მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. ხდომილობა და კლასიკური ალბათობა

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
ალბათობა
რიცხვი 0-დან 1-მდე, რომელიც გვიჩვენებს, რამდენად შესაძლებელია, რომ რაიმე მოხდეს. თუ ყველა შედეგი ტოლშესაძლებელია, ის ტოლია ხელსაყრელი შედეგების რაოდენობა გაყოფილი ყველა შედეგის რაოდენობაზე.მაგალითი: კამათელზე ლუწი რიცხვის მოსვლის შანსია 3 ÷ 6 = 0,5.
ელემენტარულ ხდომილობათა სივრცე
ქმედების ყველა შესაძლო შედეგის სიმრავლე, რომელიც სხვა შედეგებად აღარ იშლება.მაგალითი: კამათლისთვის ის არის {1, 2, 3, 4, 5, 6}.
ხდომილობა
რაიმე ქმედების შედეგი ან რამდენიმე შედეგის ჯგუფი, რომელზეც შეგვიძლია ვთქვათ „მოხდა“ ან „არ მოხდა“.მაგალითი: კამათლის გაგორებისას „მოვიდა ლუწი რიცხვი“ ნიშნავს 2, 4 ან 6-ს.

ცდა — ეს არის ქმედება, რომლის შედეგი წინასწარ არ ვიცით (მონეტის აგდება, კამათლის გაგორება, ბურთის ამოღება ურნიდან). ცდის ერთ-ერთ შესაძლო შედეგს ელემენტარული შედეგი ეწოდება.

  • ელემენტარულ ხდომილობათა სივრცე — ანუ ცდის ყველა შესაძლო შედეგის სიმრავლე; აღინიშნება Ω\Omega-თი. კამათლისთვის Ω={1,2,3,4,5,6}\Omega = \{1, 2, 3, 4, 5, 6\}.
  • ხდომილობა — ანუ შედეგების ნებისმიერი ჯგუფი, რომელზეც შეგვიძლია ვთქვათ „მოხდა" ან „არ მოხდა" (მაგალითად, „მოვიდა ლუწი რიცხვი" ნიშნავს {2,4,6}\{2, 4, 6\}). ხდომილობა Ω\Omega-ს ქვესიმრავლეა.
  • აუცილებელი ხდომილობა — ანუ ისეთი, რომელიც ყოველთვის მოხდება (მთელი Ω\Omega); შეუძლებელი ხდომილობა — ისეთი, რომელიც არასოდეს მოხდება (ცარიელი სიმრავლე).

ალბათობის კლასიკური განსაზღვრა. თუ ცდას nn ტოლშესაძლებელი შედეგი აქვს და მათგან mm შედეგი „ხელს უწყობს" ხდომილობას AA (ანუ ამ შედეგებისას AA ხდება), მაშინ P(A)=mn.P(A) = \dfrac{m}{n}. ალბათობა ყოველთვის 00-სა და 11-ს შორისაა: შეუძლებელი ხდომილობის ალბათობა 0-ია, აუცილებელი ხდომილობისა — 1.

რატომ ვითვლით ასე? თუ ყველა შედეგს ერთნაირი შანსი აქვს, თითოეულის წილი 1n\dfrac{1}{n}-ია. AA-სთვის mm შედეგია ხელსაყრელი, ამიტომ მათი წილების ჯამია m×1nm \times \dfrac{1}{n}.

მნიშვნელოვანი პირობა: შედეგები ტოლშესაძლებელი უნდა იყოს. მაგალითად, ორი მონეტის აგდებისას შედეგია ოთხი: გერბ-გერბი, გერბ-საფასური, საფასური-გერბი, საფასური-საფასური. „ერთი გერბი" მათგან ორს ეკუთვნის, ამიტომ მისი ალბათობა 24\dfrac{2}{4}-ია, ხოლო „ორი გერბის" — 14\dfrac{1}{4}.

შედეგებს ვთვლით ან ჩამოწერით, ან კომბინატორიკით: ვარჩევთ kk ელემენტს nn-დან Cnk=n!k! (n−k)!C_n^k = \dfrac{n!}{k!\,(n-k)!} წესით.

მაგალითი 1

ორ კამათელს ვაგორებთ. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ქულათა ჯამი 8 იქნება?

ამოხსნა

  1. ორი კამათლის შედეგები წყვილებია (a;b)(a; b), სადაც aa და bb თითო 1-დან 6-მდეა. სულ 6×6=366 \times 6 = 36 ტოლშესაძლებელი წყვილია.
  2. ჯამი 8 გამოდის წყვილებზე: (2;6)(2; 6), (3;5)(3; 5), (4;4)(4; 4), (5;3)(5; 3), (6;2)(6; 2). ესენი 5-ია.
  3. P=536P = \dfrac{5}{36}.

პასუხი: 536\dfrac{5}{36}

მაგალითი 2

სწორ მონეტას სამჯერ ვაგდებთ. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ერთხელ მაინც მოვა გერბი?

ამოხსნა

  1. ყველა შედეგი სამ ასოიანი თანმიმდევრობაა (გ — გერბი, ს — საფასური): 2×2×2=82 \times 2 \times 2 = 8 შედეგი.
  2. ერთადერთი შედეგი, რომელშიც გერბი არ არის, არის ს-ს-ს. სხვა 8−1=78 - 1 = 7 შედეგში ერთხელ მაინც არის გერბი.
  3. P=78P = \dfrac{7}{8}.

პასუხი: 78\dfrac{7}{8}

მაგალითი 3

ურნაში 4 თეთრი და 6 შავი ბურთია. ერთდროულად ამოაქვთ 3 ბურთი. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ზუსტად 2 თეთრი იქნება?

ამოხსნა

  1. სამი ბურთის არჩევის ყველა გზა: C103=10×9×83×2×1=120C_{10}^3 = \dfrac{10 \times 9 \times 8}{3 \times 2 \times 1} = 120.
  2. ხელსაყრელი გზები: 2 თეთრი 4-დან და 1 შავი 6-დან: C42×C61=6×6=36C_4^2 \times C_6^1 = 6 \times 6 = 36.
  3. P=36120=310P = \dfrac{36}{120} = \dfrac{3}{10}.

პასუხი: 310\dfrac{3}{10}

მაგალითი 4

ჯგუფში 5 ბიჭი და 4 გოგოა. შემთხვევით ირჩევენ 3 ადამიანს. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ზუსტად 2 გოგო აღმოჩნდება?

ამოხსნა

  1. ყველა გზა: C93=9×8×76=84C_9^3 = \dfrac{9 \times 8 \times 7}{6} = 84.
  2. ხელსაყრელი: 2 გოგო 4-დან და 1 ბიჭი 5-დან: C42×C51=6×5=30C_4^2 \times C_5^1 = 6 \times 5 = 30.
  3. P=3084=514P = \dfrac{30}{84} = \dfrac{5}{14}.

პასუხი: 514\dfrac{5}{14}

მაგალითი 5

ურნაში 6 ბურთია: 2 წითელი და 4 ლურჯი. ბურთებს სათითაოდ ამოიღებენ, სანამ ყველა არ ამოვა. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ორი წითელი ბურთი ერთმანეთის გვერდით, ანუ ზედიზედ ამოვა?

