მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

ასახვა და ფუნქცია

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. ასახვა, ფუნქცია და განსაზღვრის არე

ამ ნაწილის ტერმინები (6)
ასახვა
წესი, რომელიც პირველი სიმრავლის თითოეულ ელემენტს მეორე სიმრავლის ზუსტად ერთ ელემენტს შეუსაბამებს.მაგალითი: წესი „რიცხვს შევუსაბამოთ მისი კვადრატი“: 3 ↦ 9, −3 ↦ 9; თითო რიცხვს ერთი მნიშვნელობა აქვს.
ასახვის შეზღუდვა
იგივე წესი, ოღონდ განსაზღვრის არის მხოლოდ ნაწილზე.მაგალითი: y=x2y = x^2 რიცხვთა წრფეზე არ არის ინექცია, მაგრამ [0;∞)[0; \infty)-ზე შეზღუდვა ინექციაა.
სიმრავლის სახე
ყველა მნიშვნელობა, რომელსაც ფუნქცია იღებს მოცემული სიმრავლის ელემენტებზე.მაგალითი: f(x)=x2f(x) = x^2 და სიმრავლე [−1;2][-1; 2]: სახეა [0;4][0; 4].
სიმრავლის წინასახე
ყველა ის არგუმენტი, რომლის მნიშვნელობა მოცემულ სიმრავლეშია.მაგალითი: f(x)=x2f(x) = x^2 და სიმრავლე {9}\{9\}: წინასახეა {−3;3}\{-3; 3\}.
ფუნქციათა კომპოზიცია
ფუნქცია, რომელშიც ჯერ ერთი ფუნქციის მნიშვნელობას ვითვლით, მერე მას მეორეში ვსვამთ: (g∘f)(x)=g(f(x))(g \circ f)(x) = g(f(x)).მაგალითი: f(x)=2x+1f(x) = 2x + 1, g(x)=x2g(x) = x^2: g(f(3))=g(7)=49g(f(3)) = g(7) = 49.
ფუნქციის განსაზღვრის არე
ყველა არგუმენტი xx, რომლისთვისაც ფუნქციის მნიშვნელობა გამოითვლება.მაგალითი: y=x−2y = \sqrt{x - 2}-ის განსაზღვრის არეა x≥2x \ge 2, რადგან უარყოფითი რიცხვის ფესვი არ გვაქვს.

ასახვა f:A→Bf: A \to B — ეს არის წესი, რომელიც AA სიმრავლის თითოეულ ელემენტს BB სიმრავლის ერთადერთ ელემენტს შეუსაბამებს. AA არის განსაზღვრის არე, ხოლო ყველა იმ მნიშვნელობის სიმრავლე, რომელსაც ff რეალურად იღებს, არის მნიშვნელობათა სიმრავლე f(A)f(A).

ფუნქცია — ეს არის ასახვა რიცხვთა სიმრავლიდან რიცხვთა სიმრავლეში. xx არის არგუმენტი, y=f(x)y = f(x) — ფუნქციის მნიშვნელობა. ფუნქციას ვაძლევთ სამი გზით: ფორმულით (f(x)=2x+1f(x) = 2x + 1), ცხრილით (xx-ის თითოეულ მნიშვნელობასთან yy წერია) ან გრაფიკით. გრაფიკი არის ყველა წერტილის (x;f(x))(x; f(x)) სიმრავლე. თითო xx-ს ერთი yy შეესაბამება, ამიტომ ვერტიკალური წრფე გრაფიკს არაუმეტეს ერთ წერტილში კვეთს.

ფუნქციის მნიშვნელობის გამოსათვლელად არგუმენტის ადგილას ვსვამთ რიცხვს ან გამოსახულებას: თუ f(x)=2x+1f(x) = 2x + 1, მაშინ f(3)=7f(3) = 7 და f(a+1)=2(a+1)+1=2a+3f(a + 1) = 2(a + 1) + 1 = 2a + 3.

განსაზღვრის არის პოვნა. გამოვრიცხავთ იმ xx-ებს, რომლებზეც გამოსახულებას აზრი არა აქვს:

  • მნიშვნელი ნულია: 1u\dfrac{1}{u}-სთვის u≠0u \ne 0;
  • ლუწი ხარისხის ფესვქვეშ უარყოფითი გამოსახულებაა: u\sqrt{u}-სთვის u≥0u \ge 0;
  • ლოგარითმის ქვეშ არადადებითი გამოსახულებაა: log⁡au\log_a u-სთვის u>0u > 0;
  • tan⁡x\tan x-ისთვის x≠π2+πkx \ne \dfrac{\pi}{2} + \pi k.

თუ პირობები რამდენიმეა, ყველა ერთად უნდა შესრულდეს.

მაგალითი 1

ფუნქცია მოცემულია ფორმულით f(x)=x2−3xf(x) = x^2 - 3x. იპოვეთ f(−2)f(-2) და f(a+1)f(a + 1).

ამოხსნა

  1. xx-ის ადგილას ვსვამთ −2-2-ს: f(−2)=(−2)2−3×(−2)=4+6=10f(-2) = (-2)^2 - 3 \times (-2) = 4 + 6 = 10.
  2. xx-ის ადგილას ვსვამთ a+1a + 1-ს: f(a+1)=(a+1)2−3(a+1)f(a + 1) = (a + 1)^2 - 3(a + 1).
  3. ფრჩხილები გავხსნათ: a2+2a+1−3a−3=a2−a−2a^2 + 2a + 1 - 3a - 3 = a^2 - a - 2.

პასუხი: f(−2)=10f(-2) = 10, f(a+1)=a2−a−2f(a + 1) = a^2 - a - 2

მაგალითი 2

რომელია ფუნქცია (ცხრილში მოცემულია წყვილები (x;y)(x; y))? (ა) (1;2)(1; 2), (2;3)(2; 3), (3;2)(3; 2); (ბ) (1;2)(1; 2), (1;3)(1; 3), (2;4)(2; 4).

ამოხსნა

  1. ფუნქციაში თითო xx-ს ზუსტად ერთი yy უნდა შეესაბამებოდეს.
  2. (ა) x=1x = 1 — y=2y = 2; x=2x = 2 — y=3y = 3; x=3x = 3 — y=2y = 2. ყოველ xx-ს ერთი yy აქვს. ორ სხვადასხვა xx-ს ერთი და იგივე yy შეიძლება ჰქონდეს, ამიტომ ეს ფუნქციაა.
  3. (ბ) x=1x = 1-ს ორი მნიშვნელობა აქვს: 22 და 33. ეს ფუნქცია არ არის.

პასუხი: (ა) ფუნქციაა; (ბ) არ არის

მაგალითი 3

იპოვეთ f(x)=x+3x−1f(x) = \dfrac{\sqrt{x + 3}}{x - 1} ფუნქციის განსაზღვრის არე.

ამოხსნა

  1. ფესვქვეშა გამოსახულება არაუარყოფითია: x+3≥0x + 3 \ge 0, ანუ x≥−3x \ge -3.
  2. მნიშვნელი ნულის ტოლი არ არის: x−1≠0x - 1 \ne 0, ანუ x≠1x \ne 1.
  3. ორივე პირობა ერთად: სხივიდან [−3;∞)[-3; \infty) გამოვრიცხოთ წერტილი 11.

