§1. ხდომილობა და კლასიკური ალბათობა
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- ალბათობა
- რიცხვი 0-დან 1-მდე, რომელიც გვიჩვენებს, რამდენად შესაძლებელია, რომ რაიმე მოხდეს. თუ ყველა შედეგი ტოლშესაძლებელია, ის ტოლია ხელსაყრელი შედეგების რაოდენობა გაყოფილი ყველა შედეგის რაოდენობაზე.მაგალითი: კამათელზე ლუწი რიცხვის მოსვლის შანსია 3 ÷ 6 = 0,5.
- ელემენტარულ ხდომილობათა სივრცე
- ქმედების ყველა შესაძლო შედეგის სიმრავლე, რომელიც სხვა შედეგებად აღარ იშლება.მაგალითი: კამათლისთვის ის არის {1, 2, 3, 4, 5, 6}.
- ხდომილობა
- რაიმე ქმედების შედეგი ან რამდენიმე შედეგის ჯგუფი, რომელზეც შეგვიძლია ვთქვათ „მოხდა“ ან „არ მოხდა“.მაგალითი: კამათლის გაგორებისას „მოვიდა ლუწი რიცხვი“ ნიშნავს 2, 4 ან 6-ს.
ცდა — ეს არის ქმედება, რომლის შედეგი წინასწარ არ ვიცით (მონეტის აგდება, კამათლის გაგორება, ბურთის ამოღება ურნიდან). ცდის ერთ-ერთ შესაძლო შედეგს ელემენტარული შედეგი ეწოდება.
- ელემენტარულ ხდომილობათა სივრცე — ანუ ცდის ყველა შესაძლო შედეგის სიმრავლე; აღინიშნება -თი. კამათლისთვის .
- ხდომილობა — ანუ შედეგების ნებისმიერი ჯგუფი, რომელზეც შეგვიძლია ვთქვათ „მოხდა" ან „არ მოხდა" (მაგალითად, „მოვიდა ლუწი რიცხვი" ნიშნავს ). ხდომილობა -ს ქვესიმრავლეა.
- აუცილებელი ხდომილობა — ანუ ისეთი, რომელიც ყოველთვის მოხდება (მთელი ); შეუძლებელი ხდომილობა — ისეთი, რომელიც არასოდეს მოხდება (ცარიელი სიმრავლე).
ალბათობის კლასიკური განსაზღვრა. თუ ცდას ტოლშესაძლებელი შედეგი აქვს და მათგან შედეგი „ხელს უწყობს" ხდომილობას (ანუ ამ შედეგებისას ხდება), მაშინ ალბათობა ყოველთვის -სა და -ს შორისაა: შეუძლებელი ხდომილობის ალბათობა 0-ია, აუცილებელი ხდომილობისა — 1.
რატომ ვითვლით ასე? თუ ყველა შედეგს ერთნაირი შანსი აქვს, თითოეულის წილი -ია. -სთვის შედეგია ხელსაყრელი, ამიტომ მათი წილების ჯამია .
მნიშვნელოვანი პირობა: შედეგები ტოლშესაძლებელი უნდა იყოს. მაგალითად, ორი მონეტის აგდებისას შედეგია ოთხი: გერბ-გერბი, გერბ-საფასური, საფასური-გერბი, საფასური-საფასური. „ერთი გერბი" მათგან ორს ეკუთვნის, ამიტომ მისი ალბათობა -ია, ხოლო „ორი გერბის" — .
შედეგებს ვთვლით ან ჩამოწერით, ან კომბინატორიკით: ვარჩევთ ელემენტს -დან წესით.
მაგალითი 1
ორ კამათელს ვაგორებთ. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ქულათა ჯამი 8 იქნება?
ამოხსნა
- ორი კამათლის შედეგები წყვილებია , სადაც და თითო 1-დან 6-მდეა. სულ ტოლშესაძლებელი წყვილია.
- ჯამი 8 გამოდის წყვილებზე: , , , , . ესენი 5-ია.
- .
პასუხი:
მაგალითი 2
სწორ მონეტას სამჯერ ვაგდებთ. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ერთხელ მაინც მოვა გერბი?
ამოხსნა
- ყველა შედეგი სამ ასოიანი თანმიმდევრობაა (გ — გერბი, ს — საფასური): შედეგი.
- ერთადერთი შედეგი, რომელშიც გერბი არ არის, არის ს-ს-ს. სხვა შედეგში ერთხელ მაინც არის გერბი.
- .