ამოხსნა

  1. ბურთებს ვთვლით ცალ-ცალკე (განვასხვავოთ ისინი). ყველა თანმიმდევრობა: 6!=7206! = 720.
  2. ხელსაყრელი თანმიმდევრობებისთვის წითელი წყვილი ერთ „ბლოკად" მივიჩნიოთ. ბლოკი და 4 ლურჯი ბურთი ერთად 5 ობიექტია: 5!=1205! = 120 თანმიმდევრობა.
  3. ბლოკის შიგნით ორი წითელი ორნაირად დგება: 2!=22! = 2. ხელსაყრელი: 120×2=240120 \times 2 = 240.
  4. P=240720=13P = \dfrac{240}{720} = \dfrac{1}{3}.

პასუხი: 13\dfrac{1}{3}

შეამოწმე თავი

  1. კამათლის გაგორებისას რა არის ალბათობა იმისა, რომ მოვა ლუწი რიცხვი?
  2. ურნაში 3 წითელი და 5 ლურჯი ბურთია. ერთ ბურთს ამოიღებენ. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ის ლურჯი იქნება?
  3. ორ კამათელს ვაგორებთ. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ჯამი 11 იქნება?

პასუხები: 1) 12\dfrac{1}{2} 2) 58\dfrac{5}{8} 3) 118\dfrac{1}{18}

§2. ჯამი, ნამრავლი და საწინააღმდეგო ხდომილობა

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
არათავსებადი ხდომილობები
ორი რამ, რომლებიც ერთდროულად ვერ მოხდება.მაგალითი: კამათელზე „მოვიდა 2“ და „მოვიდა 5“.
დამოუკიდებელი ხდომილობები
ორი რამ, რომელთაგან ერთის მოხდენა მეორის შანსს არ ცვლის.მაგალითი: ორი სხვადასხვა მონეტის აგდება: ერთის შედეგი მეორეზე არ მოქმედებს.
საწინააღმდეგო ხდომილობა
ის, რომ მოცემული რამ არ მოხდება; მისი შანსი უდრის 1 მინუს მოცემულის შანსი.მაგალითი: თუ წვიმის შანსია 0,3, წვიმის არარსებობისა 0,7-ია.

ოპერაციები ხდომილობებზე. როგორც ორი რიცხვიდან „+" ნიშნით ახალ რიცხვს ვიღებთ, ისე ხდომილობებიდან სიტყვებით „ან", „და", „არ" ახალ ხდომილობას ვიღებთ. ყველა მაგალითში ვაგორებთ ერთ კამათელს და:

AA = „მოვიდა ლუწი რიცხვი" — ეს არის შედეგები 2, 4, 6; BB = „მოვიდა 3-ზე მეტი" — ეს არის შედეგები 4, 5, 6.

  • ჯამი A∪BA \cup B (ასევე წერენ A+BA + B) — „მოხდება AA ან BB (ან ორივე)". აქ: 2, 4, 5, 6.
  • ნამრავლი A∩BA \cap B — „მოხდება AA და BB ერთად". აქ: 4, 6.
  • საწინააღმდეგო ხდომილობა A‾\overline{A} — „AA არ მოხდება". აქ: 1, 3, 5.

ეს ოპერაცია არ არის, მაგრამ ხშირად დაგჭირდებათ: არათავსებადი ხდომილობები ჰქვია ორ ხდომილობას, რომლებიც ერთად ვერ მოხდება, ანუ A∩BA \cap B-ში არცერთი შედეგი არ არის. მაგალითად, „მოვიდა 2" და „მოვიდა 5" არათავსებადია. ზემოთ მოცემული AA და BB კი არათავსებადი არ არის: ორივე მოხდება, თუ მოვა 4 ან 6.

წესები:

  1. საწინააღმდეგო: P(A‾)=1−P(A)P(\overline{A}) = 1 - P(A). რატომ? AA და A‾\overline{A} ერთად მთელ შესაძლებლობებს ფარავს და გადაკვეთა არა აქვთ, ამიტომ მათი ალბათობების ჯამი 1-ია. ეს განსაკუთრებით გამოდგება ფრაზაზე „ერთხელ მაინც": ის საწინააღმდეგოა ფრაზისა „არცერთხელ".
  2. ჯამი: P(A∪B)=P(A)+P(B)−P(A∩B)P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B). რატომ აკლდება P(A∩B)P(A \cap B)? ის შედეგები, რომლებიც ორივე ხდომილობაში შედის, P(A)P(A)-შიც ერთხელ დავთვალეთ და P(B)P(B)-შიც, ე.ი. ორჯერ; ერთხელ უნდა გამოვაკლოთ. არათავსებადებისთვის P(A∩B)=0P(A \cap B) = 0, ამიტომ P(A∪B)=P(A)+P(B)P(A \cup B) = P(A) + P(B).
  3. ნამრავლი დამოუკიდებლებისთვის: თუ ერთი ხდომილობის მოხდენა მეორის ალბათობას არ ცვლის (დამოუკიდებელი ხდომილობები — ანუ ერთმანეთზე გავლენა არა აქვთ), მაშინ P(A∩B)=P(A)×P(B)P(A \cap B) = P(A) \times P(B). მაგალითად, ორი სხვადასხვა მსროლელის დამოუკიდებელი გასროლები.

მაგალითი 6

კამათლის გაგორებისას AA არის „მოვიდა ლუწი რიცხვი", BB — „მოვიდა 4-ზე მეტი რიცხვი". იპოვეთ P(A∪B)P(A \cup B).

ამოხსნა

  1. A={2,4,6}A = \{2, 4, 6\}, P(A)=36=12P(A) = \dfrac{3}{6} = \dfrac{1}{2}. B={5,6}B = \{5, 6\}, P(B)=26=13P(B) = \dfrac{2}{6} = \dfrac{1}{3}.
  2. ორივე ერთად: A∩B={6}A \cap B = \{6\}, P(A∩B)=16P(A \cap B) = \dfrac{1}{6}.
  3. P(A∪B)=12+13−16=3+2−16=46=23P(A \cup B) = \dfrac{1}{2} + \dfrac{1}{3} - \dfrac{1}{6} = \dfrac{3 + 2 - 1}{6} = \dfrac{4}{6} = \dfrac{2}{3}.
  4. შემოწმება ჩამოწერით: A∪B={2,4,5,6}A \cup B = \{2, 4, 5, 6\} — 6-დან 4 შედეგი, 46=23\dfrac{4}{6} = \dfrac{2}{3}.

პასუხი: 23\dfrac{2}{3}

მაგალითი 7

კამათელს 4-ჯერ ვაგორებთ. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ერთხელ მაინც მოვა 6?

ამოხსნა

  1. „ერთხელ მაინც" საწინააღმდეგოა ხდომილობისა „6 არცერთხელ არ მოვა".
  2. ერთ გაგორებაზე 6 არ მოდის ალბათობით 56\dfrac{5}{6}. გაგორებები დამოუკიდებელია, ამიტომ ოთხივეზე: (56)4=6251296\left(\dfrac{5}{6}\right)^4 = \dfrac{625}{1296}.
  3. P=1−6251296=6711296P = 1 - \dfrac{625}{1296} = \dfrac{671}{1296}.

პასუხი: 6711296\dfrac{671}{1296}

მაგალითი 8

ორი მსროლელი დამოუკიდებლად ისვრის სამიზნეში. პირველი 0,6 ალბათობით ხვდება, მეორე — 0,5-ით. იპოვეთ ალბათობა იმისა, რომ (ა) ორივე მოხვდება; (ბ) არცერთი არ მოხვდება; (გ) ერთხელ მაინც მოხვდება; (დ) ზუსტად ერთი მოხვდება.