პასუხი: [−3;1)∪(1;∞)[-3; 1) \cup (1; \infty)

მაგალითი 4

იპოვეთ y=6−x−x2+log⁡2(x2−4)y = \sqrt{6 - x - x^2} + \log_2(x^2 - 4) ფუნქციის განსაზღვრის არე.

ამოხსნა

  1. ფესვქვეშ: 6−x−x2≥06 - x - x^2 \ge 0, ანუ x2+x−6≤0x^2 + x - 6 \le 0. ფესვებია −3-3 და 22, ამიტომ −3≤x≤2-3 \le x \le 2.
  2. ლოგარითმის ქვეშ: x2−4>0x^2 - 4 > 0, ანუ x<−2x < -2 ან x>2x > 2.
  3. ორივე პირობა ერთად: −3≤x≤2-3 \le x \le 2 და (x<−2x < -2 ან x>2x > 2). (x>2x > 2 არ ეთავსება x≤2x \le 2-ს.)
  4. რჩება −3≤x<−2-3 \le x < -2.

პასუხი: [−3;−2)[-3; -2)

მაგალითი 5

იპოვეთ y=1cos⁡(sin⁡x)y = \dfrac{1}{\cos(\sin x)} ფუნქციის განსაზღვრის არე.

ამოხსნა

  1. მნიშვნელი ნული არ უნდა იყოს: cos⁡(sin⁡x)≠0\cos(\sin x) \ne 0.
  2. sin⁡x\sin x ყოველთვის −1-1-სა და 11-ს შორისაა, ე. ი. sin⁡x∈[−1;1]\sin x \in [-1; 1].
  3. π2≈1,57>1\dfrac{\pi}{2} \approx 1{,}57 > 1, ამიტომ [−1;1][-1; 1] მთლიანად (−π2;π2)\left(-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right) შუალედშია, სადაც კოსინუსი დადებითია.
  4. ამიტომ cos⁡(sin⁡x)>0\cos(\sin x) > 0 ყველა xx-ზე და მნიშვნელი არასოდეს ნულდება.

პასუხი: ყველა ნამდვილი რიცხვი, (−∞;∞)(-\infty; \infty)

შეამოწმე თავი

  1. f(x)=3x−2f(x) = 3x - 2. იპოვეთ f(5)f(5) და f(−1)f(-1).
  2. იპოვეთ y=1x2−9y = \dfrac{1}{x^2 - 9} ფუნქციის განსაზღვრის არე.
  3. იპოვეთ y=log⁡3(5−x)y = \log_3(5 - x) ფუნქციის განსაზღვრის არე.

პასუხები: 1) f(5)=13f(5) = 13, f(−1)=−5f(-1) = -5 2) x≠3x \ne 3 და x≠−3x \ne -3 3) x<5x < 5

§2. მნიშვნელობათა სიმრავლე

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
მნიშვნელობათა სიმრავლე
ყველა ის რიცხვი yy, რომელსაც ფუნქცია რეალურად იღებს.მაგალითი: y=x2y = x^2 იღებს მხოლოდ არაუარყოფით მნიშვნელობებს, ამიტომ მნიშვნელობათა სიმრავლეა [0;∞)[0; \infty).

მნიშვნელობათა სიმრავლე — ეს არის ყველა yy, რომელსაც ფუნქცია რეალურად იღებს. როგორ ვპოულობთ:

  • კვადრატული ფუნქცია y=ax2+bx+cy = ax^2 + bx + c. პარაბოლის წვეროს აბსცისაა x0=−b2ax_0 = -\dfrac{b}{2a}, ორდინატაა y0=f(x0)y_0 = f(x_0). თუ a>0a > 0, მნიშვნელობათა სიმრავლეა [y0;∞)[y_0; \infty); თუ a<0a < 0 — (−∞;y0](-\infty; y_0].
  • სეგმენტი [p;q][p; q]. ვითვლით ff-ს სეგმენტის ბოლოებში და, თუ x0x_0 სეგმენტშია, წვეროშიც. უმცირესი და უდიდესი მნიშვნელობა ამ რიცხვებშია; უწყვეტი ფუნქცია იღებს ყველა მნიშვნელობას მათ შორის.
  • ცნობილი შეზღუდვები. u2≥0u^2 \ge 0, u≥0\sqrt{u} \ge 0, −1≤sin⁡u≤1-1 \le \sin u \le 1. ამ შეზღუდვებიდან ნაბიჯ-ნაბიჯ ვაგებთ მთელ გამოსახულებას.
  • მოდულიანი ფუნქცია. მოდულებს ვხსნით შუალედებად (იხ. გაკვეთილი „განტოლებები, უტოლობები და სისტემები", §5); თითოეულ შუალედში ფუნქცია წრფივია და უდიდესი ან უმცირესი მნიშვნელობა შუალედის ბოლოშია.

მაგალითი 6

იპოვეთ y=2x2+4x+3y = 2x^2 + 4x + 3 ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლე.

ამოხსნა

  1. წვეროს აბსცისა: x0=−42×2=−1x_0 = -\dfrac{4}{2 \times 2} = -1.
  2. წვეროს ორდინატა: y0=2×(−1)2+4×(−1)+3=2−4+3=1y_0 = 2 \times (-1)^2 + 4 \times (-1) + 3 = 2 - 4 + 3 = 1.
  3. a=2>0a = 2 > 0: პარაბოლის ტოტები ზემოთაა, ამიტომ უმცირესი მნიშვნელობაა 11 და ფუნქცია ყველა მნიშვნელობას 11-დან უსასრულობამდე იღებს.

პასუხი: [1;∞)[1; \infty)

მაგალითი 7

იპოვეთ y=x2−4x+7y = x^2 - 4x + 7 ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლე სეგმენტზე [0;5][0; 5].

ამოხსნა

  1. წვეროს აბსცისა: x0=−−42×1=2x_0 = -\dfrac{-4}{2 \times 1} = 2. წერტილი 22 სეგმენტშია.
  2. f(2)=4−8+7=3f(2) = 4 - 8 + 7 = 3 — უმცირესი მნიშვნელობა (a=1>0a = 1 > 0).
  3. ბოლოებზე: f(0)=7f(0) = 7 და f(5)=25−20+7=12f(5) = 25 - 20 + 7 = 12.
  4. უდიდესი მნიშვნელობაა 1212. ფუნქცია იღებს ყველა მნიშვნელობას 33-სა და 1212-ს შორის.

პასუხი: [3;12][3; 12]

მაგალითი 8

იპოვეთ y=25−4x2−2y = \sqrt{25 - 4x^2} - 2 ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლე.

ამოხსნა

  1. განსაზღვრის არე: 25−4x2≥025 - 4x^2 \ge 0, ანუ x2≤254x^2 \le \dfrac{25}{4} და −52≤x≤52-\dfrac{5}{2} \le x \le \dfrac{5}{2}.
  2. ამ არეში 4x24x^2 იცვლება 00-დან 2525-მდე, ამიტომ 25−4x225 - 4x^2 იცვლება 00-დან 2525-მდე.
  3. ფესვი იცვლება 0=0\sqrt{0} = 0-დან 25=5\sqrt{25} = 5-მდე.
  4. გამოვაკლოთ 22: yy იცვლება 0−2=−20 - 2 = -2-დან 5−2=35 - 2 = 3-მდე.

