მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

ტრიგონომეტრია

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. გრადუსი და რადიანი

ამ ნაწილის ტერმინები (5)
ამონახსნთა სერია
ტრიგონომეტრიული განტოლების ყველა ამონახსნის ჩანაწერი ერთი ფორმულით, სადაც k ნებისმიერი მთელი რიცხვია.მაგალითი: cos x = 1/2-ის ამონახსნებია x = π/3 + 2πk და x = −π/3 + 2πk; k = 0, 1, 2, … მნიშვნელობებით ვიღებთ თითო ამონახსნს.
დამხმარე კუთხე
კუთხე φ, რომლითაც a sin x + b cos x გამოსახულება იწერება R sin(x + φ) სახით, სადაც R = √(a² + b²).მაგალითი: 3 sin x + 4 cos x = 5 sin(x + φ), ამიტომ მისი უდიდესი მნიშვნელობაა 5.
კოორდინატთა მეოთხედი
სიბრტყის ოთხი ნაწილიდან თითოეული, რომლებსაც ღერძები ყოფს; კუთხის ნიშნებს სწორედ მეოთხედი განსაზღვრავს.მაგალითი: 150° მეორე მეოთხედშია (90°-სა და 180°-ს შორის), იქ სინუსი დადებითია, კოსინუსი უარყოფითი.
ფუნქციის პერიოდი
უმცირესი დადებითი რიცხვი T, რომლითაც არგუმენტის გადაადგილებისას ფუნქციის მნიშვნელობა იგივე რჩება.მაგალითი: sin x-ის პერიოდია 2π, ხოლო sin 3x-ის პერიოდია 2π ÷ 3 = 2π/3.
ძირითადი ტრიგონომეტრიული იგივეობა
ტოლობა sin²α + cos²α = 1, რომელიც ყოველი კუთხისთვის სწორია.მაგალითი: α = 30°-ზე: (1/2)² + (√3/2)² = 1/4 + 3/4 = 1.

გრადუსი — სრული ბრუნის 1360\dfrac{1}{360} ნაწილი. რადიანი — ისეთი ცენტრალური კუთხე, რომლის რკალის სიგრძე წრეწირის რადიუსის ტოლია.

წრეწირის სიგრძეა 2πr2\pi r, ანუ სრულ ბრუნში რადიუსი 2π2\pi-ჯერ ეტევა. ამიტომ 360∘=2π რად,180∘=π რად.360^\circ = 2\pi \text{ რად}, \qquad 180^\circ = \pi \text{ რად}.

გადაყვანა:

  • გრადუსიდან რადიანზე: α∘=α×π180\alpha^\circ = \alpha \times \dfrac{\pi}{180} რად;
  • რადიანიდან გრადუსზე: xx რად =x×180∘π= x \times \dfrac{180^\circ}{\pi}.

რადიანის ზომას ჩვეულებრივ ერთეულის გარეშე ვწერთ: sin⁡2\sin 2 ნიშნავს 2 რადიანის სინუსს. რადგან π≈3,14\pi \approx 3{,}14, ერთი რადიანი დაახლოებით 180∘3,14≈57,3∘\dfrac{180^\circ}{3{,}14} \approx 57{,}3^\circ-ია.

ხშირი კუთხეები:

გრადუსი30∘30^\circ45∘45^\circ60∘60^\circ90∘90^\circ120∘120^\circ135∘135^\circ150∘150^\circ180∘180^\circ270∘270^\circ360∘360^\circ
რადიანიπ6\dfrac{\pi}{6}π4\dfrac{\pi}{4}π3\dfrac{\pi}{3}π2\dfrac{\pi}{2}2π3\dfrac{2\pi}{3}3π4\dfrac{3\pi}{4}5π6\dfrac{5\pi}{6}π\pi3π2\dfrac{3\pi}{2}2π2\pi

რკალის სიგრძე. თუ წრეწირის რადიუსია rr, ცენტრალური კუთხე კი α\alpha რადიანია, მაშინ რკალის სიგრძეა l=rαl = r\alpha. (α=1\alpha = 1 რად-ზე l=rl = r — ეს თვით რადიანის განსაზღვრებაა.)

მაგალითი 1

(ა) გადაიყვანეთ 105∘105^\circ რადიანებში. (ბ) გადაიყვანეთ 5π9\dfrac{5\pi}{9} რადიანი გრადუსებში.

ამოხსნა

  1. (ა) 105∘=105×π180=105π180105^\circ = 105 \times \dfrac{\pi}{180} = \dfrac{105\pi}{180}. წილადს ვკვეცთ 15-ზე: 7π12\dfrac{7\pi}{12}.
  2. (ბ) 5π9=5π9×180∘π=5×20∘=100∘\dfrac{5\pi}{9} = \dfrac{5\pi}{9} \times \dfrac{180^\circ}{\pi} = 5 \times 20^\circ = 100^\circ (რადგან 180÷9=20180 \div 9 = 20).

პასუხი: (ა) 7π12\dfrac{7\pi}{12}; (ბ) 100∘100^\circ

მაგალითი 2

(ა) წრეწირის რადიუსია 6 სმ. იპოვეთ 150∘150^\circ ცენტრალური კუთხის შესაბამისი რკალის სიგრძე. (ბ) რკალის სიგრძეა 4π4\pi სმ, რადიუსი კი 8 სმ. იპოვეთ ცენტრალური კუთხე გრადუსებში.

ამოხსნა

  1. (ა) ჯერ კუთხე რადიანებში: 150∘=150×π180=5π6150^\circ = 150 \times \dfrac{\pi}{180} = \dfrac{5\pi}{6}.
  2. l=rα=6×5π6=5πl = r\alpha = 6 \times \dfrac{5\pi}{6} = 5\pi (სმ).
  3. (ბ) α=lr=4π8=π2\alpha = \dfrac{l}{r} = \dfrac{4\pi}{8} = \dfrac{\pi}{2} რად.
  4. გრადუსებში: π2×180∘π=90∘\dfrac{\pi}{2} \times \dfrac{180^\circ}{\pi} = 90^\circ.

პასუხი: (ა) 5π5\pi სმ; (ბ) 90∘90^\circ

მაგალითი 3

(ა) რამდენი გრადუსია ერთი რადიანი? (ბ) რომელია მეტი: 2 რადიანი თუ 100∘100^\circ?

