xx, 12, 6. მესამე ინტერვალის ფარდობითი სიხშირე 0,30{,}3-ია. იპოვეთ მონაცემთა საერთო რაოდენობა, xx, მეორე ინტერვალის ფარდობითი სიხშირე და მისი სექტორის კუთხე წრიულ დიაგრამაზე.

ამოხსნა

  1. ფარდობითი სიხშირე =სიხშირესაერთო რაოდენობა= \dfrac{\text{სიხშირე}}{\text{საერთო რაოდენობა}}, ამიტომ 12n=0,3\dfrac{12}{n} = 0{,}3, საიდანაც n=12÷0,3=40n = 12 \div 0{,}3 = 40.
  2. სიხშირეების ჯამი 40-ია: 4+x+12+6=404 + x + 12 + 6 = 40, ანუ x=40−22=18x = 40 - 22 = 18.
  3. მეორე ინტერვალის ფარდობითი სიხშირე: 18÷40=0,4518 \div 40 = 0{,}45.
  4. სექტორის კუთხე: 0,45×360∘=162∘0{,}45 \times 360^\circ = 162^\circ.

პასუხი: n=40n = 40; x=18x = 18; ფარდობითი სიხშირე 0,45; კუთხე 162°.

შეამოწმე თავი

  1. 50 მონაცემიდან ერთ ინტერვალში 15 მოხვდა. რას უდრის ამ ინტერვალის ფარდობითი სიხშირე?
  2. სამი ინტერვალის ფარდობითი სიხშირეებია 0,2; 0,5; 0,3. რა იქნება დაგროვილი ფარდობითი სიხშირეები?
  3. 20 მონაცემიდან დაგროვილი სიხშირე ერთ ინტერვალზე 14-ია. მონაცემთა რამდენ პროცენტს არ აღემატება ამ ინტერვალის მარჯვენა ბოლო?

პასუხები: 1) 0,3 2) 0,2; 0,7; 1 3) 70%

§3. ცენტრალური ტენდენცია: საშუალო, მედიანა, მოდა

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
მედიანა
ის რიცხვი, რომელიც შუაში დგება, როცა რიცხვებს პატარიდან დიდისკენ ვალაგებთ; თუ რიცხვების რაოდენობა ლუწია, ორი შუა რიცხვის ჯამის ნახევარს ვიღებთ.მაგალითი: 1, 3, 9 — შუაში 3 დგას. 1, 3, 5, 9 — შუაში 3 და 5, მედიანა 4.
მოდა
რიცხვი, რომელიც სიაში ყველაზე ხშირად გვხვდება.მაგალითი: 2, 5, 5, 7, 5 — ყველაზე ხშირად 5 გვხვდება.
საშუალო
ყველა რიცხვის ჯამი გაყოფილი რიცხვების რაოდენობაზე.მაგალითი: 2, 4, 9-ის საშუალო: (2 + 4 + 9) ÷ 3 = 5.

ხშირად მთელი მონაცემთა გროვის შესახებ ერთი რიცხვის თქმა გვინდა — რომელიც „ტიპურ" მნიშვნელობას აჩვენებს. ამისთვის სამი რიცხვი გამოიყენება.

  • საშუალო (საშუალო არითმეტიკული) — ანუ ყველა რიცხვის ჯამი გაყოფილი მათ რაოდენობაზე: xˉ=x1+x2+⋯+xnn\bar{x} = \dfrac{x_1 + x_2 + \dots + x_n}{n}.
  • მედიანა — ანუ „შუა" რიცხვი: მონაცემებს ზრდადობით ვალაგებთ და ვიღებთ მათ შუაში მდგომს. თუ რაოდენობა ლუწია, ორი შუა რიცხვის საშუალოს ვიღებთ.
  • მოდა — ანუ ყველაზე ხშირად გამეორებადი რიცხვი. შეიძლება ორი მოდა იყოს, ან არც ერთი (თუ ყველა რიცხვი ერთხელ გვხვდება).

თუ მონაცემები სიხშირეების ცხრილითაა მოცემული და მნიშვნელობა xix_i გვხვდება fif_i-ჯერ, მაშინ xˉ=x1f1+x2f2+…f1+f2+…\bar{x} = \dfrac{x_1 f_1 + x_2 f_2 + \dots}{f_1 + f_2 + \dots}. ორ ჯგუფს რომ აერთიანებენ, საშუალოს „წონით" ვიღებთ: თითოეული ჯგუფის საშუალოს ვამრავლებთ ჯგუფის რაოდენობაზე.

რატომ ვიყენებთ მედიანას, როცა საშუალო არ გვყოფნის? საშუალოზე ძლიერ მოქმედებს ძალიან დიდი ან ძალიან პატარა ერთი რიცხვი. მაგალითად, ხელფასები 1000, 1100, 1200, 10 000: საშუალო 3325 ლარია, თუმცა თითქმის არავის აქვს ამდენი; მედიანა 1150 ლარია და უკეთ ასახავს ტიპურ ხელფასს.

მაგალითი 8

იპოვეთ საშუალო, მედიანა და მოდა: 12, 3, 6, 15, 5, 6, 2.