პასუხი:
მაგალითი 3
ურნაში 4 თეთრი და 6 შავი ბურთია. ერთდროულად ამოაქვთ 3 ბურთი. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ზუსტად 2 თეთრი იქნება?
ამოხსნა
- სამი ბურთის არჩევის ყველა გზა: .
- ხელსაყრელი გზები: 2 თეთრი 4-დან და 1 შავი 6-დან: .
- .
პასუხი:
მაგალითი 4
ჯგუფში 5 ბიჭი და 4 გოგოა. შემთხვევით ირჩევენ 3 ადამიანს. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ზუსტად 2 გოგო აღმოჩნდება?
ამოხსნა
- ყველა გზა: .
- ხელსაყრელი: 2 გოგო 4-დან და 1 ბიჭი 5-დან: .
- .
პასუხი:
მაგალითი 5
ურნაში 6 ბურთია: 2 წითელი და 4 ლურჯი. ბურთებს სათითაოდ ამოიღებენ, სანამ ყველა არ ამოვა. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ორი წითელი ბურთი ერთმანეთის გვერდით, ანუ ზედიზედ ამოვა?
ამოხსნა
- ბურთებს ვთვლით ცალ-ცალკე (განვასხვავოთ ისინი). ყველა თანმიმდევრობა: .
- ხელსაყრელი თანმიმდევრობებისთვის წითელი წყვილი ერთ „ბლოკად" მივიჩნიოთ. ბლოკი და 4 ლურჯი ბურთი ერთად 5 ობიექტია: თანმიმდევრობა.
- ბლოკის შიგნით ორი წითელი ორნაირად დგება: . ხელსაყრელი: .
- .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- კამათლის გაგორებისას რა არის ალბათობა იმისა, რომ მოვა ლუწი რიცხვი?
- ურნაში 3 წითელი და 5 ლურჯი ბურთია. ერთ ბურთს ამოიღებენ. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ის ლურჯი იქნება?
- ორ კამათელს ვაგორებთ. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ჯამი 11 იქნება?
პასუხები: 1) 2) 3)
§2. ჯამი, ნამრავლი და საწინააღმდეგო ხდომილობა
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- არათავსებადი ხდომილობები
- ორი რამ, რომლებიც ერთდროულად ვერ მოხდება.მაგალითი: კამათელზე „მოვიდა 2“ და „მოვიდა 5“.
- დამოუკიდებელი ხდომილობები
- ორი რამ, რომელთაგან ერთის მოხდენა მეორის შანსს არ ცვლის.მაგალითი: ორი სხვადასხვა მონეტის აგდება: ერთის შედეგი მეორეზე არ მოქმედებს.
- საწინააღმდეგო ხდომილობა
- ის, რომ მოცემული რამ არ მოხდება; მისი შანსი უდრის 1 მინუს მოცემულის შანსი.მაგალითი: თუ წვიმის შანსია 0,3, წვიმის არარსებობისა 0,7-ია.
ოპერაციები ხდომილობებზე. როგორც ორი რიცხვიდან „+" ნიშნით ახალ რიცხვს ვიღებთ, ისე ხდომილობებიდან სიტყვებით „ან", „და", „არ" ახალ ხდომილობას ვიღებთ. ყველა მაგალითში ვაგორებთ ერთ კამათელს და:
= „მოვიდა ლუწი რიცხვი" — ეს არის შედეგები 2, 4, 6; = „მოვიდა 3-ზე მეტი" — ეს არის შედეგები 4, 5, 6.
- ჯამი (ასევე წერენ ) — „მოხდება ან (ან ორივე)". აქ: 2, 4, 5, 6.
- ნამრავლი — „მოხდება და ერთად". აქ: 4, 6.
- საწინააღმდეგო ხდომილობა — „ არ მოხდება". აქ: 1, 3, 5.
ეს ოპერაცია არ არის, მაგრამ ხშირად დაგჭირდებათ: არათავსებადი ხდომილობები ჰქვია ორ ხდომილობას, რომლებიც ერთად ვერ მოხდება, ანუ -ში არცერთი შედეგი არ არის. მაგალითად, „მოვიდა 2" და „მოვიდა 5" არათავსებადია. ზემოთ მოცემული და კი არათავსებადი არ არის: ორივე მოხდება, თუ მოვა 4 ან 6.
წესები:
- საწინააღმდეგო: . რატომ? და ერთად მთელ შესაძლებლობებს ფარავს და გადაკვეთა არა აქვთ, ამიტომ მათი ალბათობების ჯამი 1-ია. ეს განსაკუთრებით გამოდგება ფრაზაზე „ერთხელ მაინც": ის საწინააღმდეგოა ფრაზისა „არცერთხელ".