ამოხსნა

  1. (ა) 1 რად=180∘π≈180∘3,14≈57,3∘1 \text{ რად} = \dfrac{180^\circ}{\pi} \approx \dfrac{180^\circ}{3{,}14} \approx 57{,}3^\circ.
  2. (ბ) 2 რად≈2×57,3∘=114,6∘2 \text{ რად} \approx 2 \times 57{,}3^\circ = 114{,}6^\circ.
  3. 114,6∘>100∘114{,}6^\circ > 100^\circ, ამიტომ 2 რადიანი მეტია.

პასუხი: (ა) დაახლოებით 57,3∘57{,}3^\circ; (ბ) 2 რადიანი

შეამოწმე თავი

  1. გადაიყვანეთ 72∘72^\circ რადიანებში.
  2. გადაიყვანეთ 7π6\dfrac{7\pi}{6} რადიანი გრადუსებში.
  3. წრეწირის რადიუსია 10. იპოვეთ 36∘36^\circ ცენტრალური კუთხის შესაბამისი რკალის სიგრძე.

პასუხები: 1) 2π5\dfrac{2\pi}{5} 2) 210∘210^\circ 3) 2π2\pi

§2. სინუსი, კოსინუსი, ტანგენსი, კოტანგენსი

ამ ნაწილის ტერმინები (5)
ერთეულოვანი წრეწირი
წრეწირი, რომლის ცენტრი კოორდინატთა სათავეა და რადიუსი 1-ია; მასზე ვზომავთ კუთხეებს და ვპოულობთ სინუსსა და კოსინუსს.მაგალითი: კუთხე 90°-ზე წერტილი (1; 0) გადადის წერტილში (0; 1).
კოსინუსი
ერთეულოვან წრეწირზე ბრუნვით მიღებული წერტილის აბსცისა (მანძილი მარჯვნივ ან მარცხნივ).მაგალითი: 90°-ზე წერტილი (0; 1) არის, ამიტომ cos 90° = 0; 180°-ზე წერტილი (−1; 0) არის, cos 180° = −1.
კოტანგენსი
კოსინუსის შეფარდება სინუსთან; არ არსებობს, როცა სინუსი ნულია.მაგალითი: ctg 45° = 1; ctg 90° = 0 ÷ 1 = 0.
სინუსი
ერთეულოვან წრეწირზე ბრუნვით მიღებული წერტილის ორდინატა (სიმაღლე).მაგალითი: 90°-ზე წერტილი (0; 1) არის, ამიტომ sin 90° = 1.
ტანგენსი
სინუსის შეფარდება კოსინუსთან; არ არსებობს, როცა კოსინუსი ნულია.მაგალითი: tg 45° = (√2/2) ÷ (√2/2) = 1; tg 90° არ არსებობს.

ერთეულოვანი წრეწირი — წრეწირი, რომლის ცენტრი კოორდინატთა სათავეა და რადიუსი 1-ია. წერტილი P(1;0)P(1; 0) სათავის გარშემო α\alpha რადიანით მოვატრიალოთ: საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულებით, თუ α>0\alpha > 0, და ისრის მიმართულებით, თუ α<0\alpha < 0. მიღებული წერტილის კოორდინატებია (cos⁡α; sin⁡α)(\cos\alpha;\ \sin\alpha):

  • კოსინუსი cos⁡α\cos\alpha — ამ წერტილის აბსცისა;
  • სინუსი sin⁡α\sin\alpha — ამ წერტილის ორდინატა;
  • ტანგენსი tg⁡α=sin⁡αcos⁡α\operatorname{tg}\alpha = \dfrac{\sin\alpha}{\cos\alpha}, როცა cos⁡α≠0\cos\alpha \ne 0;
  • კოტანგენსი ctg⁡α=cos⁡αsin⁡α\operatorname{ctg}\alpha = \dfrac{\cos\alpha}{\sin\alpha}, როცა sin⁡α≠0\sin\alpha \ne 0.

წერტილი ერთეულოვან წრეწირზეა, ამიტომ −1≤sin⁡α≤1-1 \le \sin\alpha \le 1 და −1≤cos⁡α≤1-1 \le \cos\alpha \le 1.

ძირითადი მნიშვნელობები:

α\alpha00π6\dfrac{\pi}{6}π4\dfrac{\pi}{4}π3\dfrac{\pi}{3}π2\dfrac{\pi}{2}π\pi3π2\dfrac{3\pi}{2}
sin⁡α\sin\alpha0012\dfrac{1}{2}22\dfrac{\sqrt{2}}{2}32\dfrac{\sqrt{3}}{2}1100−1-1
cos⁡α\cos\alpha1132\dfrac{\sqrt{3}}{2}22\dfrac{\sqrt{2}}{2}12\dfrac{1}{2}00−1-100
tg⁡α\operatorname{tg}\alpha0033\dfrac{\sqrt{3}}{3}113\sqrt{3}არ არსებობს00არ არსებობს
ctg⁡α\operatorname{ctg}\alphaარ არსებობს3\sqrt{3}1133\dfrac{\sqrt{3}}{3}00არ არსებობს00

დასამახსოვრებლად: სინუსის მნიშვნელობებია 02,12,22,32,42\dfrac{\sqrt{0}}{2}, \dfrac{\sqrt{1}}{2}, \dfrac{\sqrt{2}}{2}, \dfrac{\sqrt{3}}{2}, \dfrac{\sqrt{4}}{2} (0,π6,π4,π3,π20, \dfrac{\pi}{6}, \dfrac{\pi}{4}, \dfrac{\pi}{3}, \dfrac{\pi}{2} კუთხეებისთვის), კოსინუსის — იგივე რიცხვები უკუ რიგით.

ნიშნები მეოთხედების მიხედვით. სინუსის ნიშანი ორდინატის ნიშანია, კოსინუსისა — აბსცისის.

  • I მეოთხედი (0<α<π20 < \alpha < \dfrac{\pi}{2}): sin⁡,cos⁡,tg⁡,ctg⁡\sin, \cos, \operatorname{tg}, \operatorname{ctg} ყველა დადებითია.
  • II მეოთხედი (π2<α<π\dfrac{\pi}{2} < \alpha < \pi): მხოლოდ sin⁡>0\sin > 0.
  • III მეოთხედი (π<α<3π2\pi < \alpha < \dfrac{3\pi}{2}): მხოლოდ tg⁡>0\operatorname{tg} > 0 და ctg⁡>0\operatorname{ctg} > 0.
  • IV მეოთხედი (3π2<α<2π\dfrac{3\pi}{2} < \alpha < 2\pi): მხოლოდ cos⁡>0\cos > 0.