ამოხსნა

  1. ჯამი: 12+3+6+15+5+6+2=4912 + 3 + 6 + 15 + 5 + 6 + 2 = 49; რაოდენობა 7. საშუალო: 49÷7=749 \div 7 = 7.
  2. დავალაგოთ ზრდადობით: 2, 3, 5, 6, 6, 12, 15.
  3. რიცხვები 7-ია (კენტი), შუაში მე-4 დგას: მედიანა =6= 6.
  4. ყველაზე ხშირად გვხვდება 6 (ორჯერ): მოდა =6= 6.

პასუხი: საშუალო 7; მედიანა 6; მოდა 6.

მაგალითი 9

25 ოჯახში ბავშვების რაოდენობა ასეთია: 0 ბავშვი — 3 ოჯახში, 1 — 7 ოჯახში, 2 — 8 ოჯახში, 3 — 5 ოჯახში, 4 — 2 ოჯახში. იპოვეთ საშუალო, მედიანა და მოდა.

ამოხსნა

  1. საშუალო: 0×3+1×7+2×8+3×5+4×225=0+7+16+15+825=4625=1,84\dfrac{0 \times 3 + 1 \times 7 + 2 \times 8 + 3 \times 5 + 4 \times 2}{25} = \dfrac{0 + 7 + 16 + 15 + 8}{25} = \dfrac{46}{25} = 1{,}84.
  2. მედიანა: 25 მონაცემია, შუაში მე-13 დგას. დაგროვილი სიხშირეებია 33, 1010, 1818, ... მე-13 მონაცემი მოხვდა მათში, ვისაც 2 ბავშვი ჰყავს (11-დან 18-მდე ადგილები). მედიანა =2= 2.
  3. მოდა: ყველაზე დიდი სიხშირე (8) შეესაბამება 2-ს.

პასუხი: საშუალო 1,84; მედიანა 2; მოდა 2.

მაგალითი 10

6 რიცხვის საშუალო 8-ია. მეშვიდე რიცხვის დამატების შემდეგ საშუალო 9 გახდა. რა რიცხვი დაამატეს?

ამოხსნა

  1. 6 რიცხვის ჯამი: 6×8=486 \times 8 = 48.
  2. 7 რიცხვის ჯამი: 7×9=637 \times 9 = 63.
  3. დამატებული რიცხვი ჯამების სხვაობაა: 63−48=1563 - 48 = 15.

პასუხი: 15.

მაგალითი 11

A კლასში 20 მოსწავლეა და მათი საშუალო ქულა 7-ია, B კლასში 30 მოსწავლეა და საშუალო ქულა 8-ია. რა არის ორივე კლასის ერთად საშუალო ქულა?

ამოხსნა

  1. A კლასის ქულების ჯამი: 20×7=14020 \times 7 = 140.
  2. B კლასის ქულების ჯამი: 30×8=24030 \times 8 = 240.
  3. ორივე კლასში 20+30=5020 + 30 = 50 მოსწავლეა, ქულათა ჯამია 140+240=380140 + 240 = 380.
  4. საშუალო: 380÷50=7,6380 \div 50 = 7{,}6.

პასუხი: 7,6 (და არა 7+82=7,5\dfrac{7 + 8}{2} = 7{,}5).

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ 4, 6, 8, 10, 12 რიცხვების საშუალო.
  2. იპოვეთ 7, 1, 9, 3 რიცხვების მედიანა.
  3. იპოვეთ 2, 5, 5, 7, 5, 2 რიცხვების მოდა.

პასუხები: 1) 8 2) 5 3) 5

§4. გაფანტულობა: დიაპაზონი, დისპერსია, გადახრა

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
გაბნევის დიაპაზონი
უდიდესი და უმცირესი რიცხვის სხვაობა; ის გვიჩვენებს, რამდენად შორს არიან ერთმანეთისგან ყველაზე ბოლო რიცხვები.მაგალითი: 3, 8, 12: დიაპაზონია 12 − 3 = 9.
დისპერსია
რიცხვი, რომელიც გვიჩვენებს, რამდენად არიან რიცხვები გაფანტული თავიანთი „შუა“ მნიშვნელობის გარშემო (ჯამი გაყოფილი რაოდენობაზე): ყოველი რიცხვის სხვაობას ამ შუა მნიშვნელობასთან ვაკვადრატებთ, ვაჯამებთ და ვყოფთ რიცხვების რაოდენობაზე.მაგალითი: 2 და 6: საშუალო 4, სხვაობები ±2, კვადრატები 4 და 4, დისპერსია 4.
საშუალო კვადრატული გადახრა
რიცხვი, რომელიც აჩვენებს, რამდენით განსხვავდებიან რიცხვები ჩვეულებრივ თავიანთი „შუა“ მნიშვნელობისგან: სხვაობების კვადრატებს ვაჯამებთ, ვყოფთ რაოდენობაზე და ვიღებთ კვადრატულ ფესვს.მაგალითი: სხვაობების კვადრატებია 4 და 4: (4 + 4) ÷ 2 = 4, ფესვი √4 = 2.

ორ ჯგუფს შეიძლება ერთნაირი საშუალო ჰქონდეს, მაგრამ ერთში რიცხვები ერთმანეთთან ახლოს იყოს, მეორეში კი ძალიან განსხვავდებოდეს (5, 5, 5, 5 და 1, 3, 7, 9 — ორივეს საშუალო 5-ია). ამიტომ გვჭირდება რიცხვი, რომელიც აჩვენებს, რამდენად „არიან გაფანტული" მონაცემები.