პასუხი: [−2;3][-2; 3]

მაგალითი 9

იპოვეთ y=3(log⁡2x)2+1y = \dfrac{3}{(\log_2 x)^2 + 1} ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლე.

ამოხსნა

  1. განსაზღვრის არე: x>0x > 0. აქ log⁡2x\log_2 x იღებს ნებისმიერ ნამდვილ მნიშვნელობას; აღვნიშნოთ t=log⁡2xt = \log_2 x.
  2. t2≥0t^2 \ge 0, ამიტომ მნიშვნელი t2+1≥1t^2 + 1 \ge 1 და ის შეიძლება იყოს ნებისმიერი რიცხვი 11-დან უსასრულობამდე.
  3. მაშინ 1t2+1\dfrac{1}{t^2 + 1} იცვლება (0;1](0; 1] შუალედში: უდიდესია 11 (t=0t = 0, ანუ x=1x = 1), ნულს კი არასოდეს უდრის.
  4. გავამრავლოთ 33-ზე: (0;3](0; 3].

პასუხი: (0;3](0; 3]

მაგალითი 10

იპოვეთ f(x)=∣x−5∣−∣2−4x∣f(x) = |x - 5| - |2 - 4x| ფუნქციის უდიდესი მნიშვნელობა.

ამოხსნა

  1. მოდულის ნიშნის ქვეშ მდგომი გამოსახულებების ნულებია x=5x = 5 და x=12x = \dfrac{1}{2} (რადგან 2−4x=02 - 4x = 0). სამი შუალედია.
  2. x≤12x \le \dfrac{1}{2}: ∣x−5∣=5−x|x - 5| = 5 - x, ∣2−4x∣=2−4x|2 - 4x| = 2 - 4x, ამიტომ f=(5−x)−(2−4x)=3+3xf = (5 - x) - (2 - 4x) = 3 + 3x. ის ზრდადია და x=12x = \dfrac{1}{2}-ზე უდრის 3+1,5=4,53 + 1{,}5 = 4{,}5.
  3. 12≤x≤5\dfrac{1}{2} \le x \le 5: ∣2−4x∣=4x−2|2 - 4x| = 4x - 2, ამიტომ f=(5−x)−(4x−2)=7−5xf = (5 - x) - (4x - 2) = 7 - 5x. ის კლებადია და x=12x = \dfrac{1}{2}-ზე უდრის 7−2,5=4,57 - 2{,}5 = 4{,}5.
  4. x≥5x \ge 5: f=(x−5)−(4x−2)=−3x−3f = (x - 5) - (4x - 2) = -3x - 3. ის კლებადია და x=5x = 5-ზე უდრის −18-18.
  5. უდიდესი მნიშვნელობა 4,54{,}5 მიიღება x=12x = \dfrac{1}{2}-ზე.

პასუხი: 4,54{,}5

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ y=x2−6x+11y = x^2 - 6x + 11 ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლე.
  2. იპოვეთ y=−x2+4xy = -x^2 + 4x ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლე სეგმენტზე [0;3][0; 3].
  3. იპოვეთ y=3−2sin⁡xy = 3 - 2\sin x ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლე.

პასუხები: 1) [2;∞)[2; \infty) 2) [0;4][0; 4] 3) [1;5][1; 5]

§3. ფუნქციის თვისებები: მონოტონურობა, ლუწობა, პერიოდულობა

ამ ნაწილის ტერმინები (6)
ზრდადი ფუნქცია
ფუნქცია, რომლის მნიშვნელობა არგუმენტის გაზრდისას იზრდება; გრაფიკი მარცხნიდან მარჯვნივ მაღლა მიდის.მაგალითი: y=2x+1y = 2x + 1 ზრდადია: x=1x = 1-ზე y=3y = 3, x=2x = 2-ზე y=5y = 5.
კენტი ფუნქცია
ფუნქცია, რომელიც −x-x-ზე საპირისპირო მნიშვნელობას იღებს: f(−x)=−f(x)f(-x) = -f(x); გრაფიკი კოორდინატთა სათავის მიმართ სიმეტრიულია.მაგალითი: f(x)=x3f(x) = x^3: f(−2)=−8=−f(2)f(-2) = -8 = -f(2).
კლებადი ფუნქცია
ფუნქცია, რომლის მნიშვნელობა არგუმენტის გაზრდისას მცირდება; გრაფიკი მარცხნიდან მარჯვნივ ქვემოთ მიდის.მაგალითი: y=−3xy = -3x კლებადია: x=1x = 1-ზე y=−3y = -3, x=2x = 2-ზე y=−6y = -6.
ლუწი ფუნქცია
ფუნქცია, რომელიც xx-სა და −x-x-ზე ერთსა და იმავე მნიშვნელობას იღებს: f(−x)=f(x)f(-x) = f(x); გრაფიკი OyOy ღერძის მიმართ სიმეტრიულია.მაგალითი: f(x)=x2f(x) = x^2: f(−3)=f(3)=9f(-3) = f(3) = 9.
პერიოდული ფუნქცია
ფუნქცია, რომლის მნიშვნელობები გარკვეული რიცხვის TT გავლის შემდეგ მეორდება: f(x+T)=f(x)f(x + T) = f(x).მაგალითი: sin⁡x\sin x-ის პერიოდია 2π2\pi: sin⁡(x+2π)=sin⁡x\sin(x + 2\pi) = \sin x.
უმცირესი პერიოდი
ყველაზე მცირე დადებითი რიცხვი TT, რომლისთვისაც f(x+T)=f(x)f(x + T) = f(x).მაგალითი: cos⁡2x\cos 2x-ის უმცირესი პერიოდია 2π2=π\dfrac{2\pi}{2} = \pi.

ზრდადი ფუნქცია შუალედზე: x1<x2x_1 < x_2 გვაძლევს f(x1)<f(x2)f(x_1) < f(x_2) (გრაფიკი მარცხნიდან მარჯვნივ მაღლა მიდის). კლებადი: x1<x2x_1 < x_2 გვაძლევს f(x1)>f(x2)f(x_1) > f(x_2) (გრაფიკი ქვემოთ მიდის). ორივე ერთად მონოტონური ფუნქციებია. ცნობილი შემთხვევები:

  • y=kx+by = kx + b: ზრდადია, თუ k>0k > 0, კლებადია, თუ k<0k < 0;
  • y=axy = a^x და y=log⁡axy = \log_a x: ზრდადია, თუ a>1a > 1, კლებადია, თუ 0<a<10 < a < 1;
  • y=ax2+bx+cy = ax^2 + bx + c: წვეროს ორივე მხარეს მონოტონურობა სხვადასხვაა (თუ a>0a > 0, წვეროდან მარცხნივ კლებადია, მარჯვნივ — ზრდადი).