პერიოდულობა. 2π2\pi-ით მობრუნება წერტილს თავის ადგილზე აბრუნებს, ამიტომ sin⁡(α+2π)=sin⁡α\sin(\alpha + 2\pi) = \sin\alpha და cos⁡(α+2π)=cos⁡α\cos(\alpha + 2\pi) = \cos\alpha. π\pi-ით მობრუნებისას ორივე კოორდინატი ნიშანს იცვლის, ფარდობა კი არა: tg⁡(α+π)=tg⁡α\operatorname{tg}(\alpha + \pi) = \operatorname{tg}\alpha. უმცირესი პერიოდია: 2π2\pi სინუსისა და კოსინუსისთვის, π\pi ტანგენსისა და კოტანგენსისთვის.

რიცხვი k≠0k \ne 0 არგუმენტში. sin⁡(kx+b)\sin(kx + b)-ისა და cos⁡(kx+b)\cos(kx + b)-ის უმცირესი პერიოდია 2π∣k∣\dfrac{2\pi}{|k|}; tg⁡(kx+b)\operatorname{tg}(kx + b)-ისა — π∣k∣\dfrac{\pi}{|k|}. (kxkx იმდენჯერ უფრო სწრაფად იზრდება, ამიტომ პერიოდი kk-ჯერ მოკლდება.)

ლუწობა და კენტობა. cos⁡(−α)=cos⁡α\cos(-\alpha) = \cos\alpha (ლუწი); sin⁡(−α)=−sin⁡α\sin(-\alpha) = -\sin\alpha და tg⁡(−α)=−tg⁡α\operatorname{tg}(-\alpha) = -\operatorname{tg}\alpha (კენტი).

მაგალითი 4

გამოთვალეთ: (ა) 4sin⁡π3cos⁡π6−tg⁡π44\sin\dfrac{\pi}{3}\cos\dfrac{\pi}{6} - \operatorname{tg}\dfrac{\pi}{4}; (ბ) sin⁡(−π6)+cos⁡(−π3)+tg⁡(−π4)\sin\left(-\dfrac{\pi}{6}\right) + \cos\left(-\dfrac{\pi}{3}\right) + \operatorname{tg}\left(-\dfrac{\pi}{4}\right).

ამოხსნა

  1. (ა) ცხრილიდან: sin⁡π3=32\sin\dfrac{\pi}{3} = \dfrac{\sqrt{3}}{2}, cos⁡π6=32\cos\dfrac{\pi}{6} = \dfrac{\sqrt{3}}{2}, tg⁡π4=1\operatorname{tg}\dfrac{\pi}{4} = 1.
  2. 4×32×32−1=4×34−1=3−1=24 \times \dfrac{\sqrt{3}}{2} \times \dfrac{\sqrt{3}}{2} - 1 = 4 \times \dfrac{3}{4} - 1 = 3 - 1 = 2.
  3. (ბ) კენტობისა და ლუწობის თვისებით: sin⁡(−π6)=−12\sin\left(-\dfrac{\pi}{6}\right) = -\dfrac{1}{2}, cos⁡(−π3)=12\cos\left(-\dfrac{\pi}{3}\right) = \dfrac{1}{2}, tg⁡(−π4)=−1\operatorname{tg}\left(-\dfrac{\pi}{4}\right) = -1.
  4. ჯამი: −12+12−1=−1-\dfrac{1}{2} + \dfrac{1}{2} - 1 = -1.

პასუხი: (ა) 22; (ბ) −1-1

მაგალითი 5

განსაზღვრეთ ნამრავლის ნიშანი: sin⁡2×cos⁡3×tg⁡4\sin 2 \times \cos 3 \times \operatorname{tg} 4 (კუთხეები რადიანებშია).

ამოხსნა

  1. მეოთხედების საზღვრებია: π2≈1,57\dfrac{\pi}{2} \approx 1{,}57; π≈3,14\pi \approx 3{,}14; 3π2≈4,71\dfrac{3\pi}{2} \approx 4{,}71.
  2. 1,57<2<3,141{,}57 < 2 < 3{,}14 — II მეოთხედია, ამიტომ sin⁡2>0\sin 2 > 0.
  3. 1,57<3<3,141{,}57 < 3 < 3{,}14 — II მეოთხედია, ამიტომ cos⁡3<0\cos 3 < 0.
  4. 3,14<4<4,713{,}14 < 4 < 4{,}71 — III მეოთხედია, ამიტომ tg⁡4>0\operatorname{tg} 4 > 0.
  5. ნამრავლში ერთი უარყოფითი მამრავლია: (+)(−)(+)<0(+)(-)(+) < 0.

პასუხი: ნამრავლი უარყოფითია

მაგალითი 6

რომელ მეოთხედში მოხვდება P(1;0)P(1; 0) წერტილი სათავის გარშემო საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულებით 10 რადიანით მობრუნების შემდეგ?

ამოხსნა

  1. სრული ბრუნია 2π≈6,282\pi \approx 6{,}28 რადიანი. 10−6,28=3,7210 - 6{,}28 = 3{,}72 — ეს არის კუთხე, რომელიც ერთი სრული ბრუნის შემდეგ რჩება.
  2. π≈3,14<3,72<3π2≈4,71\pi \approx 3{,}14 < 3{,}72 < \dfrac{3\pi}{2} \approx 4{,}71.
  3. ე.ი. წერტილი III მეოთხედში მოხვდება.

პასუხი: III მეოთხედში

მაგალითი 7

იპოვეთ უმცირესი პერიოდი: (ა) sin⁡3x\sin 3x; (ბ) cos⁡x2\cos\dfrac{x}{2}; (გ) tg⁡4x\operatorname{tg} 4x.

ამოხსნა

  1. (ა) k=3k = 3: T=2π3T = \dfrac{2\pi}{3}.
  2. (ბ) k=12k = \dfrac{1}{2}: T=2π÷12=4πT = 2\pi \div \dfrac{1}{2} = 4\pi.
  3. (გ) ტანგენსისთვის ვიყენებთ π\pi-ს; k=4k = 4: T=π4T = \dfrac{\pi}{4}.