  • გაბნევის დიაპაზონი — ანუ უდიდესი და უმცირესი რიცხვების სხვაობა: max⁡−min⁡\max - \min. ის უმარტივესია, მაგრამ მხოლოდ ორ რიცხვზეა დამოკიდებული.
  • დისპერსია — ანუ რამდენად არიან მონაცემები გაფანტული საშუალოს გარშემო: ყოველი რიცხვის გადახრას საშუალოდან ვაკვადრატებთ და ვიღებთ ამ კვადრატების საშუალოს: D=(x1−xˉ)2+(x2−xˉ)2+⋯+(xn−xˉ)2nD = \dfrac{(x_1 - \bar{x})^2 + (x_2 - \bar{x})^2 + \dots + (x_n - \bar{x})^2}{n}.
  • საშუალო კვადრატული გადახრა (სტანდარტული გადახრა) — დისპერსიის კვადრატული ფესვი: σ=D\sigma = \sqrt{D}. ის იმავე ერთეულებშია, რაც თავად მონაცემები (დისპერსია კი კვადრატულ ერთეულებშია).

მოხერხებული ფორმულა: D=x2‾−xˉ2D = \overline{x^2} - \bar{x}^2, ანუ „კვადრატების საშუალო მინუს საშუალოს კვადრატი". (აქ x2‾\overline{x^2} ნიშნავს რიცხვების კვადრატების საშუალოს.)

გაფანტულობის თვისებები:

  • ყველა რიცხვს ერთი და იგივე cc-ით რომ გავზარდოთ, საშუალო cc-ით იზრდება, ხოლო DD, σ\sigma და დიაპაზონი არ იცვლება (მთელი გროვა უბრალოდ გადაიწია, ურთიერთგანლაგება იგივეა).
  • ყველა რიცხვს kk-ზე რომ გავამრავლოთ, საშუალო kk-ჯერ იცვლება, σ\sigma — ∣k∣|k|-ჯერ, ხოლო DD — k2k^2-ჯერ.

რატომ ვაკვადრატებთ გადახრებს? გადახრათა ჯამი ყოველთვის 0-ია (დადებითები და უარყოფითები ერთმანეთს აბათილებს), ამიტომ ის არაფერს გვეუბნება. კვადრატში აყვანის შემდეგ ყველა გადახრა დადებითი ხდება და დიდი გადახრები მეტად ითვლება.

ამ გამოცდაზე DD იყოფა მონაცემთა მთელ რაოდენობაზე nn-ზე (და არა n−1n - 1-ზე).

მაგალითი 12

იპოვეთ 3, 5, 7, 9, 11 რიცხვების დიაპაზონი, საშუალო, დისპერსია და საშუალო კვადრატული გადახრა.

ამოხსნა

  1. დიაპაზონი: 11−3=811 - 3 = 8.
  2. საშუალო: 3+5+7+9+115=355=7\dfrac{3 + 5 + 7 + 9 + 11}{5} = \dfrac{35}{5} = 7.
  3. გადახრები საშუალოდან: −4,−2,0,2,4-4, -2, 0, 2, 4; მათი კვადრატებია 16,4,0,4,1616, 4, 0, 4, 16, ჯამი 4040.
  4. დისპერსია: D=40÷5=8D = 40 \div 5 = 8.
  5. გადახრა: σ=8=22\sigma = \sqrt{8} = 2\sqrt{2}.

პასუხი: დიაპაზონი 8; საშუალო 7; D=8D = 8; σ=22\sigma = 2\sqrt{2}.

მაგალითი 13

10 მოსწავლემ წაიკითხა წიგნები: 1 წიგნი — 4 მოსწავლემ, 2 წიგნი — 3-მა, 3 წიგნი — 2-მა, 4 წიგნი — 1-მა. იპოვეთ საშუალო და დისპერსია (მოხერხებული ფორმულით).

ამოხსნა

  1. საშუალო: 1×4+2×3+3×2+4×110=2010=2\dfrac{1 \times 4 + 2 \times 3 + 3 \times 2 + 4 \times 1}{10} = \dfrac{20}{10} = 2.
  2. კვადრატების საშუალო: x2‾=1×4+4×3+9×2+16×110=4+12+18+1610=5010=5\overline{x^2} = \dfrac{1 \times 4 + 4 \times 3 + 9 \times 2 + 16 \times 1}{10} = \dfrac{4 + 12 + 18 + 16}{10} = \dfrac{50}{10} = 5.
  3. დისპერსია: D=5−22=1D = 5 - 2^2 = 1; გადახრა σ=1\sigma = 1.

პასუხი: საშუალო 2; D=1D = 1 (და σ=1\sigma = 1).

მაგალითი 14

მონაცემთა საშუალო 12-ია, საშუალო კვადრატული გადახრა 3. ყოველ რიცხვს ორზე ვამრავლებთ და შემდეგ ვაკლებთ 1-ს. იპოვეთ ახალი საშუალო, გადახრა და დისპერსია.