მონოტონურობით ვადარებთ რიცხვებს: ზრდადი ფუნქციისთვის მეტ არგუმენტს მეტი მნიშვნელობა შეესაბამება, კლებადისთვის — ნაკლები.

ლუწი ფუნქცია: განსაზღვრის არე ნულის მიმართ სიმეტრიულია და f(−x)=f(x)f(-x) = f(x); გრაფიკი OyOy ღერძის მიმართ სიმეტრიულია. კენტი ფუნქცია: განსაზღვრის არე სიმეტრიულია და f(−x)=−f(x)f(-x) = -f(x); გრაფიკი კოორდინატთა სათავის მიმართ სიმეტრიულია. ბევრი ფუნქცია არც ლუწია და არც კენტი. ლუწია: x2x^2, ∣x∣|x|, cos⁡x\cos x; კენტია: xx, x3x^3, sin⁡x\sin x, tan⁡x\tan x. გამრავლებისას: ლუწი ×\times ლუწი = ლუწი, კენტი ×\times კენტი = ლუწი, ლუწი ×\times კენტი = კენტი.

პერიოდული ფუნქცია: არსებობს T>0T > 0, რომლისთვისაც f(x+T)=f(x)f(x + T) = f(x) ყველა xx-ზე; უმცირეს ასეთ TT-ს უმცირესი პერიოდი ჰქვია. sin⁡kx\sin kx და cos⁡kx\cos kx: T=2π∣k∣T = \dfrac{2\pi}{|k|}; tan⁡kx\tan kx: T=π∣k∣T = \dfrac{\pi}{|k|}. ორი პერიოდული ფუნქციის ჯამის პერიოდი მათი პერიოდების უმცირესი საერთო ჯერადია.

მაგალითი 11

დაადგინეთ ლუწობა: (ა) f(x)=x3−xf(x) = x^3 - x; (ბ) g(x)=x4+∣x∣g(x) = x^4 + |x|; (გ) h(x)=x2+xh(x) = x^2 + x.

ამოხსნა

  1. ყველა ფუნქციის განსაზღვრის არე სიმეტრიულია (ნებისმიერი რიცხვი). ვითვლით −x-x-ზე.
  2. (ა) f(−x)=(−x)3−(−x)=−x3+x=−(x3−x)=−f(x)f(-x) = (-x)^3 - (-x) = -x^3 + x = -(x^3 - x) = -f(x). კენტია.
  3. (ბ) g(−x)=(−x)4+∣−x∣=x4+∣x∣=g(x)g(-x) = (-x)^4 + |-x| = x^4 + |x| = g(x). ლუწია.
  4. (გ) h(−1)=1−1=0h(-1) = 1 - 1 = 0, h(1)=1+1=2h(1) = 1 + 1 = 2. 0≠20 \ne 2, ამიტომ ლუწი არ არის; 0≠−20 \ne -2, ამიტომ კენტიც არ არის.

პასუხი: (ა) კენტი; (ბ) ლუწი; (გ) არც ლუწი, არც კენტი

მაგალითი 12

იპოვეთ y=sin⁡3x+cos⁡2xy = \sin 3x + \cos 2x ფუნქციის უმცირესი დადებითი პერიოდი.

ამოხსნა

  1. sin⁡3x\sin 3x-ის პერიოდია 2π3\dfrac{2\pi}{3}, cos⁡2x\cos 2x-ის პერიოდია 2π2=π\dfrac{2\pi}{2} = \pi.
  2. გამოვსახოთ ორივე 2π2\pi-ს წილადად: 2π3=2π×13\dfrac{2\pi}{3} = 2\pi \times \dfrac{1}{3} და π=2π×12\pi = 2\pi \times \dfrac{1}{2}.
  3. ვეძებთ უმცირეს რიცხვს, რომელიც ორივეს ჯერადია: 13\dfrac{1}{3}-ის ჯერადებია 13,23,1,…\dfrac{1}{3}, \dfrac{2}{3}, 1, \dots; 12\dfrac{1}{2}-ის ჯერადებია 12,1,…\dfrac{1}{2}, 1, \dots პირველი საერთოა 11.
  4. ამიტომ T=2π×1=2πT = 2\pi \times 1 = 2\pi.

პასუხი: 2π2\pi

მაგალითი 13

იპოვეთ y=x2−6x+5y = x^2 - 6x + 5 ფუნქციის ზრდადობისა და კლებადობის შუალედები.

ამოხსნა

  1. წვეროს აბსცისა: x0=−−62=3x_0 = -\dfrac{-6}{2} = 3.
  2. a=1>0a = 1 > 0: წვეროდან მარცხნივ ფუნქცია კლებადია, მარჯვნივ — ზრდადი.
  3. შემოწმება: f(0)=5f(0) = 5, f(3)=9−18+5=−4f(3) = 9 - 18 + 5 = -4, f(6)=36−36+5=5f(6) = 36 - 36 + 5 = 5. ჯერ მნიშვნელობა კლებულობს 55-დან −4-4-მდე, მერე იზრდება −4-4-დან 55-მდე.

პასუხი: კლებადია (−∞;3](-\infty; 3]-ზე, ზრდადია [3;∞)[3; \infty)-ზე

მაგალითი 14

რომელია მეტი: log⁡0,53\log_{0{,}5} 3 თუ log⁡0,55\log_{0{,}5} 5?

ამოხსნა

  1. ფუძე 0,5<10{,}5 < 1, ამიტომ y=log⁡0,5xy = \log_{0{,}5} x კლებადია.
  2. 3<53 < 5 და კლებადი ფუნქციისთვის მეტ არგუმენტს ნაკლები მნიშვნელობა შეესაბამება: log⁡0,53>log⁡0,55\log_{0{,}5} 3 > \log_{0{,}5} 5.
  3. შემოწმება: log⁡0,53≈−1,58\log_{0{,}5} 3 \approx -1{,}58, log⁡0,55≈−2,32\log_{0{,}5} 5 \approx -2{,}32, და −1,58>−2,32-1{,}58 > -2{,}32.

პასუხი: log⁡0,53\log_{0{,}5} 3 მეტია

შეამოწმე თავი

  1. f(x)=x3+xf(x) = x^3 + x ლუწია, კენტია თუ არცერთი?
  2. იპოვეთ y=cos⁡x2y = \cos\dfrac{x}{2} ფუნქციის უმცირესი დადებითი პერიოდი.
  3. იპოვეთ y=−x2+2xy = -x^2 + 2x ფუნქციის ზრდადობის შუალედი.

პასუხები: 1) კენტია 2) 4π4\pi 3) ზრდადია (−∞;1](-\infty; 1]-ზე

§4. კომპოზიცია, სახე და წინასახე

კომპოზიცია (რთული ფუნქცია): (g∘f)(x)=g(f(x))(g \circ f)(x) = g(f(x)). ჯერ ვითვლით შიგნითა ფუნქციას ff, მერე მის შედეგზე — გარეთა gg-ს. ზოგადად g(f(x))≠f(g(x))g(f(x)) \ne f(g(x)). კომპოზიცია განსაზღვრულია, როცა f(x)f(x) ეკუთვნის gg-ს განსაზღვრის არეს.

