§1. ასახვა, ფუნქცია და განსაზღვრის არე
ამ ნაწილის ტერმინები (6)
- ასახვა
- წესი, რომელიც პირველი სიმრავლის თითოეულ ელემენტს მეორე სიმრავლის ზუსტად ერთ ელემენტს შეუსაბამებს.მაგალითი: წესი „რიცხვს შევუსაბამოთ მისი კვადრატი“: 3 ↦ 9, −3 ↦ 9; თითო რიცხვს ერთი მნიშვნელობა აქვს.
- ასახვის შეზღუდვა
- იგივე წესი, ოღონდ განსაზღვრის არის მხოლოდ ნაწილზე.მაგალითი: რიცხვთა წრფეზე არ არის ინექცია, მაგრამ -ზე შეზღუდვა ინექციაა.
- სიმრავლის სახე
- ყველა მნიშვნელობა, რომელსაც ფუნქცია იღებს მოცემული სიმრავლის ელემენტებზე.მაგალითი: და სიმრავლე : სახეა .
- სიმრავლის წინასახე
- ყველა ის არგუმენტი, რომლის მნიშვნელობა მოცემულ სიმრავლეშია.მაგალითი: და სიმრავლე : წინასახეა .
- ფუნქციათა კომპოზიცია
- ფუნქცია, რომელშიც ჯერ ერთი ფუნქციის მნიშვნელობას ვითვლით, მერე მას მეორეში ვსვამთ: .მაგალითი: , : .
- ფუნქციის განსაზღვრის არე
- ყველა არგუმენტი , რომლისთვისაც ფუნქციის მნიშვნელობა გამოითვლება.მაგალითი: -ის განსაზღვრის არეა , რადგან უარყოფითი რიცხვის ფესვი არ გვაქვს.
ასახვა — ეს არის წესი, რომელიც სიმრავლის თითოეულ ელემენტს სიმრავლის ერთადერთ ელემენტს შეუსაბამებს. არის განსაზღვრის არე, ხოლო ყველა იმ მნიშვნელობის სიმრავლე, რომელსაც რეალურად იღებს, არის მნიშვნელობათა სიმრავლე .
ფუნქცია — ეს არის ასახვა რიცხვთა სიმრავლიდან რიცხვთა სიმრავლეში. არის არგუმენტი, — ფუნქციის მნიშვნელობა. ფუნქციას ვაძლევთ სამი გზით: ფორმულით (), ცხრილით (-ის თითოეულ მნიშვნელობასთან წერია) ან გრაფიკით. გრაფიკი არის ყველა წერტილის სიმრავლე. თითო -ს ერთი შეესაბამება, ამიტომ ვერტიკალური წრფე გრაფიკს არაუმეტეს ერთ წერტილში კვეთს.
ფუნქციის მნიშვნელობის გამოსათვლელად არგუმენტის ადგილას ვსვამთ რიცხვს ან გამოსახულებას: თუ , მაშინ და .
განსაზღვრის არის პოვნა. გამოვრიცხავთ იმ -ებს, რომლებზეც გამოსახულებას აზრი არა აქვს:
- მნიშვნელი ნულია: -სთვის ;
- ლუწი ხარისხის ფესვქვეშ უარყოფითი გამოსახულებაა: -სთვის ;
- ლოგარითმის ქვეშ არადადებითი გამოსახულებაა: -სთვის ;
- -ისთვის .
თუ პირობები რამდენიმეა, ყველა ერთად უნდა შესრულდეს.
მაგალითი 1
ფუნქცია მოცემულია ფორმულით . იპოვეთ და .
ამოხსნა
- -ის ადგილას ვსვამთ -ს: .
- -ის ადგილას ვსვამთ -ს: .
- ფრჩხილები გავხსნათ: .
პასუხი: ,
მაგალითი 2
რომელია ფუნქცია (ცხრილში მოცემულია წყვილები )? (ა) , , ; (ბ) , , .
ამოხსნა
- ფუნქციაში თითო -ს ზუსტად ერთი უნდა შეესაბამებოდეს.