ამოხსნა

  1. ახალი საშუალო: 2×12−1=232 \times 12 - 1 = 23 (საშუალო იგივე ქმედებებს იმეორებს).
  2. გამრავლება 2-ზე გადახრას 2-ჯერ ზრდის; გამოკლება 1-ის გადახრას არ ცვლის. ახალი გადახრა: 2×3=62 \times 3 = 6.
  3. დისპერსია გადახრის კვადრატია: 62=366^2 = 36 (ძველი დისპერსია 32=93^2 = 9 იყო; 9×22=369 \times 2^2 = 36).

პასუხი: საშუალო 23; გადახრა 6; დისპერსია 36.

მაგალითი 15

2;4;5;x;y2; 4; 5; x; y რიცხვების საშუალო 5-ია, საშუალო კვადრატული გადახრა კი 2. იპოვეთ x×yx \times y.

ამოხსნა

  1. საშუალო 5-ია, ამიტომ ჯამი 5×5=255 \times 5 = 25. აქედან x+y=25−11=14x + y = 25 - 11 = 14.
  2. σ=2\sigma = 2, ამიტომ D=4D = 4 და გადახრათა კვადრატების ჯამი 5×4=205 \times 4 = 20.
  3. ცნობილი რიცხვების გადახრებია −3,−1,0-3, -1, 0; კვადრატების ჯამი 9+1+0=109 + 1 + 0 = 10. დარჩენილია (x−5)2+(y−5)2=10(x - 5)^2 + (y - 5)^2 = 10.
  4. აღვნიშნოთ u=x−5u = x - 5, v=y−5v = y - 5. მაშინ u+v=14−10=4u + v = 14 - 10 = 4 და u2+v2=10u^2 + v^2 = 10. რადგან (u+v)2=u2+v2+2uv(u + v)^2 = u^2 + v^2 + 2uv, გვაქვს 16=10+2uv16 = 10 + 2uv, ე.ი. uv=3uv = 3.
  5. u+v=4u + v = 4, uv=3uv = 3, ამიტომ uu და vv არის 1 და 3. მაშინ xx და yy არის 6 და 8.
  6. x×y=6×8=48x \times y = 6 \times 8 = 48. შემოწმება: 2, 4, 5, 6, 8 — საშუალო 5, გადახრების კვადრატები 9+1+0+1+9=209 + 1 + 0 + 1 + 9 = 20, D=4D = 4 ✓.

პასუხი: 48.

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ 5, 12, 8, 20 რიცხვების გაბნევის დიაპაზონი.
  2. იპოვეთ 2 და 6 რიცხვების დისპერსია.
  3. საშუალო კვადრატული გადახრა 3-ია. ყველა რიცხვს 10-ზე ვამრავლებთ. რა იქნება ახალი გადახრა?

პასუხები: 1) 15 2) 4 3) 30

§5. რანგი — რიცხვის ადგილი მწკრივში

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
რანგი
რიცხვის რიგითი ადგილი, როცა ყველა რიცხვს უმცირესიდან უდიდესისკენ ვალაგებთ.მაგალითი: 3, 8, 10: რიცხვ 8-ის რანგია 2.

რანგი — ანუ მონაცემის რიგითი ადგილი, როცა ყველა მონაცემს უმცირესიდან უდიდესისკენ ვალაგებთ: უმცირესს რანგი 1 აქვს, შემდეგს — 2 და ა.შ. რანგი გვიჩვენებს რიცხვის პოზიციას სხვებთან შედარებით (ვინ არის მისზე პატარა და ვინ — დიდი).

თუ რამდენიმე რიცხვი ტოლია, ისინი რიგით რამდენიმე ადგილს იკავებენ; თითოეულს ამ ადგილების საშუალოს ვუწერთ. მაგალითად, თუ ორი ტოლი რიცხვი მე-2 და მე-3 ადგილზეა, ორივეს რანგი 2+32=2,5\dfrac{2 + 3}{2} = 2{,}5-ია.

თუ ერთ-ერთ რიცხვს რანგი rr აქვს და ყველა რიცხვი სხვადასხვაა, მაშინ მასზე პატარა r−1r - 1 რიცხვია. თუ სულ nn რიცხვია, მასზე დიდი n−rn - r რიცხვია.

მაგალითი 16

იპოვეთ რანგები: 14, 9, 17, 9, 12.

ამოხსნა

  1. დავალაგოთ ზრდადობით: 9, 9, 12, 14, 17.
  2. ორი ცხრიანი 1-ელ და მე-2 ადგილს იკავებს; თითოეულის რანგია 1+22=1,5\dfrac{1 + 2}{2} = 1{,}5.
  3. დანარჩენები: 12 — მე-3 ადგილი, 14 — მე-4, 17 — მე-5.

პასუხი: 14 → 4; 9 → 1,5 (ორივე); 17 → 5; 12 → 3.

მაგალითი 17

25 მოსწავლისგან ერთ-ერთი ქულების მიხედვით ყველაზე კარგი მოსწავლეებიდან მერვეა (ქულები სხვადასხვაა). რამდენ მოსწავლეს აქვს მასზე უკეთესი შედეგი, რამდენს — უარესი და რა რანგი აქვს მას (უმცირესიდან დათვლით)?