ამოხსნა

  1. (ა) დამოუკიდებლობის გამო: 0,6×0,5=0,30{,}6 \times 0{,}5 = 0{,}3.
  2. (ბ) აცდენის ალბათობებია 0,40{,}4 და 0,50{,}5: 0,4×0,5=0,20{,}4 \times 0{,}5 = 0{,}2.
  3. (გ) „ერთხელ მაინც" საწინააღმდეგოა „არცერთს": 1−0,2=0,81 - 0{,}2 = 0{,}8.
  4. (დ) ზუსტად ერთი — ორი არათავსებადი შემთხვევაა: პირველი მოხვდა და მეორე აცდა (0,6×0,5=0,30{,}6 \times 0{,}5 = 0{,}3) ან პირველი აცდა და მეორე მოხვდა (0,4×0,5=0,20{,}4 \times 0{,}5 = 0{,}2). ჯამი: 0,3+0,2=0,50{,}3 + 0{,}2 = 0{,}5.

პასუხი: (ა) 0,3; (ბ) 0,2; (გ) 0,8; (დ) 0,5

მაგალითი 9

ლატარიის ერთი ბილეთით ველოსიპედის მოგების ალბათობა 0,1-ია, ტელეფონის — 0,25 (ერთი ბილეთით ორივეს მოგება შეუძლებელია). რა არის ალბათობა იმისა, რომ ბილეთით რაიმეს მოიგებს? რა არის, რომ არაფერს მოიგებს?

ამოხსნა

  1. ხდომილობები არათავსებადია, ამიტომ ალბათობები ჯამდება: 0,1+0,25=0,350{,}1 + 0{,}25 = 0{,}35.
  2. არაფრის მოგება საწინააღმდეგოა: 1−0,35=0,651 - 0{,}35 = 0{,}65.

პასუხი: 0,35; 0,65

შეამოწმე თავი

  1. P(A)=0,5P(A) = 0{,}5, P(B)=0,4P(B) = 0{,}4, P(A∩B)=0,2P(A \cap B) = 0{,}2. რას უდრის P(A∪B)P(A \cup B)?
  2. P(A)=0,35P(A) = 0{,}35. რას უდრის საწინააღმდეგო ხდომილობის ალბათობა?
  3. AA და BB დამოუკიდებელია, P(A)=0,3P(A) = 0{,}3, P(B)=0,4P(B) = 0{,}4. რას უდრის ალბათობა, რომ ორივე მოხდება?

პასუხები: 1) 0,7 2) 0,65 3) 0,12

§3. პირობითი ალბათობა და დამოუკიდებლობა

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
პირობითი ალბათობა
შანსი იმისა, რომ რაღაც მოხდება, როცა უკვე ვიცით, რომ სხვა რაღაც მოხდა.მაგალითი: ორი კამათლიდან ერთზე 3 მოვიდა. რა შანსია, რომ ჯამი 8 იქნება? პასუხი: 2 ÷ 11.

პირობითი ალბათობა P(A∣B)P(A \mid B) — ანუ AA-ს ალბათობა მაშინ, როცა უკვე ვიცით, რომ BB მოხდა. ჩვენ ფაქტობრივად ვიწრო სივრცეში ვმუშაობთ: მხოლოდ BB-ს შედეგებს ვუყურებთ და ვითვლით, მათგან რა წილია ისეთი, რომელშიც AA-ც ხდება: P(A∣B)=P(A∩B)P(B),P(B)>0.P(A \mid B) = \dfrac{P(A \cap B)}{P(B)},\qquad P(B) > 0.

აქედან მიიღება ნამრავლის ზოგადი წესი: P(A∩B)=P(B)×P(A∣B)P(A \cap B) = P(B) \times P(A \mid B) — ან, ტოლფასად, P(A∩B)=P(A)×P(B∣A)P(A \cap B) = P(A) \times P(B \mid A). ის გვჭირდება, როცა ბურთებს ურნიდან დაბრუნების გარეშე ვიღებთ: პირველი ამოღების შემდეგ ურნის შემადგენლობა იცვლება.

დამოუკიდებლობა. AA და BB დამოუკიდებელია, თუ BB-ს მოხდენა AA-ს ალბათობას არ ცვლის, ანუ P(A∣B)=P(A)P(A \mid B) = P(A). ეს ტოლფასია ტოლობისა P(A∩B)=P(A)×P(B)P(A \cap B) = P(A) \times P(B) — მისი შემოწმებით ვამოწმებთ დამოუკიდებლობას.

ნუ აგერევათ: არათავსებადი ხდომილობები (ერთად ვერ მოხდება) და დამოუკიდებელი ხდომილობები სხვადასხვა რამეა. თუ P(A)>0P(A) > 0 და P(B)>0P(B) > 0 და AA, BB არათავსებადია, მაშინ ისინი დამოკიდებულია: BB-ს მოხდენა AA-ს გამორიცხავს, ანუ ალბათობას ნულამდე ამცირებს.

მაგალითი 10

60 მოსწავლიდან 35 გოგოა და 25 — ბიჭი. გოგოებიდან 14 თამაშობს ჭადრაკს, ბიჭებიდან — 11. შემთხვევით ირჩევენ ერთ მოსწავლეს. იპოვეთ (ა) ალბათობა, რომ ჭადრაკს თამაშობს, თუ ცნობილია, რომ ის გოგოა; (ბ) ალბათობა, რომ ის გოგოა, თუ ცნობილია, რომ ჭადრაკს თამაშობს; (გ) არის თუ არა „გოგო" და „თამაშობს ჭადრაკს" დამოუკიდებელი.

ამოხსნა

  1. (ა) ვუყურებთ მხოლოდ 35 გოგოს; მათგან 14 თამაშობს: 1435=25\dfrac{14}{35} = \dfrac{2}{5}.
  2. (ბ) ჭადრაკს თამაშობს 14+11=2514 + 11 = 25 მოსწავლე; მათგან გოგოა 14: 1425\dfrac{14}{25}.
  3. (გ) მთელ კლასში ჭადრაკის წილია 2560=512\dfrac{25}{60} = \dfrac{5}{12}. გოგოებში ის 25\dfrac{2}{5}-ია. 25≠512\dfrac{2}{5} \neq \dfrac{5}{12} (0,40{,}4 და 0,41670{,}4167), ე.ი. ხდომილობები დამოკიდებულია.

პასუხი: (ა) 25\dfrac{2}{5}; (ბ) 1425\dfrac{14}{25}; (გ) არა, დამოკიდებულია.

მაგალითი 11

10 ნაწარმიდან 3 წუნდებულია. ზედიზედ, დაბრუნების გარეშე იღებენ ორ ნაწარმს. რა არის ალბათობა იმისა, რომ (ა) ორივე წუნდებულია; (ბ) ზუსტად ერთი წუნდებულია?