პასუხი: (ა) 2π3\dfrac{2\pi}{3}; (ბ) 4π4\pi; (გ) π4\dfrac{\pi}{4}

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ sin⁡3π2+cos⁡π\sin\dfrac{3\pi}{2} + \cos\pi.
  2. რა ნიშანი აქვს cos⁡5\cos 5-ს (5 რადიანია)?
  3. იპოვეთ cos⁡4x\cos 4x ფუნქციის უმცირესი პერიოდი.

პასუხები: 1) −2-2 2) დადებითი 3) π2\dfrac{\pi}{2}

§3. ძირითადი იგივეობები

წერტილი (cos⁡α; sin⁡α)(\cos\alpha;\ \sin\alpha) ერთეულოვან წრეწირზეა, ხოლო მისი განტოლებაა x2+y2=1x^2 + y^2 = 1. აქედან sin⁡2α+cos⁡2α=1.\sin^2\alpha + \cos^2\alpha = 1. (sin⁡2α\sin^2\alpha ნიშნავს (sin⁡α)2(\sin\alpha)^2-ს.) ამ იგივეობის cos⁡2α\cos^2\alpha-ზე გაყოფით და sin⁡2α\sin^2\alpha-ზე გაყოფით ვღებულობთ: 1+tg⁡2α=1cos⁡2α,1+ctg⁡2α=1sin⁡2α,tg⁡α×ctg⁡α=1.1 + \operatorname{tg}^2\alpha = \dfrac{1}{\cos^2\alpha}, \qquad 1 + \operatorname{ctg}^2\alpha = \dfrac{1}{\sin^2\alpha}, \qquad \operatorname{tg}\alpha \times \operatorname{ctg}\alpha = 1.

ერთი ფუნქციის მიხედვით დანარჩენების პოვნა:

  1. ვწერთ შესაბამის იგივეობას და ვპოულობთ საძიებო ფუნქციის კვადრატს;
  2. ფესვის ამოღებისას ორი ნიშანია (±\pm); სწორს მეოთხედი განსაზღვრავს;
  3. დანარჩენ ფუნქციებს ვპოულობთ ფორმულებით tg⁡α=sin⁡αcos⁡α\operatorname{tg}\alpha = \dfrac{\sin\alpha}{\cos\alpha} და ctg⁡α=cos⁡αsin⁡α\operatorname{ctg}\alpha = \dfrac{\cos\alpha}{\sin\alpha}.

მაგალითი 8

sin⁡α=35\sin\alpha = \dfrac{3}{5} და π2<α<π\dfrac{\pi}{2} < \alpha < \pi. იპოვეთ cos⁡α\cos\alpha, tg⁡α\operatorname{tg}\alpha და ctg⁡α\operatorname{ctg}\alpha.

ამოხსნა

  1. cos⁡2α=1−sin⁡2α=1−925=1625\cos^2\alpha = 1 - \sin^2\alpha = 1 - \dfrac{9}{25} = \dfrac{16}{25}, ამიტომ cos⁡α=±45\cos\alpha = \pm\dfrac{4}{5}.
  2. II მეოთხედში კოსინუსი უარყოფითია: cos⁡α=−45\cos\alpha = -\dfrac{4}{5}.
  3. tg⁡α=3/5−4/5=−34\operatorname{tg}\alpha = \dfrac{3/5}{-4/5} = -\dfrac{3}{4}.
  4. ctg⁡α=1tg⁡α=−43\operatorname{ctg}\alpha = \dfrac{1}{\operatorname{tg}\alpha} = -\dfrac{4}{3}.

პასუხი: cos⁡α=−45\cos\alpha = -\dfrac{4}{5}, tg⁡α=−34\operatorname{tg}\alpha = -\dfrac{3}{4}, ctg⁡α=−43\operatorname{ctg}\alpha = -\dfrac{4}{3}

მაგალითი 9

tg⁡α=2\operatorname{tg}\alpha = 2 და π<α<3π2\pi < \alpha < \dfrac{3\pi}{2}. იპოვეთ cos⁡α\cos\alpha და sin⁡α\sin\alpha.

ამოხსნა

  1. 1cos⁡2α=1+tg⁡2α=1+4=5\dfrac{1}{\cos^2\alpha} = 1 + \operatorname{tg}^2\alpha = 1 + 4 = 5, ამიტომ cos⁡2α=15\cos^2\alpha = \dfrac{1}{5}.
  2. III მეოთხედში კოსინუსი უარყოფითია: cos⁡α=−15=−55\cos\alpha = -\dfrac{1}{\sqrt{5}} = -\dfrac{\sqrt{5}}{5}.
  3. sin⁡α=tg⁡α×cos⁡α=2×(−55)=−255\sin\alpha = \operatorname{tg}\alpha \times \cos\alpha = 2 \times \left(-\dfrac{\sqrt{5}}{5}\right) = -\dfrac{2\sqrt{5}}{5}.
  4. შემოწმება: sin⁡2α+cos⁡2α=45+15=1\sin^2\alpha + \cos^2\alpha = \dfrac{4}{5} + \dfrac{1}{5} = 1.

პასუხი: cos⁡α=−55\cos\alpha = -\dfrac{\sqrt{5}}{5}, sin⁡α=−255\sin\alpha = -\dfrac{2\sqrt{5}}{5}

მაგალითი 10

ცნობილია, რომ f(sin⁡x)=3+cos⁡2xf(\sin x) = 3 + \cos^2 x. იპოვეთ f(cos⁡x)f(\cos x).

ამოხსნა

  1. cos⁡2x=1−sin⁡2x\cos^2 x = 1 - \sin^2 x, ამიტომ f(sin⁡x)=3+1−sin⁡2x=4−sin⁡2xf(\sin x) = 3 + 1 - \sin^2 x = 4 - \sin^2 x.
  2. ე.ი. f(t)=4−t2f(t) = 4 - t^2 ყოველი t∈[−1;1]t \in [-1; 1]-სთვის.
  3. t=cos⁡xt = \cos x: f(cos⁡x)=4−cos⁡2xf(\cos x) = 4 - \cos^2 x.

პასუხი: 4−cos⁡2x4 - \cos^2 x

შეამოწმე თავი

  1. cos⁡α=1213\cos\alpha = \dfrac{12}{13} და 3π2<α<2π\dfrac{3\pi}{2} < \alpha < 2\pi. იპოვეთ sin⁡α\sin\alpha.
  2. tg⁡α=34\operatorname{tg}\alpha = \dfrac{3}{4} და 0<α<π20 < \alpha < \dfrac{\pi}{2}. იპოვეთ cos⁡α\cos\alpha.
  3. გამოთვალეთ sin⁡215∘+cos⁡215∘+tg⁡20∘×ctg⁡20∘\sin^2 15^\circ + \cos^2 15^\circ + \operatorname{tg} 20^\circ \times \operatorname{ctg} 20^\circ.