ამოხსნა

  1. მერვე საუკეთესოა, ე.ი. მასზე უკეთესი 8−1=78 - 1 = 7 მოსწავლეა.
  2. უარესი შედეგი აქვს დანარჩენებს: 25−8=1725 - 8 = 17 მოსწავლეს.
  3. უმცირესიდან დათვლით მისი ადგილია 17+1=1817 + 1 = 18.

პასუხი: უკეთესი — 7, უარესი — 17; რანგი 18.

მაგალითი 18

40 მოსწავლემ დაწერა ტესტი, ქულები სხვადასხვაა. ნიკას ქულაზე ნაკლები 30 მოსწავლეს აქვს. რა რანგი აქვს ნიკას და მოსწავლეთა რა წილმა დაწერა მასზე უკეთესად?

ამოხსნა

  1. მასზე ნაკლები 30 მოსწავლეა, ამიტომ რანგი 30+1=3130 + 1 = 31.
  2. მასზე უკეთესები: 40−31=940 - 31 = 9 მოსწავლე.
  3. წილი: 940=0,225=22,5%\dfrac{9}{40} = 0{,}225 = 22{,}5\%.

პასუხი: რანგი 31; უკეთესი 22,5%-მა დაწერა.

შეამოწმე თავი

  1. 25 მოსწავლიდან ერთი უკეთესებიდან მერვეა. რამდენს აქვს მასზე უკეთესი შედეგი?
  2. რა რანგი აქვს რიცხვ 8-ს მონაცემებში 3, 8, 8, 10?
  3. 20 სხვადასხვა რიცხვიდან ერთ-ერთს რანგი 15 აქვს (უმცირესიდან). რამდენი რიცხვია მასზე პატარა?

პასუხები: 1) 7 2) 2,5 3) 14

§6. დაწყვილებული მონაცემები და კორელაცია

ამ ნაწილის ტერმინები (4)
გაფანტულობის დიაგრამა
ნახაზი, რომელზეც ყოველი წყვილი ერთი წერტილია კოორდინატთა სიბრტყეზე.მაგალითი: წყვილი (3; 14) არის წერტილი, რომლის პირველი კოორდინატია 3, მეორე — 14.
დაწყვილებული მონაცემები
წყვილები, სადაც ერთი ობიექტისთვის ორი რიცხვია გაზომილი.მაგალითი: მოსწავლე: სწავლის 3 საათი და 14 ქულა — წყვილი (3; 14).
კორელაცია
კავშირი ორ რიცხვად გაზომილ სიდიდეს შორის: როცა ერთი იზრდება, მეორე ხშირად იზრდება (დადებითი) ან მცირდება (უარყოფითი).მაგალითი: რაც უფრო ძველია მანქანა, მით ხშირად უფრო იაფია: კავშირი უარყოფითია.
კორელაციის კოეფიციენტი
რიცხვი −1-დან 1-მდე, რომელიც გვიჩვენებს, რამდენად ახლოს არიან წერტილები ერთ წრფესთან და ეს წრფე ზრდადია თუ კლებადი.მაგალითი: 0,9 ნიშნავს ძლიერ ზრდად კავშირს, −0,9 — ძლიერ კლებადს, 0 — წრფივი კავშირი არ ჩანს.

დაწყვილებული მონაცემები — ანუ ერთ ობიექტზე ორი ზომა: მაგალითად, მოსწავლის სწავლაზე დახარჯული საათები xx და მისი ქულა yy. ვწერთ წყვილებს (x1;y1)(x_1; y_1), (x2;y2)(x_2; y_2), ...

გაფანტულობის დიაგრამა — ანუ ამ წყვილების გამოსახვა წერტილებად კოორდინატთა სიბრტყეზე (ყოველ წერტილს აბსცისა xx და ორდინატა yy აქვს).

კორელაცია — ანუ კავშირი ორ სიდიდეს შორის: როცა ერთი იცვლება, მეორეც იცვლება თუ არა.

  • დადებითი კორელაცია — წერტილები „ზემოთ მიდიან": როცა xx დიდია, yy-იც ხშირად დიდია (ზრდადი წრფის გარშემო).
  • უარყოფითი კორელაცია — წერტილები „ქვემოთ მიდიან": xx დიდია, yy — პატარა (კლებადი წრფის გარშემო).
  • თუ წერტილები ყოველგვარი წესრიგის გარეშეა მიმოფანტული, კორელაცია არ არის.

კორელაციის კოეფიციენტი rr — ანუ რიცხვი, რომელიც კავშირის სიძლიერესა და მიმართულებას აჩვენებს. ის ყოველთვის −1≤r≤1-1 \le r \le 1-ის შუალედშია:

  • r=1r = 1 — წერტილები ზუსტად ზრდად წრფეზე დევს; r=−1r = -1 — ზუსტად კლებად წრფეზე;
  • რაც უფრო ახლოსაა rr ერთთან (11 ან −1-1), მით უფრო ძლიერია წრფივი კავშირი; r≈0r \approx 0 — წრფივი კავშირი არ ჩანს.