- ჯამი: . რატომ აკლდება ? ის შედეგები, რომლებიც ორივე ხდომილობაში შედის, -შიც ერთხელ დავთვალეთ და -შიც, ე.ი. ორჯერ; ერთხელ უნდა გამოვაკლოთ. არათავსებადებისთვის , ამიტომ .
- ნამრავლი დამოუკიდებლებისთვის: თუ ერთი ხდომილობის მოხდენა მეორის ალბათობას არ ცვლის (დამოუკიდებელი ხდომილობები — ანუ ერთმანეთზე გავლენა არა აქვთ), მაშინ . მაგალითად, ორი სხვადასხვა მსროლელის დამოუკიდებელი გასროლები.
მაგალითი 6
კამათლის გაგორებისას არის „მოვიდა ლუწი რიცხვი", — „მოვიდა 4-ზე მეტი რიცხვი". იპოვეთ .
ამოხსნა
- , . , .
- ორივე ერთად: , .
- .
- შემოწმება ჩამოწერით: — 6-დან 4 შედეგი, .
პასუხი:
მაგალითი 7
კამათელს 4-ჯერ ვაგორებთ. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ერთხელ მაინც მოვა 6?
ამოხსნა
- „ერთხელ მაინც" საწინააღმდეგოა ხდომილობისა „6 არცერთხელ არ მოვა".
- ერთ გაგორებაზე 6 არ მოდის ალბათობით . გაგორებები დამოუკიდებელია, ამიტომ ოთხივეზე: .
- .
პასუხი:
მაგალითი 8
ორი მსროლელი დამოუკიდებლად ისვრის სამიზნეში. პირველი 0,6 ალბათობით ხვდება, მეორე — 0,5-ით. იპოვეთ ალბათობა იმისა, რომ (ა) ორივე მოხვდება; (ბ) არცერთი არ მოხვდება; (გ) ერთხელ მაინც მოხვდება; (დ) ზუსტად ერთი მოხვდება.
ამოხსნა
- (ა) დამოუკიდებლობის გამო: .
- (ბ) აცდენის ალბათობებია და : .
- (გ) „ერთხელ მაინც" საწინააღმდეგოა „არცერთს": .
- (დ) ზუსტად ერთი — ორი არათავსებადი შემთხვევაა: პირველი მოხვდა და მეორე აცდა () ან პირველი აცდა და მეორე მოხვდა (). ჯამი: .
პასუხი: (ა) 0,3; (ბ) 0,2; (გ) 0,8; (დ) 0,5
მაგალითი 9
ლატარიის ერთი ბილეთით ველოსიპედის მოგების ალბათობა 0,1-ია, ტელეფონის — 0,25 (ერთი ბილეთით ორივეს მოგება შეუძლებელია). რა არის ალბათობა იმისა, რომ ბილეთით რაიმეს მოიგებს? რა არის, რომ არაფერს მოიგებს?
ამოხსნა
- ხდომილობები არათავსებადია, ამიტომ ალბათობები ჯამდება: .
- არაფრის მოგება საწინააღმდეგოა: .
პასუხი: 0,35; 0,65
შეამოწმე თავი
- , , . რას უდრის ?
- . რას უდრის საწინააღმდეგო ხდომილობის ალბათობა?
- და დამოუკიდებელია, , . რას უდრის ალბათობა, რომ ორივე მოხდება?
პასუხები: 1) 0,7 2) 0,65 3) 0,12
§3. პირობითი ალბათობა და დამოუკიდებლობა
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- პირობითი ალბათობა
- შანსი იმისა, რომ რაღაც მოხდება, როცა უკვე ვიცით, რომ სხვა რაღაც მოხდა.მაგალითი: ორი კამათლიდან ერთზე 3 მოვიდა. რა შანსია, რომ ჯამი 8 იქნება? პასუხი: 2 ÷ 11.
პირობითი ალბათობა — ანუ -ს ალბათობა მაშინ, როცა უკვე ვიცით, რომ მოხდა. ჩვენ ფაქტობრივად ვიწრო სივრცეში ვმუშაობთ: მხოლოდ -ს შედეგებს ვუყურებთ და ვითვლით, მათგან რა წილია ისეთი, რომელშიც -ც ხდება:
აქედან მიიღება ნამრავლის ზოგადი წესი: — ან, ტოლფასად, . ის გვჭირდება, როცა ბურთებს ურნიდან დაბრუნების გარეშე ვიღებთ: პირველი ამოღების შემდეგ ურნის შემადგენლობა იცვლება.