ამოხსნა

  1. (ა) პირველი წუნდებულია: 310\dfrac{3}{10}. ამის შემდეგ დარჩა 9 ნაწარმი, მათგან 2 წუნდებული; მეორეც წუნდებულია: 29\dfrac{2}{9}. P=310×29=690=115P = \dfrac{3}{10} \times \dfrac{2}{9} = \dfrac{6}{90} = \dfrac{1}{15}.
  2. (ბ) ორი არათავსებადი შემთხვევაა. პირველი წუნდებულია, მეორე — კარგი: 310×79=2190\dfrac{3}{10} \times \dfrac{7}{9} = \dfrac{21}{90}. პირველი კარგია, მეორე — წუნდებული: 710×39=2190\dfrac{7}{10} \times \dfrac{3}{9} = \dfrac{21}{90}.
  3. ჯამი: 2190+2190=4290=715\dfrac{21}{90} + \dfrac{21}{90} = \dfrac{42}{90} = \dfrac{7}{15}.

პასუხი: (ა) 115\dfrac{1}{15}; (ბ) 715\dfrac{7}{15}

მაგალითი 12

ცნობილია: P(A)=0,5P(A) = 0{,}5, P(B)=0,4P(B) = 0{,}4, P(A∪B)=0,8P(A \cup B) = 0{,}8. იპოვეთ P(A∩B)P(A \cap B), P(A∣B)P(A \mid B) და დაადგინეთ, დამოუკიდებელია თუ არა AA და BB.

ამოხსნა

  1. ჯამის წესიდან: 0,8=0,5+0,4−P(A∩B)0{,}8 = 0{,}5 + 0{,}4 - P(A \cap B), ამიტომ P(A∩B)=0,9−0,8=0,1P(A \cap B) = 0{,}9 - 0{,}8 = 0{,}1.
  2. P(A∣B)=0,10,4=0,25P(A \mid B) = \dfrac{0{,}1}{0{,}4} = 0{,}25.
  3. დამოუკიდებლობისთვის გვჭირდებოდა P(A)×P(B)=0,5×0,4=0,2P(A) \times P(B) = 0{,}5 \times 0{,}4 = 0{,}2, ხოლო P(A∩B)=0,1P(A \cap B) = 0{,}1. ტოლი არ არის. (იგივე: P(A∣B)=0,25≠P(A)=0,5P(A \mid B) = 0{,}25 \neq P(A) = 0{,}5.)

პასუხი: P(A∩B)=0,1P(A \cap B) = 0{,}1; P(A∣B)=0,25P(A \mid B) = 0{,}25; დამოუკიდებელი არაა.

მაგალითი 13

ორ კამათელს ვაგორებთ. ცნობილია, რომ ერთ კამათელზე მაინც მოვიდა 3. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ქულათა ჯამი 8-ია?

ამოხსნა

  1. პირობას აკმაყოფილებს ის წყვილები, რომლებშიც 3 ერთხელ მაინც არის: 36−5×5=1136 - 5 \times 5 = 11 წყვილი (5×55 \times 5 ის წყვილებია, სადაც არცერთი კამათელი არ არის 3).
  2. მათგან ჯამი 8-ია წყვილებზე (3;5)(3; 5) და (5;3)(5; 3) — 2 წყვილი.
  3. P=211P = \dfrac{2}{11}. (ფორმულით: P(B)=1136P(B) = \dfrac{11}{36}, P(A∩B)=236P(A \cap B) = \dfrac{2}{36}, 2/3611/36=211\dfrac{2/36}{11/36} = \dfrac{2}{11}.)

პასუხი: 211\dfrac{2}{11}

შეამოწმე თავი

  1. P(A∩B)=0,3P(A \cap B) = 0{,}3, P(B)=0,6P(B) = 0{,}6. რას უდრის P(A∣B)P(A \mid B)?
  2. AA და BB დამოუკიდებელია, P(B)=0,7P(B) = 0{,}7. რას უდრის P(B∣A)P(B \mid A)?
  3. ყუთში 4 წითელი და 2 ლურჯი ბურთია. დაბრუნების გარეშე ზედიზედ ორს იღებენ. რა არის ალბათობა, რომ ორივე წითელია?

პასუხები: 1) 0,5 2) 0,7 3) 25\dfrac{2}{5}

§4. სრული ალბათობის ფორმულა და ბაიესის ფორმულა

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
ბაიესის ფორმულა
წესი, რომელიც გვეუბნება, რომელი „გზით“ მოხდა შედეგი სავარაუდოდ, როცა თვით შედეგი უკვე ვიცით.მაგალითი: თეთრი ბურთი ამოვიდა: ბაიესის ფორმულა გვეუბნება, რა შანსია, რომ ის პირველი ყუთიდანაა.
სრული ალბათობის ფორმულა
წესი, რომელიც რაიმეს შანსს ითვლის რამდენიმე შესაძლო „გზის“ გათვალისწინებით: ყოველი გზის შანსს ვამრავლებთ იმაზე, თუ რა შანსით მოვდივართ ამ გზით საჭირო შედეგამდე, და ვაჯამებთ.მაგალითი: ორი ყუთიდან ერთს ვირჩევთ და ბურთს ვიღებთ: თეთრი ბურთის შანსი ორივე ყუთის წვლილის ჯამია.

ზოგჯერ ხდომილობა რამდენიმე „გზით" შეიძლება მოხდეს, და ეს გზები სხვადასხვა ალბათობით არის შესაძლებელი.

ჰიპოთეზები H1,H2,…,HnH_1, H_2, \dots, H_n — ანუ ისეთი ხდომილობები, რომლებიც ერთმანეთს გამორიცხავს და ერთად ყველა შესაძლებლობას ფარავს (ზუსტად ერთი მათგანი ხდება). მაგალითად, „არჩეულია პირველი ყუთი" და „არჩეულია მეორე ყუთი".

სრული ალბათობის ფორმულა — ანუ AA-ს ალბათობა ყველა გზის გათვალისწინებით: P(A)=P(H1)×P(A∣H1)+P(H2)×P(A∣H2)+⋯+P(Hn)×P(A∣Hn).P(A) = P(H_1) \times P(A \mid H_1) + P(H_2) \times P(A \mid H_2) + \dots + P(H_n) \times P(A \mid H_n). რატომ? AA ხდება რომელიმე ერთ-ერთი HiH_i-ის დროს. AA და HiH_i ერთად ხდება ალბათობით P(Hi)×P(A∣Hi)P(H_i) \times P(A \mid H_i) (ნამრავლის წესი), ხოლო ამ არათავსებადი შემთხვევების ალბათობები ჯამდება.

ბაიესის ფორმულა — ანუ ის გვეუბნება, რა ალბათობითაა მოხდენილი კონკრეტული ჰიპოთეზა, თუ ვიცით, რომ AA უკვე მოხდა: P(Hk∣A)=P(Hk)×P(A∣Hk)P(A),P(H_k \mid A) = \dfrac{P(H_k) \times P(A \mid H_k)}{P(A)}, სადაც მნიშვნელში სრული ალბათობაა. რატომ? პირობითი ალბათობის განსაზღვრით P(Hk∣A)=P(Hk∩A)P(A)P(H_k \mid A) = \dfrac{P(H_k \cap A)}{P(A)}, ხოლო ნამრავლის წესით P(Hk∩A)=P(Hk)×P(A∣Hk)P(H_k \cap A) = P(H_k) \times P(A \mid H_k). ეს ორი ტოლობა ზემოთ მოცემულ ფორმულას იძლევა.

ამოცანის ამოხსნის გეგმა: (1) დავწეროთ ჰიპოთეზები და მათი ალბათობები (ჯამი 1 უნდა იყოს); (2) დავწეროთ P(A∣Hi)P(A \mid H_i); (3) გამოვთვალოთ P(A)P(A); (4) თუ ითხოვენ „საიდან იყო", გამოვიყენოთ ბაიესი.