- (ა) — ; — ; — . ყოველ -ს ერთი აქვს. ორ სხვადასხვა -ს ერთი და იგივე შეიძლება ჰქონდეს, ამიტომ ეს ფუნქციაა.
- (ბ) -ს ორი მნიშვნელობა აქვს: და . ეს ფუნქცია არ არის.
პასუხი: (ა) ფუნქციაა; (ბ) არ არის
მაგალითი 3
იპოვეთ ფუნქციის განსაზღვრის არე.
ამოხსნა
- ფესვქვეშა გამოსახულება არაუარყოფითია: , ანუ .
- მნიშვნელი ნულის ტოლი არ არის: , ანუ .
- ორივე პირობა ერთად: სხივიდან გამოვრიცხოთ წერტილი .
პასუხი:
მაგალითი 4
იპოვეთ ფუნქციის განსაზღვრის არე.
ამოხსნა
- ფესვქვეშ: , ანუ . ფესვებია და , ამიტომ .
- ლოგარითმის ქვეშ: , ანუ ან .
- ორივე პირობა ერთად: და ( ან ). ( არ ეთავსება -ს.)
- რჩება .
პასუხი:
მაგალითი 5
იპოვეთ ფუნქციის განსაზღვრის არე.
ამოხსნა
- მნიშვნელი ნული არ უნდა იყოს: .
- ყოველთვის -სა და -ს შორისაა, ე. ი. .
- , ამიტომ მთლიანად შუალედშია, სადაც კოსინუსი დადებითია.
- ამიტომ ყველა -ზე და მნიშვნელი არასოდეს ნულდება.
პასუხი: ყველა ნამდვილი რიცხვი,
შეამოწმე თავი
- . იპოვეთ და .
- იპოვეთ ფუნქციის განსაზღვრის არე.
- იპოვეთ ფუნქციის განსაზღვრის არე.
პასუხები: 1) , 2) და 3)
§2. მნიშვნელობათა სიმრავლე
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- მნიშვნელობათა სიმრავლე
- ყველა ის რიცხვი , რომელსაც ფუნქცია რეალურად იღებს.მაგალითი: იღებს მხოლოდ არაუარყოფით მნიშვნელობებს, ამიტომ მნიშვნელობათა სიმრავლეა .
მნიშვნელობათა სიმრავლე — ეს არის ყველა , რომელსაც ფუნქცია რეალურად იღებს. როგორ ვპოულობთ:
- კვადრატული ფუნქცია . პარაბოლის წვეროს აბსცისაა , ორდინატაა . თუ , მნიშვნელობათა სიმრავლეა ; თუ — .
- სეგმენტი . ვითვლით -ს სეგმენტის ბოლოებში და, თუ სეგმენტშია, წვეროშიც. უმცირესი და უდიდესი მნიშვნელობა ამ რიცხვებშია; უწყვეტი ფუნქცია იღებს ყველა მნიშვნელობას მათ შორის.
- ცნობილი შეზღუდვები. , , . ამ შეზღუდვებიდან ნაბიჯ-ნაბიჯ ვაგებთ მთელ გამოსახულებას.
- მოდულიანი ფუნქცია. მოდულებს ვხსნით შუალედებად (იხ. გაკვეთილი „განტოლებები, უტოლობები და სისტემები", §5); თითოეულ შუალედში ფუნქცია წრფივია და უდიდესი ან უმცირესი მნიშვნელობა შუალედის ბოლოშია.
მაგალითი 6
იპოვეთ ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლე.
ამოხსნა
- წვეროს აბსცისა: .
- წვეროს ორდინატა: .
- : პარაბოლის ტოტები ზემოთაა, ამიტომ უმცირესი მნიშვნელობაა და ფუნქცია ყველა მნიშვნელობას -დან უსასრულობამდე იღებს.
პასუხი:
მაგალითი 7
იპოვეთ ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლე სეგმენტზე .
ამოხსნა
- წვეროს აბსცისა: . წერტილი სეგმენტშია.
- — უმცირესი მნიშვნელობა ().
- ბოლოებზე: და .
- უდიდესი მნიშვნელობაა . ფუნქცია იღებს ყველა მნიშვნელობას -სა და -ს შორის.