პასუხები: 1) −513-\dfrac{5}{13} 2) 45\dfrac{4}{5} 3) 22

§4. დაყვანის ფორმულები

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
დაყვანის ფორმულები
ფორმულები, რომლებიც π/2, π, 3π/2 ან 2π-ს გამოკლებული ან დამატებული კუთხის ფუნქციას მახვილი კუთხის ფუნქციად აქცევს.მაგალითი: sin(π − α) = sin α; cos(π/2 + α) = −sin α.

დაყვანის ფორმულები გვაძლევს π±α\pi \pm \alpha, 2π−α2\pi - \alpha, π2±α\dfrac{\pi}{2} \pm \alpha, 3π2±α\dfrac{3\pi}{2} \pm \alpha ტიპის კუთხეების ფუნქციებს α\alpha-ს ფუნქციებით. ნებისმიერი კუთხიდან ჯერ ვაკლებთ 2π2\pi-ის ჯერადს (ან ვუმატებთ), რომ კუთხე 00-სა და 2π2\pi-ს შორის მოხვდეს.

წესი (α\alpha მახვილი კუთხეა):

  1. სახელი. თუ კუთხეში არის π\pi ან 2π2\pi — ფუნქციის სახელი იგივე რჩება. თუ არის π2\dfrac{\pi}{2} ან 3π2\dfrac{3\pi}{2} — იცვლება: sin⁡↔cos⁡\sin \leftrightarrow \cos, tg⁡↔ctg⁡\operatorname{tg} \leftrightarrow \operatorname{ctg}.
  2. ნიშანი. ვადგენთ, რომელ მეოთხედში მოხვდება მთელი კუთხე და ვწერთ საწყისი ფუნქციის ნიშანს ამ მეოთხედში.
π2−α\dfrac{\pi}{2} - \alphaπ2+α\dfrac{\pi}{2} + \alphaπ−α\pi - \alphaπ+α\pi + \alpha3π2−α\dfrac{3\pi}{2} - \alpha3π2+α\dfrac{3\pi}{2} + \alpha2π−α2\pi - \alpha
sin⁡\sincos⁡α\cos\alphacos⁡α\cos\alphasin⁡α\sin\alpha−sin⁡α-\sin\alpha−cos⁡α-\cos\alpha−cos⁡α-\cos\alpha−sin⁡α-\sin\alpha
cos⁡\cossin⁡α\sin\alpha−sin⁡α-\sin\alpha−cos⁡α-\cos\alpha−cos⁡α-\cos\alpha−sin⁡α-\sin\alphasin⁡α\sin\alphacos⁡α\cos\alpha

ტანგენსს ვპოულობთ ფარდობით tg⁡=sin⁡cos⁡\operatorname{tg} = \dfrac{\sin}{\cos}: მაგალითად, tg⁡(π+α)=tg⁡α\operatorname{tg}(\pi + \alpha) = \operatorname{tg}\alpha, tg⁡(π−α)=−tg⁡α\operatorname{tg}(\pi - \alpha) = -\operatorname{tg}\alpha.

მაგალითი 11

გამოთვალეთ: (ა) sin⁡7π6×cos⁡5π3\sin\dfrac{7\pi}{6} \times \cos\dfrac{5\pi}{3}; (ბ) tg⁡(−780∘)\operatorname{tg}(-780^\circ).

ამოხსნა

  1. (ა) 7π6=π+π6\dfrac{7\pi}{6} = \pi + \dfrac{\pi}{6} — III მეოთხედია, სინუსი უარყოფითია, სახელი იგივეა: sin⁡7π6=−sin⁡π6=−12\sin\dfrac{7\pi}{6} = -\sin\dfrac{\pi}{6} = -\dfrac{1}{2}.
  2. 5π3=2π−π3\dfrac{5\pi}{3} = 2\pi - \dfrac{\pi}{3} — IV მეოთხედია, კოსინუსი დადებითია: cos⁡5π3=cos⁡π3=12\cos\dfrac{5\pi}{3} = \cos\dfrac{\pi}{3} = \dfrac{1}{2}.
  3. ნამრავლი: −12×12=−14-\dfrac{1}{2} \times \dfrac{1}{2} = -\dfrac{1}{4}.
  4. (ბ) ტანგენსის პერიოდია 180∘180^\circ: −780∘+5×180∘=−780∘+900∘=120∘-780^\circ + 5 \times 180^\circ = -780^\circ + 900^\circ = 120^\circ.
  5. tg⁡120∘=tg⁡(180∘−60∘)=−tg⁡60∘=−3\operatorname{tg} 120^\circ = \operatorname{tg}(180^\circ - 60^\circ) = -\operatorname{tg} 60^\circ = -\sqrt{3}.

პასუხი: (ა) −14-\dfrac{1}{4}; (ბ) −3-\sqrt{3}

მაგალითი 12

გაამარტივეთ sin⁡(π−α)cos⁡(π2+α)tg⁡(π+α)cos⁡(2π−α)\dfrac{\sin(\pi - \alpha)\cos\left(\dfrac{\pi}{2} + \alpha\right)}{\operatorname{tg}(\pi + \alpha)\cos(2\pi - \alpha)}.

ამოხსნა

  1. sin⁡(π−α)=sin⁡α\sin(\pi - \alpha) = \sin\alpha; cos⁡(π2+α)=−sin⁡α\cos\left(\dfrac{\pi}{2} + \alpha\right) = -\sin\alpha.
  2. tg⁡(π+α)=tg⁡α\operatorname{tg}(\pi + \alpha) = \operatorname{tg}\alpha; cos⁡(2π−α)=cos⁡α\cos(2\pi - \alpha) = \cos\alpha.
  3. მრიცხველი: sin⁡α×(−sin⁡α)=−sin⁡2α\sin\alpha \times (-\sin\alpha) = -\sin^2\alpha. მნიშვნელი: tg⁡αcos⁡α=sin⁡αcos⁡α×cos⁡α=sin⁡α\operatorname{tg}\alpha\cos\alpha = \dfrac{\sin\alpha}{\cos\alpha} \times \cos\alpha = \sin\alpha.
  4. −sin⁡2αsin⁡α=−sin⁡α\dfrac{-\sin^2\alpha}{\sin\alpha} = -\sin\alpha.