დამოუკიდებლობა. და დამოუკიდებელია, თუ -ს მოხდენა -ს ალბათობას არ ცვლის, ანუ . ეს ტოლფასია ტოლობისა — მისი შემოწმებით ვამოწმებთ დამოუკიდებლობას.
ნუ აგერევათ: არათავსებადი ხდომილობები (ერთად ვერ მოხდება) და დამოუკიდებელი ხდომილობები სხვადასხვა რამეა. თუ და და , არათავსებადია, მაშინ ისინი დამოკიდებულია: -ს მოხდენა -ს გამორიცხავს, ანუ ალბათობას ნულამდე ამცირებს.
მაგალითი 10
60 მოსწავლიდან 35 გოგოა და 25 — ბიჭი. გოგოებიდან 14 თამაშობს ჭადრაკს, ბიჭებიდან — 11. შემთხვევით ირჩევენ ერთ მოსწავლეს. იპოვეთ (ა) ალბათობა, რომ ჭადრაკს თამაშობს, თუ ცნობილია, რომ ის გოგოა; (ბ) ალბათობა, რომ ის გოგოა, თუ ცნობილია, რომ ჭადრაკს თამაშობს; (გ) არის თუ არა „გოგო" და „თამაშობს ჭადრაკს" დამოუკიდებელი.
ამოხსნა
- (ა) ვუყურებთ მხოლოდ 35 გოგოს; მათგან 14 თამაშობს: .
- (ბ) ჭადრაკს თამაშობს მოსწავლე; მათგან გოგოა 14: .
- (გ) მთელ კლასში ჭადრაკის წილია . გოგოებში ის -ია. ( და ), ე.ი. ხდომილობები დამოკიდებულია.
პასუხი: (ა) ; (ბ) ; (გ) არა, დამოკიდებულია.
მაგალითი 11
10 ნაწარმიდან 3 წუნდებულია. ზედიზედ, დაბრუნების გარეშე იღებენ ორ ნაწარმს. რა არის ალბათობა იმისა, რომ (ა) ორივე წუნდებულია; (ბ) ზუსტად ერთი წუნდებულია?
ამოხსნა
- (ა) პირველი წუნდებულია: . ამის შემდეგ დარჩა 9 ნაწარმი, მათგან 2 წუნდებული; მეორეც წუნდებულია: . .
- (ბ) ორი არათავსებადი შემთხვევაა. პირველი წუნდებულია, მეორე — კარგი: . პირველი კარგია, მეორე — წუნდებული: .
- ჯამი: .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 12
ცნობილია: , , . იპოვეთ , და დაადგინეთ, დამოუკიდებელია თუ არა და .
ამოხსნა
- ჯამის წესიდან: , ამიტომ .
- .
- დამოუკიდებლობისთვის გვჭირდებოდა , ხოლო . ტოლი არ არის. (იგივე: .)
პასუხი: ; ; დამოუკიდებელი არაა.
მაგალითი 13
ორ კამათელს ვაგორებთ. ცნობილია, რომ ერთ კამათელზე მაინც მოვიდა 3. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ქულათა ჯამი 8-ია?
ამოხსნა
- პირობას აკმაყოფილებს ის წყვილები, რომლებშიც 3 ერთხელ მაინც არის: წყვილი ( ის წყვილებია, სადაც არცერთი კამათელი არ არის 3).
- მათგან ჯამი 8-ია წყვილებზე და — 2 წყვილი.
- . (ფორმულით: , , .)
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- , . რას უდრის ?
- და დამოუკიდებელია, . რას უდრის ?
- ყუთში 4 წითელი და 2 ლურჯი ბურთია. დაბრუნების გარეშე ზედიზედ ორს იღებენ. რა არის ალბათობა, რომ ორივე წითელია?
პასუხები: 1) 0,5 2) 0,7 3)
§4. სრული ალბათობის ფორმულა და ბაიესის ფორმულა
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- ბაიესის ფორმულა
- წესი, რომელიც გვეუბნება, რომელი „გზით“ მოხდა შედეგი სავარაუდოდ, როცა თვით შედეგი უკვე ვიცით.მაგალითი: თეთრი ბურთი ამოვიდა: ბაიესის ფორმულა გვეუბნება, რა შანსია, რომ ის პირველი ყუთიდანაა.