შეზღუდვა. თუ C⊂AC \subset A, მაშინ f∣Cf|_C არის იგივე წესი, მაგრამ მხოლოდ CC-ზე. შეზღუდვამ შეიძლება თვისებები შეცვალოს (იხ. §5).

სახე და წინასახე. C⊂AC \subset A სიმრავლის სახეა f(C)={f(x):x∈C}f(C) = \{f(x) : x \in C\} — ყველა მნიშვნელობა, რომელსაც ff იღებს CC-ზე. D⊂BD \subset B სიმრავლის წინასახეა f−1(D)={x∈A:f(x)∈D}f^{-1}(D) = \{x \in A : f(x) \in D\} — ყველა xx, რომლის მნიშვნელობა DD-შია. წინასახე ყველა ასახვას აქვს, შექცეული ფუნქციის არსებობა არ სჭირდება.

მაგალითი 15

f(x)=2x+1f(x) = 2x + 1 და g(x)=x2−3g(x) = x^2 - 3. გამოთვალეთ f(g(2))f(g(2)), g(f(2))g(f(2)) და ჩაწერეთ f(g(x))f(g(x)), g(f(x))g(f(x)) ფორმულებით.

ამოხსნა

  1. g(2)=4−3=1g(2) = 4 - 3 = 1, ამიტომ f(g(2))=f(1)=2×1+1=3f(g(2)) = f(1) = 2 \times 1 + 1 = 3.
  2. f(2)=2×2+1=5f(2) = 2 \times 2 + 1 = 5, ამიტომ g(f(2))=g(5)=25−3=22g(f(2)) = g(5) = 25 - 3 = 22.
  3. f(g(x))=2(x2−3)+1=2x2−5f(g(x)) = 2(x^2 - 3) + 1 = 2x^2 - 5.
  4. g(f(x))=(2x+1)2−3=4x2+4x+1−3=4x2+4x−2g(f(x)) = (2x + 1)^2 - 3 = 4x^2 + 4x + 1 - 3 = 4x^2 + 4x - 2.
  5. შემოწმება x=2x = 2-ზე: 2×4−5=32 \times 4 - 5 = 3 და 16+8−2=2216 + 8 - 2 = 22.

პასუხი: f(g(2))=3f(g(2)) = 3, g(f(2))=22g(f(2)) = 22; f(g(x))=2x2−5f(g(x)) = 2x^2 - 5, g(f(x))=4x2+4x−2g(f(x)) = 4x^2 + 4x - 2

მაგალითი 16

ცნობილია, რომ ყოველი xx-ისთვის f(2x+1)=4x2+6xf(2x + 1) = 4x^2 + 6x. იპოვეთ f(x)f(x) და f(3)f(3).

ამოხსნა

  1. აღვნიშნოთ t=2x+1t = 2x + 1, მაშინ x=t−12x = \dfrac{t - 1}{2}.
  2. 4x2=4×(t−1)24=(t−1)24x^2 = 4 \times \dfrac{(t - 1)^2}{4} = (t - 1)^2 და 6x=3(t−1)6x = 3(t - 1).
  3. f(t)=(t−1)2+3(t−1)=t2−2t+1+3t−3=t2+t−2f(t) = (t - 1)^2 + 3(t - 1) = t^2 - 2t + 1 + 3t - 3 = t^2 + t - 2.
  4. ამიტომ f(x)=x2+x−2f(x) = x^2 + x - 2 და f(3)=9+3−2=10f(3) = 9 + 3 - 2 = 10.
  5. შემოწმება: f(3)=f(2×1+1)f(3) = f(2 \times 1 + 1), ანუ x=1x = 1: 4+6=104 + 6 = 10.

პასუხი: f(x)=x2+x−2f(x) = x^2 + x - 2, f(3)=10f(3) = 10

მაგალითი 17

f(x)=x2f(x) = x^2 ფუნქციისთვის (x∈Rx \in \mathbb{R}) იპოვეთ: (ა) სეგმენტის [−1;2][-1; 2] სახე; (ბ) სიმრავლის {9}\{9\} წინასახე; (გ) სეგმენტის [1;4][1; 4] წინასახე.

ამოხსნა

  1. (ა) [−1;2][-1; 2]-ზე უმცირესი მნიშვნელობაა f(0)=0f(0) = 0, უდიდესი — max⁡(f(−1),f(2))=max⁡(1,4)=4\max(f(-1), f(2)) = \max(1, 4) = 4. სახეა [0;4][0; 4].
  2. (ბ) x2=9x^2 = 9 გვაძლევს x=3x = 3 ან x=−3x = -3.
  3. (გ) 1≤x2≤41 \le x^2 \le 4 ნიშნავს 1≤∣x∣≤21 \le |x| \le 2, ანუ −2≤x≤−1-2 \le x \le -1 ან 1≤x≤21 \le x \le 2.

პასუხი: (ა) [0;4][0; 4]; (ბ) {−3;3}\{-3; 3\}; (გ) [−2;−1]∪[1;2][-2; -1] \cup [1; 2]

შეამოწმე თავი

  1. f(x)=x+3f(x) = x + 3, g(x)=2xg(x) = 2x. იპოვეთ f(g(5))f(g(5)) და g(f(5))g(f(5)).
  2. ცნობილია, რომ f(x+1)=x2f(x + 1) = x^2. იპოვეთ f(5)f(5).
  3. f(x)=x2−1f(x) = x^2 - 1 ფუნქციისთვის იპოვეთ სიმრავლე {8}\{8\}-ის წინასახე.

პასუხები: 1) f(g(5))=13f(g(5)) = 13, g(f(5))=16g(f(5)) = 16 2) f(5)=16f(5) = 16 3) {−3;3}\{-3; 3\}

§5. ინექცია, სიურექცია, ბიექცია და შექცეული ფუნქცია

ამ ნაწილის ტერმინები (4)
ბიექცია
ასახვა, რომელიც ერთდროულად ინექციაა და სიურექცია; ასეთ ასახვას შექცეული აქვს.მაგალითი: y=2x+1y = 2x + 1 (R→R\mathbb{R} \to \mathbb{R}) ბიექციაა: ყოველი yy მიიღება x=y−12x = \dfrac{y - 1}{2}-ზე.
ინექცია
ასახვა, რომელშიც სხვადასხვა არგუმენტს სხვადასხვა მნიშვნელობა შეესაბამება.მაგალითი: y=2x+1y = 2x + 1 ინექციაა; y=x2y = x^2 არ არის, რადგან f(−1)=f(1)=1f(-1) = f(1) = 1.
სიურექცია
ასახვა, რომელშიც მეორე სიმრავლის ყოველი ელემენტი მიიღება.მაგალითი: y=2xy = 2^x (R→R\mathbb{R} \to \mathbb{R}) სიურექცია არ არის: −1-1 არასოდეს მიიღება.
შექცეული ფუნქცია
ფუნქცია, რომელიც ff-ის მნიშვნელობას უკან არგუმენტად აბრუნებს: f−1(f(x))=xf^{-1}(f(x)) = x.მაგალითი: f(x)=2x+1f(x) = 2x + 1-ისთვის f(2)=5f(2) = 5, ამიტომ f−1(5)=2f^{-1}(5) = 2.