მაგალითი 14

ქარხანაში პროდუქციის 60%-ს ამზადებს დანადგარი A, 40%-ს — დანადგარი B. A-ს პროდუქციის 2% წუნდებულია, B-სი — 5%. (ა) რა ალბათობით იქნება შემთხვევით აღებული ნაწარმი წუნდებული? (ბ) თუ ნაწარმი წუნდებულია, რა ალბათობითაა ის A-ზე დამზადებული?

ამოხსნა

  1. ჰიპოთეზები: HAH_A (P=0,6P = 0{,}6) და HBH_B (P=0,4P = 0{,}4). ჯამი 1.
  2. პირობითი ალბათობები: P(წუნი∣HA)=0,02P(\text{წუნი} \mid H_A) = 0{,}02, P(წუნი∣HB)=0,05P(\text{წუნი} \mid H_B) = 0{,}05.
  3. (ა) P(წუნი)=0,6×0,02+0,4×0,05=0,012+0,02=0,032P(\text{წუნი}) = 0{,}6 \times 0{,}02 + 0{,}4 \times 0{,}05 = 0{,}012 + 0{,}02 = 0{,}032.
  4. (ბ) ბაიესით: P(HA∣წუნი)=0,0120,032=38P(H_A \mid \text{წუნი}) = \dfrac{0{,}012}{0{,}032} = \dfrac{3}{8}.

პასუხი: (ა) 0,032; (ბ) 38\dfrac{3}{8}

მაგალითი 15

დაავადება აქვს მოსახლეობის 1%-ს. ტესტი დაავადებულს 90%-ის შემთხვევაში აჩვენებს დადებითს, ხოლო ჯანმრთელსაც 5%-ის შემთხვევაში (ყალბი დადებითი). ადამიანს ტესტი დადებითი გამოუვიდა. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ის ნამდვილად დაავადებულია?

ამოხსნა

  1. ჰიპოთეზები: H1H_1 — დაავადებულია (0,010{,}01), H2H_2 — ჯანმრთელია (0,990{,}99).
  2. P(+∣H1)=0,9P(+ \mid H_1) = 0{,}9, P(+∣H2)=0,05P(+ \mid H_2) = 0{,}05.
  3. სრული ალბათობა: P(+)=0,01×0,9+0,99×0,05=0,009+0,0495=0,0585P(+) = 0{,}01 \times 0{,}9 + 0{,}99 \times 0{,}05 = 0{,}009 + 0{,}0495 = 0{,}0585.
  4. ბაიესი: P(H1∣+)=0,0090,0585=90585=213≈0,15P(H_1 \mid +) = \dfrac{0{,}009}{0{,}0585} = \dfrac{90}{585} = \dfrac{2}{13} \approx 0{,}15.
  5. დადებითი ტესტის მქონე ადამიანების უმეტესობა ჯანმრთელია, რადგან ჯანმრთელები ბევრად მეტია.

პასუხი: 213\dfrac{2}{13} (დაახლოებით 0,15).

მაგალითი 16

სამ ყუთში ბურთებია: I ყუთში 2 თეთრი და 3 შავი, II ყუთში 4 თეთრი და 1 შავი, III ყუთში 3 თეთრი და 2 შავი. ყუთს არჩევენ თანაბარი შანსით და მისგან ერთ ბურთს იღებენ. (ა) რა არის ალბათობა, რომ ბურთი თეთრია? (ბ) თუ ბურთი თეთრია, რა ალბათობითაა ის II ყუთიდან?

ამოხსნა

  1. ჰიპოთეზები: თითოეულის ალბათობაა 13\dfrac{1}{3}. თეთრის ალბათობები ყუთებში: 25,45,35\dfrac{2}{5}, \dfrac{4}{5}, \dfrac{3}{5}.
  2. (ა) P(თეთრი)=13×25+13×45+13×35=13×95=35P(\text{თეთრი}) = \dfrac{1}{3} \times \dfrac{2}{5} + \dfrac{1}{3} \times \dfrac{4}{5} + \dfrac{1}{3} \times \dfrac{3}{5} = \dfrac{1}{3} \times \dfrac{9}{5} = \dfrac{3}{5}.
  3. (ბ) P(II∣თეთრი)=13×4535=415×53=49P(II \mid \text{თეთრი}) = \dfrac{\dfrac{1}{3} \times \dfrac{4}{5}}{\dfrac{3}{5}} = \dfrac{4}{15} \times \dfrac{5}{3} = \dfrac{4}{9}.

პასუხი: (ა) 35\dfrac{3}{5}; (ბ) 49\dfrac{4}{9}

შეამოწმე თავი

  1. P(H1)=P(H2)=0,5P(H_1) = P(H_2) = 0{,}5, P(A∣H1)=0,2P(A \mid H_1) = 0{,}2, P(A∣H2)=0,6P(A \mid H_2) = 0{,}6. რას უდრის P(A)P(A)?
  2. იმავე მონაცემებით რას უდრის P(H1∣A)P(H_1 \mid A)?
  3. რას უდრის ჰიპოთეზების ალბათობების ჯამი?

პასუხები: 1) 0,4 2) 0,25 3) 1

§5. შემთხვევითი სიდიდე, ლოდინი და დისპერსია

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
განაწილების ფუნქცია
ფუნქცია, რომელიც ყოველი რიცხვისთვის გვიჩვენებს, რა შანსია, რომ წინასწარ უცნობი რიცხვი ამ რიცხვზე მეტი არ იქნება.მაგალითი: კამათელზე მოსული ქულისთვის 4-ზე მნიშვნელობაა 4 ÷ 6 = 2 ÷ 3 (შანსი, რომ მოვა 4 ან ნაკლები).
მათემატიკური ლოდინი
რიცხვი, რომლის მნიშვნელობა წინასწარ უცნობია, საშუალოდ რას გვაძლევს, თუ ქმედებას ძალიან ბევრჯერ გავიმეორებთ: ყოველ შესაძლო მნიშვნელობას ვამრავლებთ მის შანსზე და ვაჯამებთ.მაგალითი: კამათლისთვის: (1 + 2 + 3 + 4 + 5 + 6) ÷ 6 = 3,5.
შემთხვევითი სიდიდე
რიცხვი, რომლის მნიშვნელობა ქმედების შედეგზეა დამოკიდებული და წინასწარ უცნობია.მაგალითი: კამათელზე მოსული ქულა ან 5 ნაწარმში წუნდებულთა რაოდენობა.

შემთხვევითი სიდიდე — ანუ ცდის შედეგზე დამოკიდებული რიცხვი, რომლის მნიშვნელობა წინასწარ არ ვიცით (მაგალითად, კამათელზე მოსული ქულა ან 5 ნაწარმში წუნდებულების რაოდენობა). აქ ვსაუბრობთ დისკრეტულ შემთხვევით სიდიდეზე, რომელიც მხოლოდ ცალკეულ (დათვლად) მნიშვნელობებს იღებს.

განაწილების კანონი — ანუ ცხრილი: მნიშვნელობები xix_i და მათი ალბათობები pip_i. ალბათობათა ჯამი ყოველთვის 1-ია.