გამოთვლა: დაგვჭირდება xˉ\bar{x}, yˉ\bar{y} და სამი ჯამი Sxx=∑(xi−xˉ)2,Syy=∑(yi−yˉ)2,Sxy=∑(xi−xˉ)(yi−yˉ),S_{xx} = \sum (x_i - \bar{x})^2,\qquad S_{yy} = \sum (y_i - \bar{y})^2,\qquad S_{xy} = \sum (x_i - \bar{x})(y_i - \bar{y}), და მაშინ r=SxySxx×Syyr = \dfrac{S_{xy}}{\sqrt{S_{xx} \times S_{yy}}}. (ტოლფასი ფორმულაა r=xy‾−xˉ yˉσxσyr = \dfrac{\overline{xy} - \bar{x}\,\bar{y}}{\sigma_x \sigma_y}.)

რატომ ნიშნავს r=±1r = \pm 1 ზუსტად წრფეს? თუ ყველა წერტილი წრფეზე y=kx+my = kx + m დევს, მაშინ ყოველი გადახრა yi−yˉ=k(xi−xˉ)y_i - \bar{y} = k(x_i - \bar{x}). ამიტომ Sxy=kSxxS_{xy} = k S_{xx} და Syy=k2SxxS_{yy} = k^2 S_{xx}, საიდანაც r=kSxxk2Sxx2=k∣k∣r = \dfrac{k S_{xx}}{\sqrt{k^2 S_{xx}^2}} = \dfrac{k}{|k|}, ანუ +1+1 (როცა k>0k > 0) ან −1-1 (როცა k<0k < 0). თუ წერტილები წრფეს სრულად არ მისდევს, rr-ის მოდული ერთზე ნაკლებია (ამის მკაცრ დამტკიცებას ვტოვებთ).

მნიშვნელოვანი: მაღალი rr ნიშნავს, რომ სიდიდეები ერთად იცვლება, მაგრამ არ ამტკიცებს, რომ ერთი მეორის მიზეზია.

მაგალითი 19

რომელ შემთხვევაშია კორელაცია დადებითი, უარყოფითი ან არ არის? (ა) სწავლაზე დახარჯული საათები და ქულა; (ბ) მანქანის ასაკი და მისი ფასი; (გ) ფეხსაცმლის ზომა და ქულა მათემატიკაში.

ამოხსნა

  1. (ა) ხშირად: რაც მეტი საათია, მით მეტი ქულა — ორივე ერთად იზრდება: დადებითი.
  2. (ბ) რაც ძველია მანქანა, მით იაფია — ერთი იზრდება, მეორე მცირდება: უარყოფითი.
  3. (გ) ფეხსაცმლის ზომას ქულასთან კავშირი არ აქვს: კორელაცია არ არის.

პასუხი: (ა) დადებითი; (ბ) უარყოფითი; (გ) არ არის.

მაგალითი 20

იპოვეთ rr წერტილებისთვის (1;1)(1; 1), (2;3)(2; 3), (3;2)(3; 2), (4;4)(4; 4).

ამოხსნა

  1. xˉ=1+2+3+44=2,5\bar{x} = \dfrac{1 + 2 + 3 + 4}{4} = 2{,}5, yˉ=1+3+2+44=2,5\bar{y} = \dfrac{1 + 3 + 2 + 4}{4} = 2{,}5.
  2. xx-ის გადახრებია −1,5;−0,5;0,5;1,5-1{,}5; -0{,}5; 0{,}5; 1{,}5, yy-ისა — −1,5;0,5;−0,5;1,5-1{,}5; 0{,}5; -0{,}5; 1{,}5.
  3. Sxx=2,25+0,25+0,25+2,25=5S_{xx} = 2{,}25 + 0{,}25 + 0{,}25 + 2{,}25 = 5; Syy=2,25+0,25+0,25+2,25=5S_{yy} = 2{,}25 + 0{,}25 + 0{,}25 + 2{,}25 = 5.
  4. Sxy=(−1,5)(−1,5)+(−0,5)(0,5)+(0,5)(−0,5)+(1,5)(1,5)=2,25−0,25−0,25+2,25=4S_{xy} = (-1{,}5)(-1{,}5) + (-0{,}5)(0{,}5) + (0{,}5)(-0{,}5) + (1{,}5)(1{,}5) = 2{,}25 - 0{,}25 - 0{,}25 + 2{,}25 = 4.
  5. r=45×5=45=0,8r = \dfrac{4}{\sqrt{5 \times 5}} = \dfrac{4}{5} = 0{,}8 — ძლიერი დადებითი კორელაცია.

პასუხი: r=0,8r = 0{,}8.

მაგალითი 21

ორი სიდიდის კორელაციის კოეფიციენტია r=−0,9r = -0{,}9. რა იქნება rr, თუ ყველა yy-ს გავამრავლებთ 3-ზე? რა იქნება, თუ −3-3-ზე გავამრავლებთ?

ამოხსნა

  1. დადებით რიცხვზე გამრავლება წერტილებს მხოლოდ ვერტიკალურად აგრძელებს, ამიტომ „ზემოთ მიდიან" თუ „ქვემოთ მიდიან" იგივე რჩება. ყველა yy-ის გადახრა 3-ჯერ იზრდება; SxyS_{xy} და Syy\sqrt{S_{yy}} ორივე 3-ჯერ იზრდება და rr არ იცვლება: −0,9-0{,}9.
  2. უარყოფით რიცხვზე გამრავლება yy-ის ნიშანს ცვლის: ის, რაც კლებადი იყო, ზრდადი ხდება. SxyS_{xy} ნიშანს იცვლის, Syy\sqrt{S_{yy}} კი დადებითი რჩება, ამიტომ rr-ის მოდული იგივეა, ნიშანი კი შებრუნებულია: 0,90{,}9.
  3. შეგვიძლია გადავამოწმოთ წინა მაგალითის წერტილებზე (r=0,8r = 0{,}8): თუ yy-ებს −3-3-ზე გავამრავლებთ, მივიღებთ r=−0,8r = -0{,}8.