ასახვა f:A→Bf: A \to B.

  • ინექცია: სხვადასხვა არგუმენტს სხვადასხვა მნიშვნელობა შეესაბამება, ანუ f(x1)=f(x2)f(x_1) = f(x_2) გვაძლევს x1=x2x_1 = x_2. გრაფიკზე: ყოველი ჰორიზონტალური წრფე გრაფიკს არაუმეტეს ერთ წერტილში კვეთს. მკაცრად მონოტონური ფუნქცია ინექციაა.
  • სიურექცია: f(A)=Bf(A) = B, ანუ BB-ს ყოველი ელემენტი მიიღება.
  • ბიექცია (ურთიერთცალსახა ასახვა): ერთდროულად ინექცია და სიურექცია.

შექცეული ასახვა f−1:B→Af^{-1}: B \to A მხოლოდ ბიექციას აქვს: f−1(f(x))=xf^{-1}(f(x)) = x და f(f−1(y))=yf(f^{-1}(y)) = y. f−1f^{-1}-ის განსაზღვრის არე უდრის ff-ის მნიშვნელობათა სიმრავლეს, გრაფიკები y=xy = x წრფის მიმართ სიმეტრიულია. როგორ ვპოულობთ: (1) y=f(x)y = f(x) განტოლებიდან გამოვსახავთ xx-ს yy-ით; (2) xx-სა და yy-ს ადგილებს ვცვლით. f−1(x)f^{-1}(x) არ არის 1f(x)\dfrac{1}{f(x)}.

მაგალითი 18

განსაზღვრეთ, არის თუ არა ინექცია, სიურექცია, ბიექცია: (ა) f:R→Rf: \mathbb{R} \to \mathbb{R}, f(x)=x2f(x) = x^2; (ბ) g:R→Rg: \mathbb{R} \to \mathbb{R}, g(x)=2x+1g(x) = 2x + 1; (გ) h:R→Rh: \mathbb{R} \to \mathbb{R}, h(x)=2xh(x) = 2^x; (დ) ff-ის შეზღუდვა [0;∞)→[0;∞)[0; \infty) \to [0; \infty).

ამოხსნა

  1. (ა) f(−1)=f(1)=1f(-1) = f(1) = 1, ამიტომ ინექცია არ არის. რიცხვი −1-1 არასოდეს მიიღება (x2≥0x^2 \ge 0), ამიტომ სიურექციაც არ არის.
  2. (ბ) 2x1+1=2x2+12x_1 + 1 = 2x_2 + 1 გვაძლევს x1=x2x_1 = x_2 — ინექციაა. ნებისმიერი yy მიიღება x=y−12x = \dfrac{y - 1}{2}-ზე — სიურექციაა. ამიტომ ბიექციაა.
  3. (გ) 2x2^x ზრდადია — ინექციაა. მაგრამ 2x>02^x > 0 ყოველთვის, ამიტომ −1-1 არ მიიღება და სიურექცია არ არის.
  4. (დ) [0;∞)[0; \infty)-ზე x2x^2 ზრდადია (ინექცია), და ყოველი y≥0y \ge 0 მიიღება x=yx = \sqrt{y}-ზე (სიურექცია). ეს ბიექციაა.

პასუხი: (ა) არც ინექცია, არც სიურექცია; (ბ) ბიექცია; (გ) ინექცია, სიურექცია არ არის; (დ) ბიექცია

მაგალითი 19

იპოვეთ f(x)=2x+1x−3f(x) = \dfrac{2x + 1}{x - 3} ფუნქციის შექცეული ფუნქცია.

ამოხსნა

  1. y=2x+1x−3y = \dfrac{2x + 1}{x - 3}. გავამრავლოთ (x−3)(x - 3)-ზე: y(x−3)=2x+1y(x - 3) = 2x + 1.
  2. xy−3y=2x+1xy - 3y = 2x + 1, აქედან xy−2x=3y+1xy - 2x = 3y + 1 და x(y−2)=3y+1x(y - 2) = 3y + 1.
  3. x=3y+1y−2x = \dfrac{3y + 1}{y - 2}.
  4. ადგილებს ვცვლით: f−1(x)=3x+1x−2f^{-1}(x) = \dfrac{3x + 1}{x - 2}, x≠2x \ne 2. რიცხვი 22 არის ff-ის მნიშვნელობათა სიმრავლიდან გამოვარდნილი რიცხვი, ამიტომ f−1f^{-1}-ის განსაზღვრის არე აკლებს მას.
  5. შემოწმება: f−1(4)=132=6,5f^{-1}(4) = \dfrac{13}{2} = 6{,}5 და f(6,5)=143,5=4f(6{,}5) = \dfrac{14}{3{,}5} = 4.

პასუხი: f−1(x)=3x+1x−2f^{-1}(x) = \dfrac{3x + 1}{x - 2}

მაგალითი 20

მოცემულია f(x)=x2−6x+5f(x) = x^2 - 6x + 5, x≥3x \ge 3. დაამტკიცეთ, რომ ფუნქციას აქვს შექცეული, იპოვეთ ის და გამოთვალეთ f−1(5)f^{-1}(5).

ამოხსნა

  1. f(x)=(x−3)2−4f(x) = (x - 3)^2 - 4. წვერო x=3x = 3-ზეა; [3;∞)[3; \infty)-ზე ფუნქცია ზრდადია, ამიტომ ინექციაა. მნიშვნელობათა სიმრავლეა [−4;∞)[-4; \infty), ამიტომ f:[3;∞)→[−4;∞)f: [3; \infty) \to [-4; \infty) ბიექციაა და შექცეული აქვს.
  2. y=(x−3)2−4y = (x - 3)^2 - 4, აქედან (x−3)2=y+4(x - 3)^2 = y + 4. რადგან x≥3x \ge 3, ვიღებთ x−3=y+4x - 3 = \sqrt{y + 4}.
  3. x=3+y+4x = 3 + \sqrt{y + 4}, ამიტომ f−1(x)=3+x+4f^{-1}(x) = 3 + \sqrt{x + 4}, x≥−4x \ge -4.
  4. f−1(5)=3+9=6f^{-1}(5) = 3 + \sqrt{9} = 6. შემოწმება: f(6)=36−36+5=5f(6) = 36 - 36 + 5 = 5.

პასუხი: f−1(x)=3+x+4f^{-1}(x) = 3 + \sqrt{x + 4}, f−1(5)=6f^{-1}(5) = 6

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ f(x)=3x−6f(x) = 3x - 6 ფუნქციის შექცეული.
  2. f(x)=x2−1f(x) = x^2 - 1 და g(x)=x3g(x) = x^3 (x∈Rx \in \mathbb{R}). რომელია ინექცია?
  3. იპოვეთ f(x)=x2+1f(x) = x^2 + 1, x≥0x \ge 0 ფუნქციის შექცეული.