პასუხი: −sin⁡α-\sin\alpha

მაგალითი 13

იპოვეთ φ∈[0;2π)\varphi \in [0; 2\pi), რომლისთვისაც cos⁡(φ+x)=sin⁡(x+π3)\cos(\varphi + x) = \sin\left(x + \dfrac{\pi}{3}\right) ტოლობა სწორია ნებისმიერი xx-ისთვის.

ამოხსნა

  1. დაყვანით sin⁡t=cos⁡(π2−t)\sin t = \cos\left(\dfrac{\pi}{2} - t\right). t=x+π3t = x + \dfrac{\pi}{3}: sin⁡(x+π3)=cos⁡(π2−x−π3)=cos⁡(π6−x)\sin\left(x + \dfrac{\pi}{3}\right) = \cos\left(\dfrac{\pi}{2} - x - \dfrac{\pi}{3}\right) = \cos\left(\dfrac{\pi}{6} - x\right).
  2. კოსინუსი ლუწია: cos⁡(π6−x)=cos⁡(x−π6)\cos\left(\dfrac{\pi}{6} - x\right) = \cos\left(x - \dfrac{\pi}{6}\right).
  3. ტოლობა cos⁡(φ+x)=cos⁡(x−π6)\cos(\varphi + x) = \cos\left(x - \dfrac{\pi}{6}\right) ყველა xx-ზე სწორია, როცა φ=−π6+2πk\varphi = -\dfrac{\pi}{6} + 2\pi k.
  4. [0;2π)[0; 2\pi)-ში: φ=−π6+2π=11π6\varphi = -\dfrac{\pi}{6} + 2\pi = \dfrac{11\pi}{6}.

პასუხი: 11π6\dfrac{11\pi}{6}

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ cos⁡5π6\cos\dfrac{5\pi}{6}.
  2. გაამარტივეთ sin⁡(3π2−α)+cos⁡(π−α)\sin\left(\dfrac{3\pi}{2} - \alpha\right) + \cos(\pi - \alpha).
  3. გამოთვალეთ sin⁡300∘\sin 300^\circ.

პასუხები: 1) −32-\dfrac{\sqrt{3}}{2} 2) −2cos⁡α-2\cos\alpha 3) −32-\dfrac{\sqrt{3}}{2}

§5. ჯამის, სხვაობისა და ორმაგი კუთხის ფორმულები

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
ორმაგი კუთხის ფორმულები
ფორმულები, რომლებიც 2α კუთხის სინუსსა და კოსინუსს α-ს ფუნქციებით გამოსახავს.მაგალითი: sin 2α = 2 sin α cos α; α = 30°-ზე: 2 × 1/2 × √3/2 = √3/2 = sin 60°.

ჯამისა და სხვაობის ფორმულები: sin⁡(α±β)=sin⁡αcos⁡β±cos⁡αsin⁡β,\sin(\alpha \pm \beta) = \sin\alpha\cos\beta \pm \cos\alpha\sin\beta, cos⁡(α±β)=cos⁡αcos⁡β∓sin⁡αsin⁡β,\cos(\alpha \pm \beta) = \cos\alpha\cos\beta \mp \sin\alpha\sin\beta, tg⁡(α±β)=tg⁡α±tg⁡β1∓tg⁡αtg⁡β.\operatorname{tg}(\alpha \pm \beta) = \dfrac{\operatorname{tg}\alpha \pm \operatorname{tg}\beta}{1 \mp \operatorname{tg}\alpha\operatorname{tg}\beta}. (ზედა ნიშნები ერთად, ქვედა ნიშნები ერთად იკითხება.) უცნობი კუთხე, მაგალითად 75∘75^\circ ან 15∘15^\circ, წარმოგვიდგენია ცნობილი კუთხეების ჯამად ან სხვაობად: 75∘=45∘+30∘75^\circ = 45^\circ + 30^\circ.

ორმაგი კუთხე — ჯამის ფორმულებში β=α\beta = \alpha ჩავსვათ: sin⁡2α=2sin⁡αcos⁡α,cos⁡2α=cos⁡2α−sin⁡2α=1−2sin⁡2α=2cos⁡2α−1,\sin 2\alpha = 2\sin\alpha\cos\alpha, \qquad \cos 2\alpha = \cos^2\alpha - \sin^2\alpha = 1 - 2\sin^2\alpha = 2\cos^2\alpha - 1, tg⁡2α=2tg⁡α1−tg⁡2α.\operatorname{tg} 2\alpha = \dfrac{2\operatorname{tg}\alpha}{1 - \operatorname{tg}^2\alpha}. cos⁡2α\cos 2\alpha-ის ბოლო ორი ფორმიდან გამომდინარეობს ხარისხის დაწევა: sin⁡2α=1−cos⁡2α2,cos⁡2α=1+cos⁡2α2.\sin^2\alpha = \dfrac{1 - \cos 2\alpha}{2}, \qquad \cos^2\alpha = \dfrac{1 + \cos 2\alpha}{2}.

asin⁡x+bcos⁡xa\sin x + b\cos x ტიპის გამოსახულება. ავიღოთ R=a2+b2R = \sqrt{a^2 + b^2}. რადგან (aR)2+(bR)2=1\left(\dfrac{a}{R}\right)^2 + \left(\dfrac{b}{R}\right)^2 = 1, არსებობს კუთხე φ\varphi, რომლისთვისაც cos⁡φ=aR\cos\varphi = \dfrac{a}{R} და sin⁡φ=bR\sin\varphi = \dfrac{b}{R}. მაშინ asin⁡x+bcos⁡x=R(sin⁡xcos⁡φ+cos⁡xsin⁡φ)=Rsin⁡(x+φ).a\sin x + b\cos x = R(\sin x\cos\varphi + \cos x\sin\varphi) = R\sin(x + \varphi). ამიტომ მნიშვნელობათა სიმრავლეა [−R;R][-R; R]. მაგალითად, sin⁡x−cos⁡x=2sin⁡(x−π4)\sin x - \cos x = \sqrt{2}\sin\left(x - \dfrac{\pi}{4}\right).

მაგალითი 14

გამოთვალეთ: (ა) sin⁡75∘\sin 75^\circ; (ბ) sin⁡15∘\sin 15^\circ.