პასუხი:
მაგალითი 8
იპოვეთ ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლე.
ამოხსნა
- განსაზღვრის არე: , ანუ და .
- ამ არეში იცვლება -დან -მდე, ამიტომ იცვლება -დან -მდე.
- ფესვი იცვლება -დან -მდე.
- გამოვაკლოთ : იცვლება -დან -მდე.
პასუხი:
მაგალითი 9
იპოვეთ ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლე.
ამოხსნა
- განსაზღვრის არე: . აქ იღებს ნებისმიერ ნამდვილ მნიშვნელობას; აღვნიშნოთ .
- , ამიტომ მნიშვნელი და ის შეიძლება იყოს ნებისმიერი რიცხვი -დან უსასრულობამდე.
- მაშინ იცვლება შუალედში: უდიდესია (, ანუ ), ნულს კი არასოდეს უდრის.
- გავამრავლოთ -ზე: .
პასუხი:
მაგალითი 10
იპოვეთ ფუნქციის უდიდესი მნიშვნელობა.
ამოხსნა
- მოდულის ნიშნის ქვეშ მდგომი გამოსახულებების ნულებია და (რადგან ). სამი შუალედია.
- : , , ამიტომ . ის ზრდადია და -ზე უდრის .
- : , ამიტომ . ის კლებადია და -ზე უდრის .
- : . ის კლებადია და -ზე უდრის .
- უდიდესი მნიშვნელობა მიიღება -ზე.
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლე.
- იპოვეთ ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლე სეგმენტზე .
- იპოვეთ ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლე.
პასუხები: 1) 2) 3)
§3. ფუნქციის თვისებები: მონოტონურობა, ლუწობა, პერიოდულობა
ამ ნაწილის ტერმინები (6)
- ზრდადი ფუნქცია
- ფუნქცია, რომლის მნიშვნელობა არგუმენტის გაზრდისას იზრდება; გრაფიკი მარცხნიდან მარჯვნივ მაღლა მიდის.მაგალითი: ზრდადია: -ზე , -ზე .
- კენტი ფუნქცია
- ფუნქცია, რომელიც -ზე საპირისპირო მნიშვნელობას იღებს: ; გრაფიკი კოორდინატთა სათავის მიმართ სიმეტრიულია.მაგალითი: : .
- კლებადი ფუნქცია
- ფუნქცია, რომლის მნიშვნელობა არგუმენტის გაზრდისას მცირდება; გრაფიკი მარცხნიდან მარჯვნივ ქვემოთ მიდის.მაგალითი: კლებადია: -ზე , -ზე .
- ლუწი ფუნქცია
- ფუნქცია, რომელიც -სა და -ზე ერთსა და იმავე მნიშვნელობას იღებს: ; გრაფიკი ღერძის მიმართ სიმეტრიულია.მაგალითი: : .
- პერიოდული ფუნქცია
- ფუნქცია, რომლის მნიშვნელობები გარკვეული რიცხვის გავლის შემდეგ მეორდება: .მაგალითი: -ის პერიოდია : .
- უმცირესი პერიოდი
- ყველაზე მცირე დადებითი რიცხვი , რომლისთვისაც .მაგალითი: -ის უმცირესი პერიოდია .
ზრდადი ფუნქცია შუალედზე: გვაძლევს (გრაფიკი მარცხნიდან მარჯვნივ მაღლა მიდის). კლებადი: გვაძლევს (გრაფიკი ქვემოთ მიდის). ორივე ერთად მონოტონური ფუნქციებია. ცნობილი შემთხვევები:
- : ზრდადია, თუ , კლებადია, თუ ;
- და : ზრდადია, თუ , კლებადია, თუ ;
- : წვეროს ორივე მხარეს მონოტონურობა სხვადასხვაა (თუ , წვეროდან მარცხნივ კლებადია, მარჯვნივ — ზრდადი).
მონოტონურობით ვადარებთ რიცხვებს: ზრდადი ფუნქციისთვის მეტ არგუმენტს მეტი მნიშვნელობა შეესაბამება, კლებადისთვის — ნაკლები.