- სრული ალბათობის ფორმულა
- წესი, რომელიც რაიმეს შანსს ითვლის რამდენიმე შესაძლო „გზის“ გათვალისწინებით: ყოველი გზის შანსს ვამრავლებთ იმაზე, თუ რა შანსით მოვდივართ ამ გზით საჭირო შედეგამდე, და ვაჯამებთ.მაგალითი: ორი ყუთიდან ერთს ვირჩევთ და ბურთს ვიღებთ: თეთრი ბურთის შანსი ორივე ყუთის წვლილის ჯამია.
ზოგჯერ ხდომილობა რამდენიმე „გზით" შეიძლება მოხდეს, და ეს გზები სხვადასხვა ალბათობით არის შესაძლებელი.
ჰიპოთეზები — ანუ ისეთი ხდომილობები, რომლებიც ერთმანეთს გამორიცხავს და ერთად ყველა შესაძლებლობას ფარავს (ზუსტად ერთი მათგანი ხდება). მაგალითად, „არჩეულია პირველი ყუთი" და „არჩეულია მეორე ყუთი".
სრული ალბათობის ფორმულა — ანუ -ს ალბათობა ყველა გზის გათვალისწინებით: რატომ? ხდება რომელიმე ერთ-ერთი -ის დროს. და ერთად ხდება ალბათობით (ნამრავლის წესი), ხოლო ამ არათავსებადი შემთხვევების ალბათობები ჯამდება.
ბაიესის ფორმულა — ანუ ის გვეუბნება, რა ალბათობითაა მოხდენილი კონკრეტული ჰიპოთეზა, თუ ვიცით, რომ უკვე მოხდა: სადაც მნიშვნელში სრული ალბათობაა. რატომ? პირობითი ალბათობის განსაზღვრით , ხოლო ნამრავლის წესით . ეს ორი ტოლობა ზემოთ მოცემულ ფორმულას იძლევა.
ამოცანის ამოხსნის გეგმა: (1) დავწეროთ ჰიპოთეზები და მათი ალბათობები (ჯამი 1 უნდა იყოს); (2) დავწეროთ ; (3) გამოვთვალოთ ; (4) თუ ითხოვენ „საიდან იყო", გამოვიყენოთ ბაიესი.
მაგალითი 14
ქარხანაში პროდუქციის 60%-ს ამზადებს დანადგარი A, 40%-ს — დანადგარი B. A-ს პროდუქციის 2% წუნდებულია, B-სი — 5%. (ა) რა ალბათობით იქნება შემთხვევით აღებული ნაწარმი წუნდებული? (ბ) თუ ნაწარმი წუნდებულია, რა ალბათობითაა ის A-ზე დამზადებული?
ამოხსნა
- ჰიპოთეზები: () და (). ჯამი 1.
- პირობითი ალბათობები: , .
- (ა) .
- (ბ) ბაიესით: .
პასუხი: (ა) 0,032; (ბ)
მაგალითი 15
დაავადება აქვს მოსახლეობის 1%-ს. ტესტი დაავადებულს 90%-ის შემთხვევაში აჩვენებს დადებითს, ხოლო ჯანმრთელსაც 5%-ის შემთხვევაში (ყალბი დადებითი). ადამიანს ტესტი დადებითი გამოუვიდა. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ის ნამდვილად დაავადებულია?
ამოხსნა
- ჰიპოთეზები: — დაავადებულია (), — ჯანმრთელია ().
- , .
- სრული ალბათობა: .
- ბაიესი: .
- დადებითი ტესტის მქონე ადამიანების უმეტესობა ჯანმრთელია, რადგან ჯანმრთელები ბევრად მეტია.
პასუხი: (დაახლოებით 0,15).
მაგალითი 16
სამ ყუთში ბურთებია: I ყუთში 2 თეთრი და 3 შავი, II ყუთში 4 თეთრი და 1 შავი, III ყუთში 3 თეთრი და 2 შავი. ყუთს არჩევენ თანაბარი შანსით და მისგან ერთ ბურთს იღებენ. (ა) რა არის ალბათობა, რომ ბურთი თეთრია? (ბ) თუ ბურთი თეთრია, რა ალბათობითაა ის II ყუთიდან?
ამოხსნა
- ჰიპოთეზები: თითოეულის ალბათობაა . თეთრის ალბათობები ყუთებში: .
- (ა) .
- (ბ) .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
შეამოწმე თავი
- , , . რას უდრის ?
- იმავე მონაცემებით რას უდრის ?
- რას უდრის ჰიპოთეზების ალბათობების ჯამი?