ამოხსნა

  1. (ა) 75∘=45∘+30∘75^\circ = 45^\circ + 30^\circ: sin⁡75∘=sin⁡45∘cos⁡30∘+cos⁡45∘sin⁡30∘=22×32+22×12\sin 75^\circ = \sin 45^\circ\cos 30^\circ + \cos 45^\circ\sin 30^\circ = \dfrac{\sqrt{2}}{2} \times \dfrac{\sqrt{3}}{2} + \dfrac{\sqrt{2}}{2} \times \dfrac{1}{2}.
  2. =64+24=6+24= \dfrac{\sqrt{6}}{4} + \dfrac{\sqrt{2}}{4} = \dfrac{\sqrt{6} + \sqrt{2}}{4}.
  3. (ბ) 15∘=45∘−30∘15^\circ = 45^\circ - 30^\circ: sin⁡15∘=sin⁡45∘cos⁡30∘−cos⁡45∘sin⁡30∘=64−24\sin 15^\circ = \sin 45^\circ\cos 30^\circ - \cos 45^\circ\sin 30^\circ = \dfrac{\sqrt{6}}{4} - \dfrac{\sqrt{2}}{4}.
  4. შემოწმება: 2,449−1,4144≈0,259≈sin⁡15∘\dfrac{2{,}449 - 1{,}414}{4} \approx 0{,}259 \approx \sin 15^\circ.

პასუხი: (ა) 6+24\dfrac{\sqrt{6} + \sqrt{2}}{4}; (ბ) 6−24\dfrac{\sqrt{6} - \sqrt{2}}{4}

მაგალითი 15

sin⁡α=35\sin\alpha = \dfrac{3}{5} და π2<α<π\dfrac{\pi}{2} < \alpha < \pi. იპოვეთ sin⁡2α\sin 2\alpha, cos⁡2α\cos 2\alpha და tg⁡2α\operatorname{tg} 2\alpha.

ამოხსნა

  1. მაგალითი 8-იდან: cos⁡α=−45\cos\alpha = -\dfrac{4}{5}.
  2. sin⁡2α=2sin⁡αcos⁡α=2×35×(−45)=−2425\sin 2\alpha = 2\sin\alpha\cos\alpha = 2 \times \dfrac{3}{5} \times \left(-\dfrac{4}{5}\right) = -\dfrac{24}{25}.
  3. cos⁡2α=1−2sin⁡2α=1−2×925=725\cos 2\alpha = 1 - 2\sin^2\alpha = 1 - 2 \times \dfrac{9}{25} = \dfrac{7}{25}.
  4. tg⁡2α=sin⁡2αcos⁡2α=−2425÷725=−247\operatorname{tg} 2\alpha = \dfrac{\sin 2\alpha}{\cos 2\alpha} = -\dfrac{24}{25} \div \dfrac{7}{25} = -\dfrac{24}{7}.
  5. შემოწმება: (−2425)2+(725)2=576+49625=1\left(-\dfrac{24}{25}\right)^2 + \left(\dfrac{7}{25}\right)^2 = \dfrac{576 + 49}{625} = 1.

პასუხი: sin⁡2α=−2425\sin 2\alpha = -\dfrac{24}{25}, cos⁡2α=725\cos 2\alpha = \dfrac{7}{25}, tg⁡2α=−247\operatorname{tg} 2\alpha = -\dfrac{24}{7}

მაგალითი 16

α\alpha და β\beta მახვილი კუთხეებია, tg⁡α=12\operatorname{tg}\alpha = \dfrac{1}{2}, tg⁡β=13\operatorname{tg}\beta = \dfrac{1}{3}. იპოვეთ α+β\alpha + \beta.

ამოხსნა

  1. tg⁡(α+β)=tg⁡α+tg⁡β1−tg⁡αtg⁡β=12+131−12×13\operatorname{tg}(\alpha + \beta) = \dfrac{\operatorname{tg}\alpha + \operatorname{tg}\beta}{1 - \operatorname{tg}\alpha\operatorname{tg}\beta} = \dfrac{\dfrac{1}{2} + \dfrac{1}{3}}{1 - \dfrac{1}{2} \times \dfrac{1}{3}}.
  2. მრიცხველი: 12+13=56\dfrac{1}{2} + \dfrac{1}{3} = \dfrac{5}{6}. მნიშვნელი: 1−16=561 - \dfrac{1}{6} = \dfrac{5}{6}. ფარდობა: 11.
  3. ორივე კუთხე მახვილია, ამიტომ 0<α+β<π0 < \alpha + \beta < \pi. ამ შუალედში tg⁡=1\operatorname{tg} = 1 მხოლოდ π4\dfrac{\pi}{4}-ზეა.

პასუხი: α+β=π4\alpha + \beta = \dfrac{\pi}{4} (45∘45^\circ)

მაგალითი 17

(ა) იპოვეთ f(x)=3sin⁡x+4cos⁡xf(x) = 3\sin x + 4\cos x ფუნქციის უდიდესი და უმცირესი მნიშვნელობა. (ბ) რომელი რიცხვი ეკუთვნის g(x)=sin⁡6x−cos⁡6xg(x) = \sin 6x - \cos 6x ფუნქციის მნიშვნელობათა სიმრავლეს: 617\dfrac{6}{\sqrt{17}} თუ −833-\dfrac{8}{\sqrt{33}}?

ამოხსნა

  1. (ა) R=32+42=25=5R = \sqrt{3^2 + 4^2} = \sqrt{25} = 5, ამიტომ f(x)=5sin⁡(x+φ)f(x) = 5\sin(x + \varphi) და მნიშვნელობათა სიმრავლეა [−5;5][-5; 5].
  2. (ბ) R=12+(−1)2=2R = \sqrt{1^2 + (-1)^2} = \sqrt{2}: g(x)=2sin⁡(6x−π4)g(x) = \sqrt{2}\sin\left(6x - \dfrac{\pi}{4}\right). 6x6x ყველა ნამდვილ მნიშვნელობას იღებს, ამიტომ მნიშვნელობათა სიმრავლეა [−2;2]\left[-\sqrt{2}; \sqrt{2}\right].
  3. რიცხვი ამ სიმრავლეს ეკუთვნის, თუ მისი კვადრატი არაუმეტესია 2-ზე.
  4. (617)2=3617>2\left(\dfrac{6}{\sqrt{17}}\right)^2 = \dfrac{36}{17} > 2 (რადგან 2×17=34<362 \times 17 = 34 < 36) — არ ეკუთვნის.
  5. (−833)2=6433<2\left(-\dfrac{8}{\sqrt{33}}\right)^2 = \dfrac{64}{33} < 2 (რადგან 2×33=66>642 \times 33 = 66 > 64) — ეკუთვნის.