  • მათემატიკური ლოდინი E(X)E(X) — ანუ „საშუალო მნიშვნელობა" ბევრჯერ გამეორების შემთხვევაში: E(X)=x1p1+x2p2+…E(X) = x_1 p_1 + x_2 p_2 + \dots. თითოეულ მნიშვნელობას მისი ალბათობის „წონით" ვაჯამებთ.
  • დისპერსია D(X)D(X) — ანუ რამდენად გაფანტულია მნიშვნელობები ლოდინის გარშემო: D(X)=E(X2)−(E(X))2D(X) = E(X^2) - \bigl(E(X)\bigr)^2, სადაც E(X2)=x12p1+x22p2+…E(X^2) = x_1^2 p_1 + x_2^2 p_2 + \dots. (პირველადი განსაზღვრაა D(X)=∑(xi−E(X))2piD(X) = \sum (x_i - E(X))^2 p_i; ორივე იგივეს იძლევა.) საშუალო კვადრატული გადახრა σ=D(X)\sigma = \sqrt{D(X)}.
  • განაწილების ფუნქცია F(x)=P(X≤x)F(x) = P(X \le x) — ანუ ალბათობა იმისა, რომ XX არ აღემატება xx-ს. ის თანდათან იზრდება 0-დან 1-მდე და „ხტება" იმ წერტილებში, სადაც XX-ს მნიშვნელობა აქვს; P(a<X≤b)=F(b)−F(a)P(a < X \le b) = F(b) - F(a).

თვისებები: E(aX+b)=aE(X)+bE(aX + b) = aE(X) + b, D(aX+b)=a2D(X)D(aX + b) = a^2 D(X) (შეადარეთ სტატისტიკაში გადახრის თვისებებს: დამატება გაფანტულობას არ ცვლის, გამრავლება კვადრატში აისახება).

მაგალითი 17

XX არის კამათლის გაგორებისას მოსული ქულა. იპოვეთ E(X)E(X) და D(X)D(X).

ამოხსნა

  1. თითოეულ მნიშვნელობას 1, 2, ..., 6 აქვს ალბათობა 16\dfrac{1}{6}.
  2. E(X)=1+2+3+4+5+66=216=72=3,5E(X) = \dfrac{1 + 2 + 3 + 4 + 5 + 6}{6} = \dfrac{21}{6} = \dfrac{7}{2} = 3{,}5.
  3. E(X2)=1+4+9+16+25+366=916E(X^2) = \dfrac{1 + 4 + 9 + 16 + 25 + 36}{6} = \dfrac{91}{6}.
  4. D(X)=916−(72)2=916−494=182−14712=3512D(X) = \dfrac{91}{6} - \left(\dfrac{7}{2}\right)^2 = \dfrac{91}{6} - \dfrac{49}{4} = \dfrac{182 - 147}{12} = \dfrac{35}{12}.

პასუხი: E(X)=72E(X) = \dfrac{7}{2}; D(X)=3512D(X) = \dfrac{35}{12}

მაგალითი 18

XX იღებს მნიშვნელობებს 2, 4, 7 ალბათობებით შესაბამისად 0,30{,}3; aa; 0,20{,}2. იპოვეთ aa, E(X)E(X), D(X)D(X).

ამოხსნა

  1. ალბათობათა ჯამი 1-ია: 0,3+a+0,2=10{,}3 + a + 0{,}2 = 1, ამიტომ a=0,5a = 0{,}5.
  2. E(X)=2×0,3+4×0,5+7×0,2=0,6+2+1,4=4E(X) = 2 \times 0{,}3 + 4 \times 0{,}5 + 7 \times 0{,}2 = 0{,}6 + 2 + 1{,}4 = 4.
  3. E(X2)=4×0,3+16×0,5+49×0,2=1,2+8+9,8=19E(X^2) = 4 \times 0{,}3 + 16 \times 0{,}5 + 49 \times 0{,}2 = 1{,}2 + 8 + 9{,}8 = 19.
  4. D(X)=19−42=3D(X) = 19 - 4^2 = 3.

პასუხი: a=0,5a = 0{,}5; E(X)=4E(X) = 4; D(X)=3D(X) = 3.

მაგალითი 19

წინა მაგალითის სიდიდისთვის (XX: 2, 4, 7 ალბათობებით 0,30{,}3; 0,50{,}5; 0,20{,}2) ჩაწერეთ განაწილების ფუნქცია და იპოვეთ P(3<X≤7)P(3 < X \le 7).

ამოხსნა

  1. x<2x < 2 — ამ მნიშვნელობებზე ნაკლებ არაფერი არ ხდება: F(x)=0F(x) = 0.
  2. 2≤x<42 \le x < 4: F(x)=P(X=2)=0,3F(x) = P(X = 2) = 0{,}3.
  3. 4≤x<74 \le x < 7: F(x)=0,3+0,5=0,8F(x) = 0{,}3 + 0{,}5 = 0{,}8.
  4. x≥7x \ge 7: F(x)=0,3+0,5+0,2=1F(x) = 0{,}3 + 0{,}5 + 0{,}2 = 1.
  5. P(3<X≤7)=F(7)−F(3)=1−0,3=0,7P(3 < X \le 7) = F(7) - F(3) = 1 - 0{,}3 = 0{,}7. (პირდაპირ: P(X=4)+P(X=7)=0,5+0,2=0,7P(X = 4) + P(X = 7) = 0{,}5 + 0{,}2 = 0{,}7.)

პასუხი: F(x)=0F(x) = 0, 0,30{,}3, 0,80{,}8, 11 შესაბამისად x<2x < 2; 2≤x<42 \le x < 4; 4≤x<74 \le x < 7; x≥7x \ge 7. P(3<X≤7)=0,7P(3 < X \le 7) = 0{,}7.

მაგალითი 20

ბილეთი 3 ლარი ღირს. მოგებაა 10 ლარი ალბათობით 0,2; 2 ლარი ალბათობით 0,3 და 0 ლარი ალბათობით 0,5. რა არის მოგების მათემატიკური ლოდინი და საშუალოდ რამდენს კარგავს მოთამაშე ერთ ბილეთზე?

ამოხსნა

  1. E=10×0,2+2×0,3+0×0,5=2+0,6+0=2,6E = 10 \times 0{,}2 + 2 \times 0{,}3 + 0 \times 0{,}5 = 2 + 0{,}6 + 0 = 2{,}6 ლარი.
  2. ბილეთის ფასი 3 ლარია, ამიტომ საშუალოდ დანაკარგია 3−2,6=0,43 - 2{,}6 = 0{,}4 ლარი.

პასუხი: 2,6 ლარი; დანაკარგი საშუალოდ 0,4 ლარი.

შეამოწმე თავი

  1. XX იღებს 0 და 1 ალბათობებით 0,40{,}4 და 0,60{,}6. რას უდრის E(X)E(X)?
  2. E(X)=4E(X) = 4. რას უდრის E(2X−1)E(2X - 1)?
  3. D(X)=3D(X) = 3. რას უდრის D(2X−1)D(2X - 1)?

პასუხები: 1) 0,6 2) 7 3) 12

§6. განმეორებითი ცდები და ბინომური განაწილება

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
ბინომური განაწილება
წესი, რომლითაც ვითვლით, რა შანსია, რომ ერთნაირ დამოუკიდებელ ცდებში „წარმატება“ ზუსტად მოცემული რაოდენობით მოხდება.მაგალითი: მონეტა 4-ჯერ: გერბი ზუსტად 2-ჯერ მოვა 6 ÷ 16 შანსით.