პასუხები: 1) 0,4 2) 0,25 3) 1
§5. შემთხვევითი სიდიდე, ლოდინი და დისპერსია
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- განაწილების ფუნქცია
- ფუნქცია, რომელიც ყოველი რიცხვისთვის გვიჩვენებს, რა შანსია, რომ წინასწარ უცნობი რიცხვი ამ რიცხვზე მეტი არ იქნება.მაგალითი: კამათელზე მოსული ქულისთვის 4-ზე მნიშვნელობაა 4 ÷ 6 = 2 ÷ 3 (შანსი, რომ მოვა 4 ან ნაკლები).
- მათემატიკური ლოდინი
- რიცხვი, რომლის მნიშვნელობა წინასწარ უცნობია, საშუალოდ რას გვაძლევს, თუ ქმედებას ძალიან ბევრჯერ გავიმეორებთ: ყოველ შესაძლო მნიშვნელობას ვამრავლებთ მის შანსზე და ვაჯამებთ.მაგალითი: კამათლისთვის: (1 + 2 + 3 + 4 + 5 + 6) ÷ 6 = 3,5.
- შემთხვევითი სიდიდე
- რიცხვი, რომლის მნიშვნელობა ქმედების შედეგზეა დამოკიდებული და წინასწარ უცნობია.მაგალითი: კამათელზე მოსული ქულა ან 5 ნაწარმში წუნდებულთა რაოდენობა.
შემთხვევითი სიდიდე — ანუ ცდის შედეგზე დამოკიდებული რიცხვი, რომლის მნიშვნელობა წინასწარ არ ვიცით (მაგალითად, კამათელზე მოსული ქულა ან 5 ნაწარმში წუნდებულების რაოდენობა). აქ ვსაუბრობთ დისკრეტულ შემთხვევით სიდიდეზე, რომელიც მხოლოდ ცალკეულ (დათვლად) მნიშვნელობებს იღებს.
განაწილების კანონი — ანუ ცხრილი: მნიშვნელობები და მათი ალბათობები . ალბათობათა ჯამი ყოველთვის 1-ია.
- მათემატიკური ლოდინი — ანუ „საშუალო მნიშვნელობა" ბევრჯერ გამეორების შემთხვევაში: . თითოეულ მნიშვნელობას მისი ალბათობის „წონით" ვაჯამებთ.
- დისპერსია — ანუ რამდენად გაფანტულია მნიშვნელობები ლოდინის გარშემო: , სადაც . (პირველადი განსაზღვრაა ; ორივე იგივეს იძლევა.) საშუალო კვადრატული გადახრა .
- განაწილების ფუნქცია — ანუ ალბათობა იმისა, რომ არ აღემატება -ს. ის თანდათან იზრდება 0-დან 1-მდე და „ხტება" იმ წერტილებში, სადაც -ს მნიშვნელობა აქვს; .
თვისებები: , (შეადარეთ სტატისტიკაში გადახრის თვისებებს: დამატება გაფანტულობას არ ცვლის, გამრავლება კვადრატში აისახება).
მაგალითი 17
არის კამათლის გაგორებისას მოსული ქულა. იპოვეთ და .
ამოხსნა
- თითოეულ მნიშვნელობას 1, 2, ..., 6 აქვს ალბათობა .
- .
- .
- .
პასუხი: ;
მაგალითი 18
იღებს მნიშვნელობებს 2, 4, 7 ალბათობებით შესაბამისად ; ; . იპოვეთ , , .
ამოხსნა
- ალბათობათა ჯამი 1-ია: , ამიტომ .
- .
- .
- .
პასუხი: ; ; .
მაგალითი 19
წინა მაგალითის სიდიდისთვის (: 2, 4, 7 ალბათობებით ; ; ) ჩაწერეთ განაწილების ფუნქცია და იპოვეთ .
ამოხსნა
- — ამ მნიშვნელობებზე ნაკლებ არაფერი არ ხდება: .
- : .
- : .
- : .
- . (პირდაპირ: .)
პასუხი: , , , შესაბამისად ; ; ; . .
მაგალითი 20
ბილეთი 3 ლარი ღირს. მოგებაა 10 ლარი ალბათობით 0,2; 2 ლარი ალბათობით 0,3 და 0 ლარი ალბათობით 0,5. რა არის მოგების მათემატიკური ლოდინი და საშუალოდ რამდენს კარგავს მოთამაშე ერთ ბილეთზე?
ამოხსნა
- ლარი.
- ბილეთის ფასი 3 ლარია, ამიტომ საშუალოდ დანაკარგია ლარი.
პასუხი: 2,6 ლარი; დანაკარგი საშუალოდ 0,4 ლარი.