პასუხი: −0,9-0{,}9; 0,90{,}9.

შეამოწმე თავი

  1. r=−0,9r = -0{,}9. როგორია კორელაცია — დადებითი თუ უარყოფითი, ძლიერი თუ სუსტი?
  2. შეიძლება თუ არა r=1,3r = 1{,}3?
  3. წერტილები ყველა დევს წრფეზე y=5−2xy = 5 - 2x. რის ტოლია rr?

პასუხები: 1) უარყოფითი, ძლიერი 2) არა, რადგან ∣r∣≤1\lvert r \rvert \le 1 3) −1-1

§7. უმცირეს კვადრატთა მეთოდი

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
უმცირეს კვადრატთა მეთოდი
წრფის პოვნის წესი: ვარჩევთ ისეთ წრფეს, რომლისთვისაც წერტილებიდან მისკენ ვერტიკალური მანძილების კვადრატების ჯამი ყველაზე მცირეა.მაგალითი: წერტილებს (1; 1), (2; 3), (3; 2), (4; 4) ამ წესით შეესაბამება წრფე y = 0,8x + 0,5.

გაფანტულობის დიაგრამაზე წერტილები ხშირად თითქმის წრფეზე დგას. უმცირეს კვადრატთა მეთოდი — ეს არის ისეთი წრფის პოვნა, რომელიც წერტილებს ყველაზე კარგად „მოსდევს": ყოველი წერტილიდან წრფემდე ვერტიკალურ მანძილს ვაკვადრატებთ და ვარჩევთ იმ წრფეს, რომელზეც ამ კვადრატების ჯამი ყველაზე მცირეა. წრფეს რეგრესიის წრფე ეწოდება, ხოლო მისი განტოლებაა y=ax+by = ax + b; მას იყენებენ yy-ის სავარაუდო მნიშვნელობის პროგნოზისთვის, როცა xx ვიცით.

ფორმულები nn წყვილისთვის: a=SxySxx=n∑xiyi−∑xi∑yin∑xi2−(∑xi)2,b=yˉ−axˉ.a = \dfrac{S_{xy}}{S_{xx}} = \dfrac{n\sum x_i y_i - \sum x_i \sum y_i}{n\sum x_i^2 - \left(\sum x_i\right)^2},\qquad b = \bar{y} - a\bar{x}. თუ rr-ის, σx\sigma_x-ისა და σy\sigma_y-ის მნიშვნელობები ვიცით, ასევე a=r×σyσxa = r \times \dfrac{\sigma_y}{\sigma_x}.

რატომ გადის წრფე წერტილში (xˉ;yˉ)(\bar{x}; \bar{y})? დავუშვათ, დახრილობა aa უკვე ვიცით და ვეძებთ bb-ს. კვადრატების ჯამი ∑(yi−axi−b)2\sum (y_i - a x_i - b)^2 არის bb-ს კვადრატული ფუნქცია და ის ყველაზე მცირეა მაშინ, როცა bb ტოლია რიცხვების yi−axiy_i - a x_i საშუალოსი: b=yˉ−axˉb = \bar{y} - a\bar{x}. ეს ტოლფასია ტოლობისა yˉ=axˉ+b\bar{y} = a\bar{x} + b, ანუ წერტილი (xˉ;yˉ)(\bar{x}; \bar{y}) წრფეზე დევს.

პროგნოზი მხოლოდ იმ xx-ებისთვის გამოდგება, რომლებიც ნაცადი მონაცემების ფარგლებშია; ძალიან შორეული xx-ისთვის წრფე შეიძლება უკვე აღარ ასახავდეს სინამდვილეს.

მაგალითი 22

იპოვეთ უმცირეს კვადრატთა წრფე წერტილებისთვის (1;1)(1; 1), (2;3)(2; 3), (3;2)(3; 2), (4;4)(4; 4) და იწინასწარმეტყველეთ yy, როცა x=5x = 5.

ამოხსნა

  1. წინა მაგალითიდან (xˉ=yˉ=2,5\bar{x} = \bar{y} = 2{,}5): Sxx=5S_{xx} = 5, Sxy=4S_{xy} = 4.
  2. a=45=0,8a = \dfrac{4}{5} = 0{,}8.
  3. b=2,5−0,8×2,5=2,5−2=0,5b = 2{,}5 - 0{,}8 \times 2{,}5 = 2{,}5 - 2 = 0{,}5.
  4. წრფეა y=0,8x+0,5y = 0{,}8x + 0{,}5. როცა x=5x = 5: y=0,8×5+0,5=4,5y = 0{,}8 \times 5 + 0{,}5 = 4{,}5.

პასუხი: y=0,8x+0,5y = 0{,}8x + 0{,}5; x=5x = 5-ზე y=4,5y = 4{,}5.