განმეორებითი ცდები (ბერნულის სქემა) — ანუ nn ერთნაირი ცდა, სადაც: (1) თითოეულ ცდას მხოლოდ ორი შედეგი აქვს — „წარმატება" და „წარუმატებლობა"; (2) წარმატების ალბათობა ყოველ ცდაში ერთი და იგივეა: pp (წარუმატებლობის — q=1−pq = 1 - p); (3) ცდები ერთმანეთისგან დამოუკიდებელია.

ბინომური განაწილება — ანუ ალბათობები იმისა, რომ ამ nn ცდაში წარმატება ზუსტად kk-ჯერ მოხდება: P(X=k)=Cnk  pkqn−k,k=0,1,…,n.P(X = k) = C_n^k \; p^k q^{n-k},\qquad k = 0, 1, \dots, n. რატომ? kk წარმატებისა და n−kn - k წარუმატებლობის ერთი კონკრეტული თანმიმდევრობა, დამოუკიდებლობის გამო, ალბათობით pkqn−kp^k q^{n-k} ხდება. იმ თანმიმდევრობათა რაოდენობა, რომლებშიც kk წარმატებაა nn ადგილიდან, CnkC_n^k-ია.

მათემატიკური ლოდინი და დისპერსია: E(X)=npE(X) = np, D(X)=npqD(X) = npq.

„ზუსტად" ამოცანებში ვიყენებთ ფორმულას პირდაპირ; „არაუმეტეს" ან „ერთხელ მაინც" ამოცანებში ან ვაჯამებთ რამდენიმე ალბათობას, ან ვიყენებთ საწინააღმდეგო ხდომილობას: P(ერთხელ მაინც)=1−qnP(\text{ერთხელ მაინც}) = 1 - q^n.

მაგალითი 21

მსროლელი სამიზნეს ყოველ გასროლაზე 0,6 ალბათობით ხვდება. რა არის ალბათობა იმისა, რომ 5 გასროლაში ზუსტად 3-ჯერ მოხვდება?

ამოხსნა

  1. n=5n = 5, k=3k = 3, p=0,6p = 0{,}6, q=0,4q = 0{,}4.
  2. P=C53×0,63×0,42=10×0,216×0,16P = C_5^3 \times 0{,}6^3 \times 0{,}4^2 = 10 \times 0{,}216 \times 0{,}16.
  3. P=10×0,03456=0,3456P = 10 \times 0{,}03456 = 0{,}3456.

პასუხი: 0,3456

მაგალითი 22

სწორ მონეტას 6-ჯერ ვაგდებთ. რა არის ალბათობა იმისა, რომ გერბი ზუსტად 2-ჯერ მოვა?

ამოხსნა

  1. n=6n = 6, k=2k = 2, p=q=12p = q = \dfrac{1}{2}.
  2. P=C62×(12)2×(12)4=15×164=1564P = C_6^2 \times \left(\dfrac{1}{2}\right)^2 \times \left(\dfrac{1}{2}\right)^4 = 15 \times \dfrac{1}{64} = \dfrac{15}{64}.

პასუხი: 1564\dfrac{15}{64}

მაგალითი 23

სწორ მონეტას 4-ჯერ ვაგდებთ. რა არის ალბათობა იმისა, რომ გერბი არაუმეტეს 2-ჯერ მოვა?

ამოხსნა

  1. „არაუმეტეს 2" ნიშნავს 0, 1 ან 2 გერბს. ეს არათავსებადი შემთხვევებია, ამიტომ ალბათობებს ვაჯამებთ.
  2. P(X=0)=116P(X = 0) = \dfrac{1}{16}, P(X=1)=C41×116=416P(X = 1) = C_4^1 \times \dfrac{1}{16} = \dfrac{4}{16}, P(X=2)=C42×116=616P(X = 2) = C_4^2 \times \dfrac{1}{16} = \dfrac{6}{16}.
  3. P=1+4+616=1116P = \dfrac{1 + 4 + 6}{16} = \dfrac{11}{16}.

პასუხი: 1116\dfrac{11}{16}

მაგალითი 24

სამ დამოუკიდებელ ცდაში წარმატების ალბათობა ყოველთვის pp-ა. ალბათობა იმისა, რომ წარმატება ერთხელ მაინც მოხდება, 0,936-ია. იპოვეთ pp.

ამოხსნა

  1. საწინააღმდეგო ხდომილობის ალბათობაა: 1−0,936=0,0641 - 0{,}936 = 0{,}064 (წარმატება არცერთხელ).
  2. q3=0,064q^3 = 0{,}064, ამიტომ q=0,0643=0,4q = \sqrt[3]{0{,}064} = 0{,}4.
  3. p=1−q=0,6p = 1 - q = 0{,}6.

პასუხი: p=0,6p = 0{,}6.

მაგალითი 25

ნაწარმი წუნდებულია ალბათობით 0,30{,}3. 20 ნაწარმიდან რამდენი წუნდებულია საშუალოდ და რა არის წუნდებულების რაოდენობის დისპერსია?

ამოხსნა

  1. წუნდებულების რაოდენობა ბინომურია: n=20n = 20, p=0,3p = 0{,}3, q=0,7q = 0{,}7.
  2. E(X)=np=20×0,3=6E(X) = np = 20 \times 0{,}3 = 6.
  3. D(X)=npq=20×0,3×0,7=4,2D(X) = npq = 20 \times 0{,}3 \times 0{,}7 = 4{,}2.

პასუხი: 6; 4,24{,}2

შეამოწმე თავი

  1. სწორ მონეტას 3-ჯერ ვაგდებთ. რა არის ალბათობა, რომ გერბი ზუსტად 1-ჯერ მოვა?
  2. n=10n = 10, p=0,5p = 0{,}5. რას უდრის E(X)E(X)?
  3. სწორ მონეტას 3-ჯერ ვაგდებთ. რა არის ალბათობა, რომ სამივეჯერ გერბი მოვა?

პასუხები: 1) 38\dfrac{3}{8} 2) 5 3) 18\dfrac{1}{8}

§7. გეომეტრიული ალბათობა

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
გეომეტრიული ალბათობა
შანსი იმისა, რომ შემთხვევით არჩეული წერტილი მოხვდება მოცემულ ნაწილში: ნაწილის სიგრძე ან ფართობი გაყოფილი მთელის სიგრძეზე ან ფართობზე.მაგალითი: კვადრატში (ფართობი 64) შიდა წრის ფართობი 4π: შანსია 4π ÷ 64.

როცა შედეგები უსასრულოდ ბევრია (წერტილი სიბრტყეზე, დრო), ვერ დავთვლით „რამდენი შედეგია". მაშინ ალბათობას ზომების შეფარდებით ვპოულობთ.

გეომეტრიული ალბათობა — ანუ ალბათობა იმისა, რომ შემთხვევით არჩეული წერტილი მოხვდება არეში gg, რომელიც მთელი არის GG-ს ნაწილია: P=g-ს ზომაG-ს ზომა.P = \dfrac{g\text{-ს ზომა}}{G\text{-ს ზომა}}. „ზომა" არის სიგრძე (წრფეზე), ფართობი (სიბრტყეზე) ან მოცულობა (სივრცეში). „შემთხვევითი" ნიშნავს, რომ ყველა წერტილს ერთნაირი შანსი აქვს, ამიტომ ალბათობა ნაწილის ზომის პროპორციულია.