ლუწი ფუნქცია: განსაზღვრის არე ნულის მიმართ სიმეტრიულია და ; გრაფიკი ღერძის მიმართ სიმეტრიულია. კენტი ფუნქცია: განსაზღვრის არე სიმეტრიულია და ; გრაფიკი კოორდინატთა სათავის მიმართ სიმეტრიულია. ბევრი ფუნქცია არც ლუწია და არც კენტი. ლუწია: , , ; კენტია: , , , . გამრავლებისას: ლუწი ლუწი = ლუწი, კენტი კენტი = ლუწი, ლუწი კენტი = კენტი.
პერიოდული ფუნქცია: არსებობს , რომლისთვისაც ყველა -ზე; უმცირეს ასეთ -ს უმცირესი პერიოდი ჰქვია. და : ; : . ორი პერიოდული ფუნქციის ჯამის პერიოდი მათი პერიოდების უმცირესი საერთო ჯერადია.
მაგალითი 11
დაადგინეთ ლუწობა: (ა) ; (ბ) ; (გ) .
ამოხსნა
- ყველა ფუნქციის განსაზღვრის არე სიმეტრიულია (ნებისმიერი რიცხვი). ვითვლით -ზე.
- (ა) . კენტია.
- (ბ) . ლუწია.
- (გ) , . , ამიტომ ლუწი არ არის; , ამიტომ კენტიც არ არის.
პასუხი: (ა) კენტი; (ბ) ლუწი; (გ) არც ლუწი, არც კენტი
მაგალითი 12
იპოვეთ ფუნქციის უმცირესი დადებითი პერიოდი.
ამოხსნა
- -ის პერიოდია , -ის პერიოდია .
- გამოვსახოთ ორივე -ს წილადად: და .
- ვეძებთ უმცირეს რიცხვს, რომელიც ორივეს ჯერადია: -ის ჯერადებია ; -ის ჯერადებია პირველი საერთოა .
- ამიტომ .
პასუხი:
მაგალითი 13
იპოვეთ ფუნქციის ზრდადობისა და კლებადობის შუალედები.
ამოხსნა
- წვეროს აბსცისა: .
- : წვეროდან მარცხნივ ფუნქცია კლებადია, მარჯვნივ — ზრდადი.
- შემოწმება: , , . ჯერ მნიშვნელობა კლებულობს -დან -მდე, მერე იზრდება -დან -მდე.
პასუხი: კლებადია -ზე, ზრდადია -ზე
მაგალითი 14
რომელია მეტი: თუ ?
ამოხსნა
- ფუძე , ამიტომ კლებადია.
- და კლებადი ფუნქციისთვის მეტ არგუმენტს ნაკლები მნიშვნელობა შეესაბამება: .
- შემოწმება: , , და .
პასუხი: მეტია
შეამოწმე თავი
- ლუწია, კენტია თუ არცერთი?
- იპოვეთ ფუნქციის უმცირესი დადებითი პერიოდი.
- იპოვეთ ფუნქციის ზრდადობის შუალედი.
პასუხები: 1) კენტია 2) 3) ზრდადია -ზე
§4. კომპოზიცია, სახე და წინასახე
კომპოზიცია (რთული ფუნქცია): . ჯერ ვითვლით შიგნითა ფუნქციას , მერე მის შედეგზე — გარეთა -ს. ზოგადად . კომპოზიცია განსაზღვრულია, როცა ეკუთვნის -ს განსაზღვრის არეს.
შეზღუდვა. თუ , მაშინ არის იგივე წესი, მაგრამ მხოლოდ -ზე. შეზღუდვამ შეიძლება თვისებები შეცვალოს (იხ. §5).
სახე და წინასახე. სიმრავლის სახეა — ყველა მნიშვნელობა, რომელსაც იღებს -ზე. სიმრავლის წინასახეა — ყველა , რომლის მნიშვნელობა -შია. წინასახე ყველა ასახვას აქვს, შექცეული ფუნქციის არსებობა არ სჭირდება.
მაგალითი 15
და . გამოთვალეთ , და ჩაწერეთ , ფორმულებით.