შეამოწმე თავი
- იღებს 0 და 1 ალბათობებით და . რას უდრის ?
- . რას უდრის ?
- . რას უდრის ?
პასუხები: 1) 0,6 2) 7 3) 12
§6. განმეორებითი ცდები და ბინომური განაწილება
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- ბინომური განაწილება
- წესი, რომლითაც ვითვლით, რა შანსია, რომ ერთნაირ დამოუკიდებელ ცდებში „წარმატება“ ზუსტად მოცემული რაოდენობით მოხდება.მაგალითი: მონეტა 4-ჯერ: გერბი ზუსტად 2-ჯერ მოვა 6 ÷ 16 შანსით.
განმეორებითი ცდები (ბერნულის სქემა) — ანუ ერთნაირი ცდა, სადაც: (1) თითოეულ ცდას მხოლოდ ორი შედეგი აქვს — „წარმატება" და „წარუმატებლობა"; (2) წარმატების ალბათობა ყოველ ცდაში ერთი და იგივეა: (წარუმატებლობის — ); (3) ცდები ერთმანეთისგან დამოუკიდებელია.
ბინომური განაწილება — ანუ ალბათობები იმისა, რომ ამ ცდაში წარმატება ზუსტად -ჯერ მოხდება: რატომ? წარმატებისა და წარუმატებლობის ერთი კონკრეტული თანმიმდევრობა, დამოუკიდებლობის გამო, ალბათობით ხდება. იმ თანმიმდევრობათა რაოდენობა, რომლებშიც წარმატებაა ადგილიდან, -ია.
მათემატიკური ლოდინი და დისპერსია: , .
„ზუსტად" ამოცანებში ვიყენებთ ფორმულას პირდაპირ; „არაუმეტეს" ან „ერთხელ მაინც" ამოცანებში ან ვაჯამებთ რამდენიმე ალბათობას, ან ვიყენებთ საწინააღმდეგო ხდომილობას: .
მაგალითი 21
მსროლელი სამიზნეს ყოველ გასროლაზე 0,6 ალბათობით ხვდება. რა არის ალბათობა იმისა, რომ 5 გასროლაში ზუსტად 3-ჯერ მოხვდება?
ამოხსნა
- , , , .
- .
- .
პასუხი: 0,3456
მაგალითი 22
სწორ მონეტას 6-ჯერ ვაგდებთ. რა არის ალბათობა იმისა, რომ გერბი ზუსტად 2-ჯერ მოვა?
ამოხსნა
- , , .
- .
პასუხი:
მაგალითი 23
სწორ მონეტას 4-ჯერ ვაგდებთ. რა არის ალბათობა იმისა, რომ გერბი არაუმეტეს 2-ჯერ მოვა?
ამოხსნა
- „არაუმეტეს 2" ნიშნავს 0, 1 ან 2 გერბს. ეს არათავსებადი შემთხვევებია, ამიტომ ალბათობებს ვაჯამებთ.
- , , .
- .
პასუხი:
მაგალითი 24
სამ დამოუკიდებელ ცდაში წარმატების ალბათობა ყოველთვის -ა. ალბათობა იმისა, რომ წარმატება ერთხელ მაინც მოხდება, 0,936-ია. იპოვეთ .
ამოხსნა
- საწინააღმდეგო ხდომილობის ალბათობაა: (წარმატება არცერთხელ).
- , ამიტომ .
- .
პასუხი: .
მაგალითი 25
ნაწარმი წუნდებულია ალბათობით . 20 ნაწარმიდან რამდენი წუნდებულია საშუალოდ და რა არის წუნდებულების რაოდენობის დისპერსია?
ამოხსნა
- წუნდებულების რაოდენობა ბინომურია: , , .
- .
- .
პასუხი: 6;
შეამოწმე თავი
- სწორ მონეტას 3-ჯერ ვაგდებთ. რა არის ალბათობა, რომ გერბი ზუსტად 1-ჯერ მოვა?
- , . რას უდრის ?
- სწორ მონეტას 3-ჯერ ვაგდებთ. რა არის ალბათობა, რომ სამივეჯერ გერბი მოვა?
პასუხები: 1) 2) 5 3)
§7. გეომეტრიული ალბათობა
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- გეომეტრიული ალბათობა
- შანსი იმისა, რომ შემთხვევით არჩეული წერტილი მოხვდება მოცემულ ნაწილში: ნაწილის სიგრძე ან ფართობი გაყოფილი მთელის სიგრძეზე ან ფართობზე.მაგალითი: კვადრატში (ფართობი 64) შიდა წრის ფართობი 4π: შანსია 4π ÷ 64.