მაგალითი 23

სწავლაზე დახარჯული საათები xx და ქულა yy ხუთი მოსწავლისთვის: (1;3)(1; 3), (2;7)(2; 7), (3;8)(3; 8), (4;10)(4; 10), (5;12)(5; 12). იპოვეთ წრფე y=ax+by = ax + b ფორმულით ჯამებიდან.

ამოხსნა

  1. ჯამები: ∑x=15\sum x = 15, ∑y=40\sum y = 40, ∑xy=3+14+24+40+60=141\sum xy = 3 + 14 + 24 + 40 + 60 = 141, ∑x2=1+4+9+16+25=55\sum x^2 = 1 + 4 + 9 + 16 + 25 = 55; n=5n = 5.
  2. a=5×141−15×405×55−152=705−600275−225=10550=2,1a = \dfrac{5 \times 141 - 15 \times 40}{5 \times 55 - 15^2} = \dfrac{705 - 600}{275 - 225} = \dfrac{105}{50} = 2{,}1.
  3. საშუალოები: xˉ=3\bar{x} = 3, yˉ=8\bar{y} = 8. b=8−2,1×3=8−6,3=1,7b = 8 - 2{,}1 \times 3 = 8 - 6{,}3 = 1{,}7.
  4. წრფე: y=2,1x+1,7y = 2{,}1x + 1{,}7. ანუ ყოველი დამატებითი საათი საშუალოდ 2,1 ქულას უმატებს.

პასუხი: y=2,1x+1,7y = 2{,}1x + 1{,}7.

მაგალითი 24

ცნობილია: xˉ=10\bar{x} = 10, yˉ=30\bar{y} = 30, σx=5\sigma_x = 5, σy=10\sigma_y = 10, r=0,6r = 0{,}6. დაწერეთ რეგრესიის წრფე და იწინასწარმეტყველეთ yy როცა x=20x = 20.

ამოხსნა

  1. კოეფიციენტი: a=r×σyσx=0,6×105=1,2a = r \times \dfrac{\sigma_y}{\sigma_x} = 0{,}6 \times \dfrac{10}{5} = 1{,}2.
  2. წრფე გადის წერტილზე (10;30)(10; 30): b=30−1,2×10=18b = 30 - 1{,}2 \times 10 = 18.
  3. წრფეა y=1,2x+18y = 1{,}2x + 18; როცა x=20x = 20: y=24+18=42y = 24 + 18 = 42.

პასუხი: y=1,2x+18y = 1{,}2x + 18; პროგნოზი 42.

შეამოწმე თავი

  1. წრფეა y=2x+1y = 2x + 1. რა იქნება yy, როცა x=4x = 4?
  2. xˉ=3\bar{x} = 3, yˉ=7\bar{y} = 7, დახრილობა a=2a = 2. რას უდრის bb?
  3. r=0,5r = 0{,}5, σx=2\sigma_x = 2, σy=8\sigma_y = 8. რას უდრის დახრილობა aa?

პასუხები: 1) 9 2) 1 3) 2

მოკლედ

  • მონაცემთა წარმოდგენა: ცხრილი, პიქტოგრამა, წერტილოვანი, ხაზოვანი, სვეტოვანი, წრიული დიაგრამა (კუთხე=წილი×360∘\text{კუთხე} = \text{წილი} \times 360^\circ), ფოთლებიანი ღეროები.
  • ფარდობითი სიხშირე =სიხშირეn= \dfrac{\text{სიხშირე}}{n}; დაგროვილი სიხშირე — თანმიმდევრული ჯამი; ჰისტოგრამა — მიჯრით სვეტები; პოლიგონი — სვეტების ზედა შუა წერტილები; ოგივა — დაგროვილი სიხშირის გრაფიკი (მარჯვენა ბოლოებზე).
  • საშუალო =ჯამიn= \dfrac{\text{ჯამი}}{n}; მედიანა — შუა დალაგებულ მწკრივში; მოდა — ყველაზე ხშირი.
  • დიაპაზონი =max⁡−min⁡= \max - \min; D=x2‾−xˉ2D = \overline{x^2} - \bar{x}^2; σ=D\sigma = \sqrt{D}. რიცხვის დამატება გაფანტულობას არ ცვლის, kk-ზე გამრავლება — σ\sigma-ს ∣k∣|k|-ჯერ ცვლის.
  • რანგი — ადგილი ზრდადობით დალაგებულ მწკრივში; ტოლებს ადგილების საშუალო ეკუთვნის.
  • კორელაციის კოეფიციენტი −1≤r≤1-1 \le r \le 1; r=SxySxxSyyr = \dfrac{S_{xy}}{\sqrt{S_{xx} S_{yy}}}; კორელაცია არ ნიშნავს მიზეზობრიობას.
  • რეგრესიის წრფე y=ax+by = ax + b, a=SxySxxa = \dfrac{S_{xy}}{S_{xx}}, b=yˉ−axˉb = \bar{y} - a\bar{x}; წრფე გადის (xˉ;yˉ)(\bar{x}; \bar{y})-ზე.

ტექსტის ნაწილი ადაპტირებულია წიგნიდან: Barbara Illowsky, Susan Dean, Introductory Statistics 2e, OpenStax (openstax.org), CC BY 4.0. ცვლილებები: თარგმანი, გამარტივება, ახალი მაგალითები.