ამოხსნა
- , ამიტომ .
- , ამიტომ .
- .
- .
- შემოწმება -ზე: და .
პასუხი: , ; ,
მაგალითი 16
ცნობილია, რომ ყოველი -ისთვის . იპოვეთ და .
ამოხსნა
- აღვნიშნოთ , მაშინ .
- და .
- .
- ამიტომ და .
- შემოწმება: , ანუ : .
პასუხი: ,
მაგალითი 17
ფუნქციისთვის () იპოვეთ: (ა) სეგმენტის სახე; (ბ) სიმრავლის წინასახე; (გ) სეგმენტის წინასახე.
ამოხსნა
- (ა) -ზე უმცირესი მნიშვნელობაა , უდიდესი — . სახეა .
- (ბ) გვაძლევს ან .
- (გ) ნიშნავს , ანუ ან .
პასუხი: (ა) ; (ბ) ; (გ)
შეამოწმე თავი
- , . იპოვეთ და .
- ცნობილია, რომ . იპოვეთ .
- ფუნქციისთვის იპოვეთ სიმრავლე -ის წინასახე.
პასუხები: 1) , 2) 3)
§5. ინექცია, სიურექცია, ბიექცია და შექცეული ფუნქცია
ამ ნაწილის ტერმინები (4)
- ბიექცია
- ასახვა, რომელიც ერთდროულად ინექციაა და სიურექცია; ასეთ ასახვას შექცეული აქვს.მაგალითი: () ბიექციაა: ყოველი მიიღება -ზე.
- ინექცია
- ასახვა, რომელშიც სხვადასხვა არგუმენტს სხვადასხვა მნიშვნელობა შეესაბამება.მაგალითი: ინექციაა; არ არის, რადგან .
- სიურექცია
- ასახვა, რომელშიც მეორე სიმრავლის ყოველი ელემენტი მიიღება.მაგალითი: () სიურექცია არ არის: არასოდეს მიიღება.
- შექცეული ფუნქცია
- ფუნქცია, რომელიც -ის მნიშვნელობას უკან არგუმენტად აბრუნებს: .მაგალითი: -ისთვის , ამიტომ .
ასახვა .
- ინექცია: სხვადასხვა არგუმენტს სხვადასხვა მნიშვნელობა შეესაბამება, ანუ გვაძლევს . გრაფიკზე: ყოველი ჰორიზონტალური წრფე გრაფიკს არაუმეტეს ერთ წერტილში კვეთს. მკაცრად მონოტონური ფუნქცია ინექციაა.
- სიურექცია: , ანუ -ს ყოველი ელემენტი მიიღება.
- ბიექცია (ურთიერთცალსახა ასახვა): ერთდროულად ინექცია და სიურექცია.
შექცეული ასახვა მხოლოდ ბიექციას აქვს: და . -ის განსაზღვრის არე უდრის -ის მნიშვნელობათა სიმრავლეს, გრაფიკები წრფის მიმართ სიმეტრიულია. როგორ ვპოულობთ: (1) განტოლებიდან გამოვსახავთ -ს -ით; (2) -სა და -ს ადგილებს ვცვლით. არ არის .
მაგალითი 18
განსაზღვრეთ, არის თუ არა ინექცია, სიურექცია, ბიექცია: (ა) , ; (ბ) , ; (გ) , ; (დ) -ის შეზღუდვა .
ამოხსნა
- (ა) , ამიტომ ინექცია არ არის. რიცხვი არასოდეს მიიღება (), ამიტომ სიურექციაც არ არის.
- (ბ) გვაძლევს — ინექციაა. ნებისმიერი მიიღება -ზე — სიურექციაა. ამიტომ ბიექციაა.
- (გ) ზრდადია — ინექციაა. მაგრამ ყოველთვის, ამიტომ არ მიიღება და სიურექცია არ არის.
- (დ) -ზე ზრდადია (ინექცია), და ყოველი მიიღება -ზე (სიურექცია). ეს ბიექციაა.