როცა შედეგები უსასრულოდ ბევრია (წერტილი სიბრტყეზე, დრო), ვერ დავთვლით „რამდენი შედეგია". მაშინ ალბათობას ზომების შეფარდებით ვპოულობთ.
გეომეტრიული ალბათობა — ანუ ალბათობა იმისა, რომ შემთხვევით არჩეული წერტილი მოხვდება არეში , რომელიც მთელი არის -ს ნაწილია: „ზომა" არის სიგრძე (წრფეზე), ფართობი (სიბრტყეზე) ან მოცულობა (სივრცეში). „შემთხვევითი" ნიშნავს, რომ ყველა წერტილს ერთნაირი შანსი აქვს, ამიტომ ალბათობა ნაწილის ზომის პროპორციულია.
ორი შემთხვევითი რიცხვი და (-დან -მდე) ერთი წერტილია კვადრატში , ამიტომ ასეთ ამოცანებში ვხატავთ ამ კვადრატს და ვპოულობთ პირობით გამოყოფილი არის ფართობს. კვადრატის ფართობი 1-ია, ამიტომ ალბათობა უბრალოდ ამ არის ფართობია.
მაგალითი 26
კვადრატული სამიზნის გვერდი 8 სმ-ია. ცენტრში 2 სმ რადიუსიანი წრეა. წერტილი შემთხვევით ირჩევა კვადრატში. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ის წრეში მოხვდება?
ამოხსნა
- მთელი არის ფართობი: სმ².
- წრის ფართობი: სმ².
- .
პასუხი:
მაგალითი 27
ავტობუსი გაჩერებაზე ყოველ 20 წუთში ერთხელ მოდის. მგზავრი შემთხვევით მივიდა გაჩერებაზე. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ის (ა) 5 წუთზე ნაკლებს დაელოდება; (ბ) 8 წუთზე მეტს დაელოდება?
ამოხსნა
- მგზავრის მოსვლის დრო არის წერტილი 20 წუთიან მონაკვეთზე: ზომა 20.
- (ა) ლოდინი 5 წუთზე ნაკლებია, თუ ის ავტობუსის მოსვლამდე ბოლო 5 წუთში მივიდა: ზომა 5. .
- (ბ) ლოდინი 8 წუთზე მეტია, თუ ის წინა ავტობუსის წასვლიდან პირველი წუთის განმავლობაში მივიდა. .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 28
ორი მეგობარი ხვდება ერთმანეთს გაჩერებაზე 0-დან 1 საათამდე შუალედში, თითოეული შემთხვევით მივა. ის, ვინც პირველი მივა, 15 წუთს ელოდება და წავა. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ისინი შეხვდებიან?
ამოხსნა
- მოსვლის დროები და (საათებში) ერთი წერტილია კვადრატში (ფართობი 1).
- შეხვედრა მოხდება, თუ (15 წუთი = საათი).
- საწინააღმდეგო: — ეს ორი ერთნაირი მართკუთხა სამკუთხედია კვადრატის კუთხეებში, თითოეულის კათეტი . ორივეს ფართობი: .
- .
პასუხი:
მაგალითი 29
რიცხვები და შემთხვევით ირჩევა შუალედიდან. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ?
ამოხსნა
- წერტილი კვადრატშია, ფართობი 1. საჭირო არეა პარაბოლა -ის ქვემოთ (კვადრატის ფარგლებში).
- მისი ფართობი ინტეგრალია: .
- .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- წერტილი შემთხვევით ირჩევა 10 სმ სიგრძის მონაკვეთზე. რა არის ალბათობა, რომ ის 2 სმ სიგრძის მონაკვეთზე მოხვდება?
- წერტილი შემთხვევით ირჩევა 6 სმ გვერდიან კვადრატში. რა არის ალბათობა, რომ ის 2 სმ გვერდიან შიდა კვადრატში მოხვდება?
- და შემთხვევით ირჩევა -დან. რა არის ალბათობა იმისა, რომ ?
პასუხები: 1) 2) 3)
მოკლედ
- (ტოლშესაძლებელი შედეგები); ; .
- ; არათავსებადებისთვის ჯამია . „ერთხელ მაინც" .
- ; ; დამოუკიდებლებისთვის .
- სრული ალბათობა: ; ბაიესი: .
- ; ; ; ; .
- ბინომური განაწილება: ; ; .
- გეომეტრიული ალბათობა: ნაწილის ზომა გაყოფილი მთელის ზომაზე (სიგრძე, ფართობი, მოცულობა).