პასუხები: 1) f−1(x)=x+63f^{-1}(x) = \dfrac{x + 6}{3} 2) gg არის ინექცია; ff არ არის, რადგან f(−1)=f(1)=0f(-1) = f(1) = 0 3) f−1(x)=x−1f^{-1}(x) = \sqrt{x - 1}, x≥1x \ge 1

§6. გრაფიკის გარდაქმნა და ელემენტარული ფუნქციები

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
ასიმპტოტა
წრფე, რომელსაც ფუნქციის გრაფიკი უსასრულოდ უახლოვდება.მაგალითი: y=1xy = \dfrac{1}{x}-ის ასიმპტოტებია წრფეები x=0x = 0 და y=0y = 0.
ფუნქციის გრაფიკი
ყველა წერტილის (x;f(x))(x; f(x)) სიმრავლე კოორდინატთა სიბრტყეზე.მაგალითი: y=2x+1y = 2x + 1-ის გრაფიკზე დევს წერტილები (0;1)(0; 1) და (1;3)(1; 3).
წილადწრფივი ფუნქცია
ფუნქცია სახით y=ax+bcx+dy = \dfrac{ax + b}{cx + d}; გრაფიკი ჰიპერბოლაა.მაგალითი: y=2x+1x−3y = \dfrac{2x + 1}{x - 3}-ის ასიმპტოტებია x=3x = 3 და y=2y = 2.

გარდაქმნები (y=f(x)y = f(x) გრაფიკიდან):

  • y=f(x−a)y = f(x - a) — გადატანა aa-თი მარჯვნივ (თუ a<0a < 0, მარცხნივ);
  • y=f(x)+by = f(x) + b — გადატანა bb-თი ზემოთ (თუ b<0b < 0, ქვემოთ);
  • y=−f(x)y = -f(x) — სიმეტრია OxOx ღერძის მიმართ;
  • y=f(−x)y = f(-x) — სიმეტრია OyOy ღერძის მიმართ;
  • y=∣f(x)∣y = |f(x)| — OxOx-ის ქვემოთ მდებარე ნაწილი ზემოთ აირეკლება;
  • y=kf(x)y = k f(x), k>1k > 1 — გაჭიმვა OyOy-ის გასწვრივ kk-ჯერ.

რატომ f(x−a)f(x - a) მარჯვნივ? f(x−a)f(x - a) იღებს იმ მნიშვნელობას, რასაც ff იღებს x−ax - a-ზე; ის, რაც ff-ისთვის იყო x=0x = 0-ზე, ახლა x−a=0x - a = 0, ანუ x=ax = a-ზეა.

ელემენტარული ფუნქციები.

ფუნქციაგანსაზღვრის არემნიშვნელობათა სიმრავლეთვისებები
y=kx+by = kx + bR\mathbb{R}R\mathbb{R} (k≠0k \ne 0)წრფე; ზრდადია, თუ k>0k > 0
y=ax2+bx+cy = ax^2 + bx + cR\mathbb{R}იხ. §2პარაბოლა; a>0a > 0 — ტოტები ზემოთ
y=xny = x^n, nn ლუწიR\mathbb{R}[0;∞)[0; \infty)ლუწი
y=xny = x^n, nn კენტიR\mathbb{R}R\mathbb{R}კენტი, ზრდადი
y=kxy = \dfrac{k}{x}x≠0x \ne 0y≠0y \ne 0კენტი; ჰიპერბოლა
y=ax+bcx+dy = \dfrac{ax + b}{cx + d} (წილადწრფივი)x≠−dcx \ne -\dfrac{d}{c}y≠acy \ne \dfrac{a}{c}ჰიპერბოლა; ასიმპტოტებია x=−dcx = -\dfrac{d}{c} და y=acy = \dfrac{a}{c}
y=xy = \sqrt{x}[0;∞)[0; \infty)[0;∞)[0; \infty)ზრდადი
y=axy = a^x (a>0a > 0, a≠1a \ne 1)R\mathbb{R}(0;∞)(0; \infty)გადის (0;1)(0; 1)-ზე
y=log⁡axy = \log_a x(0;∞)(0; \infty)R\mathbb{R}შექცეულია axa^x-ის; გადის (1;0)(1; 0)-ზე
y=sin⁡xy = \sin xR\mathbb{R}[−1;1][-1; 1]კენტი; T=2πT = 2\pi
y=cos⁡xy = \cos xR\mathbb{R}[−1;1][-1; 1]ლუწი; T=2πT = 2\pi
y=tan⁡xy = \tan xx≠π2+πkx \ne \dfrac{\pi}{2} + \pi kR\mathbb{R}კენტი; T=πT = \pi
y=arcsin⁡xy = \arcsin x[−1;1][-1; 1][−π2;π2]\left[-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right]ზრდადი, კენტი
y=arccos⁡xy = \arccos x[−1;1][-1; 1][0;π][0; \pi]კლებადი
y=arctan⁡xy = \arctan xR\mathbb{R}(−π2;π2)\left(-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right)ზრდადი, კენტი

მრავალწევრი anxn+⋯+a0a_n x^n + \dots + a_0 განსაზღვრულია ყველგან. რაციონალური ფუნქცია P(x)Q(x)\dfrac{P(x)}{Q(x)} განსაზღვრულია იქ, სადაც Q(x)≠0Q(x) \ne 0. შექცეული ტრიგონომეტრიული ფუნქციები: arcsin⁡x\arcsin x არის ის კუთხე [−π2;π2]\left[-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right]-დან, რომლის სინუსია xx; arccos⁡x\arccos x — კუთხე [0;π][0; \pi]-დან, რომლის კოსინუსია xx; arctan⁡x\arctan x — კუთხე (−π2;π2)\left(-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right)-დან, რომლის ტანგენსია xx.

მაგალითი 21

როგორ მიიღება y=2−f(x−3)y = 2 - f(x - 3) ფუნქციის გრაფიკი y=f(x)y = f(x)-ის გრაფიკიდან? თუ f(x)=x2f(x) = x^2, იპოვეთ ახალი პარაბოლის წვერო.

ამოხსნა

  1. y=f(x−3)y = f(x - 3): გადატანა 33-ით მარჯვნივ.
  2. y=−f(x−3)y = -f(x - 3): სიმეტრია OxOx ღერძის მიმართ.
  3. y=2−f(x−3)=−f(x−3)+2y = 2 - f(x - 3) = -f(x - 3) + 2: გადატანა 22-ით ზემოთ.
  4. f(x)=x2f(x) = x^2-ის წვერო (0;0)(0; 0)-ია. გადატანით მარჯვნივ 33-ით ვიღებთ (3;0)(3; 0)-ს, სიმეტრია (3;0)(3; 0)-ს არ ცვლის, გადატანა ზემოთ 22-ით გვაძლევს (3;2)(3; 2)-ს.
  5. შემოწმება: y=2−(x−3)2y = 2 - (x - 3)^2 x=3x = 3-ზე 2−0=22 - 0 = 2.

პასუხი: გადატანა 3-ით მარჯვნივ, სიმეტრია OxOx-ის მიმართ, გადატანა 2-ით ზემოთ; წვერო (3;2)(3; 2)

მაგალითი 22

გამოსახეთ y=x2−4x+7y = x^2 - 4x + 7 გრაფიკი როგორც y=x2y = x^2-ის გრაფიკის გადატანა.