პასუხი: (ა) არც ინექცია, არც სიურექცია; (ბ) ბიექცია; (გ) ინექცია, სიურექცია არ არის; (დ) ბიექცია
მაგალითი 19
იპოვეთ ფუნქციის შექცეული ფუნქცია.
ამოხსნა
- . გავამრავლოთ -ზე: .
- , აქედან და .
- .
- ადგილებს ვცვლით: , . რიცხვი არის -ის მნიშვნელობათა სიმრავლიდან გამოვარდნილი რიცხვი, ამიტომ -ის განსაზღვრის არე აკლებს მას.
- შემოწმება: და .
პასუხი:
მაგალითი 20
მოცემულია , . დაამტკიცეთ, რომ ფუნქციას აქვს შექცეული, იპოვეთ ის და გამოთვალეთ .
ამოხსნა
- . წვერო -ზეა; -ზე ფუნქცია ზრდადია, ამიტომ ინექციაა. მნიშვნელობათა სიმრავლეა , ამიტომ ბიექციაა და შექცეული აქვს.
- , აქედან . რადგან , ვიღებთ .
- , ამიტომ , .
- . შემოწმება: .
პასუხი: ,
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ ფუნქციის შექცეული.
- და (). რომელია ინექცია?
- იპოვეთ , ფუნქციის შექცეული.
პასუხები: 1) 2) არის ინექცია; არ არის, რადგან 3) ,
§6. გრაფიკის გარდაქმნა და ელემენტარული ფუნქციები
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- ასიმპტოტა
- წრფე, რომელსაც ფუნქციის გრაფიკი უსასრულოდ უახლოვდება.მაგალითი: -ის ასიმპტოტებია წრფეები და .
- ფუნქციის გრაფიკი
- ყველა წერტილის სიმრავლე კოორდინატთა სიბრტყეზე.მაგალითი: -ის გრაფიკზე დევს წერტილები და .
- წილადწრფივი ფუნქცია
- ფუნქცია სახით ; გრაფიკი ჰიპერბოლაა.მაგალითი: -ის ასიმპტოტებია და .
გარდაქმნები ( გრაფიკიდან):
- — გადატანა -თი მარჯვნივ (თუ , მარცხნივ);
- — გადატანა -თი ზემოთ (თუ , ქვემოთ);
- — სიმეტრია ღერძის მიმართ;
- — სიმეტრია ღერძის მიმართ;
- — -ის ქვემოთ მდებარე ნაწილი ზემოთ აირეკლება;
- , — გაჭიმვა -ის გასწვრივ -ჯერ.
რატომ მარჯვნივ? იღებს იმ მნიშვნელობას, რასაც იღებს -ზე; ის, რაც -ისთვის იყო -ზე, ახლა , ანუ -ზეა.
ელემენტარული ფუნქციები.
| ფუნქცია | განსაზღვრის არე | მნიშვნელობათა სიმრავლე | თვისებები |
|---|---|---|---|
| () | წრფე; ზრდადია, თუ | ||
| იხ. §2 | პარაბოლა; — ტოტები ზემოთ | ||
| , ლუწი | ლუწი | ||
| , კენტი | კენტი, ზრდადი | ||
| კენტი; ჰიპერბოლა | |||
| (წილადწრფივი) | ჰიპერბოლა; ასიმპტოტებია და | ||
| ზრდადი | |||
| (, ) | გადის -ზე | ||
| შექცეულია -ის; გადის -ზე | |||
| კენტი; | |||
| ლუწი; | |||
| კენტი; | |||
| ზრდადი, კენტი | |||
| კლებადი | |||
| ზრდადი, კენტი |
მრავალწევრი განსაზღვრულია ყველგან. რაციონალური ფუნქცია განსაზღვრულია იქ, სადაც . შექცეული ტრიგონომეტრიული ფუნქციები: არის ის კუთხე -დან, რომლის სინუსია ; — კუთხე -დან, რომლის კოსინუსია ; — კუთხე -დან, რომლის ტანგენსია .
მაგალითი 21
როგორ მიიღება ფუნქციის გრაფიკი -ის გრაფიკიდან? თუ , იპოვეთ ახალი პარაბოლის წვერო.