ორი შემთხვევითი რიცხვი aa და bb (00-დან 11-მდე) ერთი წერტილია კვადრატში [0;1]×[0;1][0; 1] \times [0; 1], ამიტომ ასეთ ამოცანებში ვხატავთ ამ კვადრატს და ვპოულობთ პირობით გამოყოფილი არის ფართობს. კვადრატის ფართობი 1-ია, ამიტომ ალბათობა უბრალოდ ამ არის ფართობია.

მაგალითი 26

კვადრატული სამიზნის გვერდი 8 სმ-ია. ცენტრში 2 სმ რადიუსიანი წრეა. წერტილი შემთხვევით ირჩევა კვადრატში. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ის წრეში მოხვდება?

ამოხსნა

  1. მთელი არის ფართობი: 8×8=648 \times 8 = 64 სმ².
  2. წრის ფართობი: π×22=4π\pi \times 2^2 = 4\pi სმ².
  3. P=4π64=π16P = \dfrac{4\pi}{64} = \dfrac{\pi}{16}.

პასუხი: π16\dfrac{\pi}{16}

მაგალითი 27

ავტობუსი გაჩერებაზე ყოველ 20 წუთში ერთხელ მოდის. მგზავრი შემთხვევით მივიდა გაჩერებაზე. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ის (ა) 5 წუთზე ნაკლებს დაელოდება; (ბ) 8 წუთზე მეტს დაელოდება?

ამოხსნა

  1. მგზავრის მოსვლის დრო არის წერტილი 20 წუთიან მონაკვეთზე: ზომა 20.
  2. (ა) ლოდინი 5 წუთზე ნაკლებია, თუ ის ავტობუსის მოსვლამდე ბოლო 5 წუთში მივიდა: ზომა 5. P=520=14P = \dfrac{5}{20} = \dfrac{1}{4}.
  3. (ბ) ლოდინი 8 წუთზე მეტია, თუ ის წინა ავტობუსის წასვლიდან პირველი 20−8=1220 - 8 = 12 წუთის განმავლობაში მივიდა. P=1220=35P = \dfrac{12}{20} = \dfrac{3}{5}.

პასუხი: (ა) 14\dfrac{1}{4}; (ბ) 35\dfrac{3}{5}

მაგალითი 28

ორი მეგობარი ხვდება ერთმანეთს გაჩერებაზე 0-დან 1 საათამდე შუალედში, თითოეული შემთხვევით მივა. ის, ვინც პირველი მივა, 15 წუთს ელოდება და წავა. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ისინი შეხვდებიან?

ამოხსნა

  1. მოსვლის დროები aa და bb (საათებში) ერთი წერტილია კვადრატში [0;1]×[0;1][0; 1] \times [0; 1] (ფართობი 1).
  2. შეხვედრა მოხდება, თუ ∣a−b∣≤14|a - b| \le \dfrac{1}{4} (15 წუთი = 14\dfrac{1}{4} საათი).
  3. საწინააღმდეგო: ∣a−b∣>14|a - b| > \dfrac{1}{4} — ეს ორი ერთნაირი მართკუთხა სამკუთხედია კვადრატის კუთხეებში, თითოეულის კათეტი 34\dfrac{3}{4}. ორივეს ფართობი: 2×12×34×34=9162 \times \dfrac{1}{2} \times \dfrac{3}{4} \times \dfrac{3}{4} = \dfrac{9}{16}.
  4. P=1−916=716P = 1 - \dfrac{9}{16} = \dfrac{7}{16}.

პასუხი: 716\dfrac{7}{16}

მაგალითი 29

რიცხვები aa და bb შემთხვევით ირჩევა [0;1][0; 1] შუალედიდან. რა არის ალბათობა იმისა, რომ b<a2b < a^2?

ამოხსნა

  1. წერტილი (a;b)(a; b) კვადრატშია, ფართობი 1. საჭირო არეა პარაბოლა b=a2b = a^2-ის ქვემოთ (კვადრატის ფარგლებში).
  2. მისი ფართობი ინტეგრალია: ∫01a2 da=a33∣01=13\displaystyle\int_0^1 a^2\,da = \dfrac{a^3}{3}\Big|_0^1 = \dfrac{1}{3}.
  3. P=1/31=13P = \dfrac{1/3}{1} = \dfrac{1}{3}.

პასუხი: 13\dfrac{1}{3}

შეამოწმე თავი

  1. წერტილი შემთხვევით ირჩევა 10 სმ სიგრძის მონაკვეთზე. რა არის ალბათობა, რომ ის 2 სმ სიგრძის მონაკვეთზე მოხვდება?
  2. წერტილი შემთხვევით ირჩევა 6 სმ გვერდიან კვადრატში. რა არის ალბათობა, რომ ის 2 სმ გვერდიან შიდა კვადრატში მოხვდება?
  3. aa და bb შემთხვევით ირჩევა [0;1][0; 1]-დან. რა არის ალბათობა იმისა, რომ a+b<1a + b < 1?

პასუხები: 1) 15\dfrac{1}{5} 2) 19\dfrac{1}{9} 3) 12\dfrac{1}{2}

მოკლედ

  • P(A)=mnP(A) = \dfrac{m}{n} (ტოლშესაძლებელი შედეგები); 0≤P≤10 \le P \le 1; P(A‾)=1−P(A)P(\overline{A}) = 1 - P(A).
  • P(A∪B)=P(A)+P(B)−P(A∩B)P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B); არათავსებადებისთვის ჯამია P(A)+P(B)P(A) + P(B). „ერთხელ მაინც" =1−P(არცერთხელ)= 1 - P(\text{არცერთხელ}).
  • P(A∣B)=P(A∩B)P(B)P(A \mid B) = \dfrac{P(A \cap B)}{P(B)}; P(A∩B)=P(B)×P(A∣B)P(A \cap B) = P(B) \times P(A \mid B); დამოუკიდებლებისთვის P(A∩B)=P(A)×P(B)P(A \cap B) = P(A) \times P(B).
  • სრული ალბათობა: P(A)=∑P(Hi)P(A∣Hi)P(A) = \sum P(H_i) P(A \mid H_i); ბაიესი: P(Hk∣A)=P(Hk)P(A∣Hk)P(A)P(H_k \mid A) = \dfrac{P(H_k) P(A \mid H_k)}{P(A)}.
  • E(X)=∑xipiE(X) = \sum x_i p_i; D(X)=E(X2)−(E(X))2D(X) = E(X^2) - (E(X))^2; E(aX+b)=aE(X)+bE(aX + b) = aE(X) + b; D(aX+b)=a2D(X)D(aX + b) = a^2 D(X); F(x)=P(X≤x)F(x) = P(X \le x).
  • ბინომური განაწილება: P(X=k)=Cnkpkqn−kP(X = k) = C_n^k p^k q^{n-k}; E=npE = np; D=npqD = npq.
  • გეომეტრიული ალბათობა: ნაწილის ზომა გაყოფილი მთელის ზომაზე (სიგრძე, ფართობი, მოცულობა).

ტექსტის ნაწილი ადაპტირებულია წიგნიდან: Barbara Illowsky, Susan Dean, Introductory Statistics 2e, OpenStax (openstax.org), CC BY 4.0. ცვლილებები: თარგმანი, გამარტივება, ახალი მაგალითები.