ამოხსნა

  1. გამოვყოთ სრული კვადრატი: x2−4x+7=(x2−4x+4)+3=(x−2)2+3x^2 - 4x + 7 = (x^2 - 4x + 4) + 3 = (x - 2)^2 + 3.
  2. y=(x−2)2+3y = (x - 2)^2 + 3 მიიღება y=x2y = x^2-დან გადატანით 22-ით მარჯვნივ და 33-ით ზემოთ.
  3. წვერო (2;3)(2; 3). შემოწმება წვეროს ფორმულით: x0=2x_0 = 2, y0=4−8+7=3y_0 = 4 - 8 + 7 = 3.

პასუხი: გადატანა 2-ით მარჯვნივ და 3-ით ზემოთ; წვერო (2;3)(2; 3)

მაგალითი 23

იპოვეთ y=2x+1x−3y = \dfrac{2x + 1}{x - 3} ფუნქციის ასიმპტოტები, განსაზღვრის არე, მნიშვნელობათა სიმრავლე და გადაკვეთა ღერძებთან.

ამოხსნა

  1. წილადწრფივი ფუნქციაა, a=2a = 2, b=1b = 1, c=1c = 1, d=−3d = -3. ვერტიკალური ასიმპტოტაა x=−dc=3x = -\dfrac{d}{c} = 3, ჰორიზონტალური — y=ac=2y = \dfrac{a}{c} = 2.
  2. გავყოთ მრიცხველი: 2x+1x−3=2+7x−3\dfrac{2x + 1}{x - 3} = 2 + \dfrac{7}{x - 3}. ეს არის y=7xy = \dfrac{7}{x}-ის გრაფიკი, გადატანილი 33-ით მარჯვნივ და 22-ით ზემოთ.
  3. 7x−3\dfrac{7}{x - 3} ნულს არასოდეს უდრის, ამიტომ y≠2y \ne 2. განსაზღვრის არე: x≠3x \ne 3.
  4. OyOy ღერძთან: x=0x = 0, y=1−3=−13y = \dfrac{1}{-3} = -\dfrac{1}{3}. OxOx ღერძთან: 2x+1=02x + 1 = 0, x=−12x = -\dfrac{1}{2}.

პასუხი: ასიმპტოტები x=3x = 3 და y=2y = 2; განსაზღვრის არე x≠3x \ne 3; მნიშვნელობათა სიმრავლე y≠2y \ne 2; ღერძებთან (0;−13)\left(0; -\dfrac{1}{3}\right) და (−12;0)\left(-\dfrac{1}{2}; 0\right)

მაგალითი 24

y=axy = a^x (a>0a > 0, a≠1a \ne 1) ფუნქციის გრაფიკი გადის წერტილზე (2;9)(2; 9). იპოვეთ f(−1)f(-1).

ამოხსნა

  1. a2=9a^2 = 9, ამიტომ a=3a = 3 (a=−3a = -3 არ გამოდგება, რადგან a>0a > 0).
  2. f(x)=3xf(x) = 3^x და f(−1)=3−1=13f(-1) = 3^{-1} = \dfrac{1}{3}.
  3. შემოწმება: f(2)=32=9f(2) = 3^2 = 9.

პასუხი: 13\dfrac{1}{3}

მაგალითი 25

გამოთვალეთ: (ა) arcsin⁡(−12)\arcsin\left(-\dfrac{1}{2}\right); (ბ) arccos⁡(−12)\arccos\left(-\dfrac{1}{2}\right); (გ) arctan⁡3\arctan\sqrt{3}.

ამოხსნა

  1. (ა) ვეძებთ კუთხეს [−π2;π2]\left[-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right]-დან, რომლის სინუსია −12-\dfrac{1}{2}: ეს არის −π6-\dfrac{\pi}{6}.
  2. (ბ) ვეძებთ კუთხეს [0;π][0; \pi]-დან, რომლის კოსინუსია −12-\dfrac{1}{2}: ეს არის 2π3\dfrac{2\pi}{3}.
  3. (გ) ვეძებთ კუთხეს (−π2;π2)\left(-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right)-დან, რომლის ტანგენსია 3\sqrt{3}: ეს არის π3\dfrac{\pi}{3}.

პასუხი: (ა) −π6-\dfrac{\pi}{6}; (ბ) 2π3\dfrac{2\pi}{3}; (გ) π3\dfrac{\pi}{3}

შეამოწმე თავი

  1. y=x2y = x^2 გრაფიკიდან მივიღეთ y=(x+2)2−1y = (x + 2)^2 - 1. როგორია გადატანა და სად არის წვერო?
  2. იპოვეთ y=3x−1x+2y = \dfrac{3x - 1}{x + 2} ფუნქციის ასიმპტოტები.
  3. გამოთვალეთ arccos⁡(−32)\arccos\left(-\dfrac{\sqrt{3}}{2}\right).

პასუხები: 1) 22-ით მარცხნივ და 11-ით ქვემოთ; წვერო (−2;−1)(-2; -1) 2) x=−2x = -2 და y=3y = 3 3) 5π6\dfrac{5\pi}{6}

მოკლედ

  • ასახვა: თითო xx-ს ზუსტად ერთი yy. ვერტიკალური წრფე გრაფიკს არაუმეტეს ერთ წერტილში კვეთს.
  • განსაზღვრის არე: მნიშვნელი ≠0\ne 0; ლუწი ფესვქვეშ ≥0\ge 0; ლოგარითმის ქვეშ >0> 0.
  • მნიშვნელობათა სიმრავლე: კვადრატულისთვის წვეროს ორდინატა y0=f(−b2a)y_0 = f\left(-\dfrac{b}{2a}\right); სეგმენტზე — ბოლოები და წვერო.
  • ლუწი: f(−x)=f(x)f(-x) = f(x); კენტი: f(−x)=−f(x)f(-x) = -f(x) (განსაზღვრის არე სიმეტრიულია). sin⁡kx\sin kx-ის პერიოდია 2π∣k∣\dfrac{2\pi}{|k|}, tan⁡kx\tan kx-ის — π∣k∣\dfrac{\pi}{|k|}; ჯამისთვის — უმცირესი საერთო ჯერადი.
  • axa^x, log⁡ax\log_a x ზრდადია, თუ a>1a > 1, და კლებადია, თუ 0<a<10 < a < 1.
  • (g∘f)(x)=g(f(x))(g \circ f)(x) = g(f(x)) — ჯერ ff, მერე gg. სახე f(C)f(C), წინასახე f−1(D)f^{-1}(D).
  • ბიექცია = ინექცია + სიურექცია; მხოლოდ მას აქვს შექცეული. შექცეულის პოვნა: xx გამოვსახოთ yy-ით და ადგილები გავცვალოთ; გრაფიკები სიმეტრიულია y=xy = x-ის მიმართ.
  • f(x−a)+bf(x - a) + b — გადატანა ვექტორით (a;b)(a; b); −f(x)-f(x) — სიმეტრია OxOx-ის მიმართ; ∣f(x)∣|f(x)| — უარყოფითი ნაწილი ზემოთ აირეკლება.
  • arcsin⁡∈[−π2;π2]\arcsin \in \left[-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right], arccos⁡∈[0;π]\arccos \in [0; \pi], arctan⁡∈(−π2;π2)\arctan \in \left(-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right).