ამოხსნა
- : გადატანა -ით მარჯვნივ.
- : სიმეტრია ღერძის მიმართ.
- : გადატანა -ით ზემოთ.
- -ის წვერო -ია. გადატანით მარჯვნივ -ით ვიღებთ -ს, სიმეტრია -ს არ ცვლის, გადატანა ზემოთ -ით გვაძლევს -ს.
- შემოწმება: -ზე .
პასუხი: გადატანა 3-ით მარჯვნივ, სიმეტრია -ის მიმართ, გადატანა 2-ით ზემოთ; წვერო
მაგალითი 22
გამოსახეთ გრაფიკი როგორც -ის გრაფიკის გადატანა.
ამოხსნა
- გამოვყოთ სრული კვადრატი: .
- მიიღება -დან გადატანით -ით მარჯვნივ და -ით ზემოთ.
- წვერო . შემოწმება წვეროს ფორმულით: , .
პასუხი: გადატანა 2-ით მარჯვნივ და 3-ით ზემოთ; წვერო
მაგალითი 23
იპოვეთ ფუნქციის ასიმპტოტები, განსაზღვრის არე, მნიშვნელობათა სიმრავლე და გადაკვეთა ღერძებთან.
ამოხსნა
- წილადწრფივი ფუნქციაა, , , , . ვერტიკალური ასიმპტოტაა , ჰორიზონტალური — .
- გავყოთ მრიცხველი: . ეს არის -ის გრაფიკი, გადატანილი -ით მარჯვნივ და -ით ზემოთ.
- ნულს არასოდეს უდრის, ამიტომ . განსაზღვრის არე: .
- ღერძთან: , . ღერძთან: , .
პასუხი: ასიმპტოტები და ; განსაზღვრის არე ; მნიშვნელობათა სიმრავლე ; ღერძებთან და
მაგალითი 24
(, ) ფუნქციის გრაფიკი გადის წერტილზე . იპოვეთ .
ამოხსნა
- , ამიტომ ( არ გამოდგება, რადგან ).
- და .
- შემოწმება: .
პასუხი:
მაგალითი 25
გამოთვალეთ: (ა) ; (ბ) ; (გ) .
ამოხსნა
- (ა) ვეძებთ კუთხეს -დან, რომლის სინუსია : ეს არის .
- (ბ) ვეძებთ კუთხეს -დან, რომლის კოსინუსია : ეს არის .
- (გ) ვეძებთ კუთხეს -დან, რომლის ტანგენსია : ეს არის .
პასუხი: (ა) ; (ბ) ; (გ)
შეამოწმე თავი
- გრაფიკიდან მივიღეთ . როგორია გადატანა და სად არის წვერო?
- იპოვეთ ფუნქციის ასიმპტოტები.
- გამოთვალეთ .
პასუხები: 1) -ით მარცხნივ და -ით ქვემოთ; წვერო 2) და 3)
მოკლედ
- ასახვა: თითო -ს ზუსტად ერთი . ვერტიკალური წრფე გრაფიკს არაუმეტეს ერთ წერტილში კვეთს.
- განსაზღვრის არე: მნიშვნელი ; ლუწი ფესვქვეშ ; ლოგარითმის ქვეშ .
- მნიშვნელობათა სიმრავლე: კვადრატულისთვის წვეროს ორდინატა ; სეგმენტზე — ბოლოები და წვერო.
- ლუწი: ; კენტი: (განსაზღვრის არე სიმეტრიულია). -ის პერიოდია , -ის — ; ჯამისთვის — უმცირესი საერთო ჯერადი.
- , ზრდადია, თუ , და კლებადია, თუ .
- — ჯერ , მერე . სახე , წინასახე .
- ბიექცია = ინექცია + სიურექცია; მხოლოდ მას აქვს შექცეული. შექცეულის პოვნა: გამოვსახოთ -ით და ადგილები გავცვალოთ; გრაფიკები სიმეტრიულია -ის მიმართ.
- — გადატანა ვექტორით ; — სიმეტრია -ის მიმართ; — უარყოფითი ნაწილი ზემოთ აირეკლება.
- , , .