პასუხი: (ა) უდიდესი 55, უმცირესი −5-5; (ბ) −833-\dfrac{8}{\sqrt{33}}

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ cos⁡75∘\cos 75^\circ.
  2. cos⁡α=35\cos\alpha = \dfrac{3}{5} და α\alpha მახვილი კუთხეა. იპოვეთ sin⁡2α\sin 2\alpha.
  3. იპოვეთ 5sin⁡x+12cos⁡x5\sin x + 12\cos x ფუნქციის უდიდესი მნიშვნელობა.

პასუხები: 1) 6−24\dfrac{\sqrt{6} - \sqrt{2}}{4} 2) 2425\dfrac{24}{25} 3) 1313

§6. ჯამის გარდაქმნა ნამრავლად და პირიქით

ჯამი ნამრავლად: sin⁡α+sin⁡β=2sin⁡α+β2cos⁡α−β2,sin⁡α−sin⁡β=2sin⁡α−β2cos⁡α+β2,\sin\alpha + \sin\beta = 2\sin\frac{\alpha + \beta}{2}\cos\frac{\alpha - \beta}{2}, \qquad \sin\alpha - \sin\beta = 2\sin\frac{\alpha - \beta}{2}\cos\frac{\alpha + \beta}{2}, cos⁡α+cos⁡β=2cos⁡α+β2cos⁡α−β2,cos⁡α−cos⁡β=−2sin⁡α+β2sin⁡α−β2.\cos\alpha + \cos\beta = 2\cos\frac{\alpha + \beta}{2}\cos\frac{\alpha - \beta}{2}, \qquad \cos\alpha - \cos\beta = -2\sin\frac{\alpha + \beta}{2}\sin\frac{\alpha - \beta}{2}.

ნამრავლი ჯამად: sin⁡αcos⁡β=12(sin⁡(α+β)+sin⁡(α−β)),cos⁡αcos⁡β=12(cos⁡(α−β)+cos⁡(α+β)),\sin\alpha\cos\beta = \dfrac{1}{2}\big(\sin(\alpha + \beta) + \sin(\alpha - \beta)\big), \qquad \cos\alpha\cos\beta = \dfrac{1}{2}\big(\cos(\alpha - \beta) + \cos(\alpha + \beta)\big), sin⁡αsin⁡β=12(cos⁡(α−β)−cos⁡(α+β)).\sin\alpha\sin\beta = \dfrac{1}{2}\big(\cos(\alpha - \beta) - \cos(\alpha + \beta)\big).

რატომ? ჯამისა და სხვაობის ფორმულების შეკრებით მიიღება sin⁡(α+β)+sin⁡(α−β)=2sin⁡αcos⁡β\sin(\alpha + \beta) + \sin(\alpha - \beta) = 2\sin\alpha\cos\beta. ეს არის ნამრავლი ჯამად. თუ აქ ავიღებთ α=x+y2\alpha = \dfrac{x + y}{2} და β=x−y2\beta = \dfrac{x - y}{2}, მივიღებთ sin⁡x+sin⁡y=2sin⁡x+y2cos⁡x−y2\sin x + \sin y = 2\sin\dfrac{x + y}{2}\cos\dfrac{x - y}{2}. დანარჩენები ანალოგიურად მიიღება.

მაგალითი 18

იპოვეთ f(x)=sin⁡(x+30∘)+sin⁡(x−30∘)f(x) = \sin(x + 30^\circ) + \sin(x - 30^\circ) ფუნქციის უდიდესი მნიშვნელობა.

ამოხსნა

  1. ჯამი ნამრავლად: α=x+30∘\alpha = x + 30^\circ, β=x−30∘\beta = x - 30^\circ. α+β2=x\dfrac{\alpha + \beta}{2} = x, α−β2=30∘\dfrac{\alpha - \beta}{2} = 30^\circ.
  2. f(x)=2sin⁡xcos⁡30∘=2×32×sin⁡x=3sin⁡xf(x) = 2\sin x\cos 30^\circ = 2 \times \dfrac{\sqrt{3}}{2} \times \sin x = \sqrt{3}\sin x.
  3. sin⁡x\sin x-ის უდიდესი მნიშვნელობაა 1, ამიტომ უდიდესია 3\sqrt{3}.

პასუხი: 3\sqrt{3}

მაგალითი 19

(ა) გამოთვალეთ sin⁡15∘cos⁡15∘\sin 15^\circ\cos 15^\circ. (ბ) იპოვეთ f(x)=sin⁡xcos⁡xf(x) = \sin x\cos x ფუნქციის უმცირესი დადებითი პერიოდი.

ამოხსნა

  1. (ა) ნამრავლი ჯამად: sin⁡15∘cos⁡15∘=12(sin⁡30∘+sin⁡0∘)=12×12=14\sin 15^\circ\cos 15^\circ = \dfrac{1}{2}\big(\sin 30^\circ + \sin 0^\circ\big) = \dfrac{1}{2} \times \dfrac{1}{2} = \dfrac{1}{4}.
  2. (ბ) ორმაგი კუთხით sin⁡xcos⁡x=12sin⁡2x\sin x\cos x = \dfrac{1}{2}\sin 2x.
  3. sin⁡2x\sin 2x-ის უმცირესი პერიოდია 2π2=π\dfrac{2\pi}{2} = \pi. მამრავლი 12\dfrac{1}{2} პერიოდს არ ცვლის.

პასუხი: (ა) 14\dfrac{1}{4}; (ბ) π\pi

მაგალითი 20

დაამტკიცეთ: sin⁡y+sin⁡2y1+cos⁡y+cos⁡2y=tg⁡y\dfrac{\sin y + \sin 2y}{1 + \cos y + \cos 2y} = \operatorname{tg} y, თუ cos⁡y≠0\cos y \ne 0 და cos⁡y≠−12\cos y \ne -\dfrac{1}{2}. (როცა y=2xy = 2x, ეს არის იგივეობა sin⁡2x+sin⁡4x1+cos⁡2x+cos⁡4x=tg⁡2x\dfrac{\sin 2x + \sin 4x}{1 + \cos 2x + \cos 4x} = \operatorname{tg} 2x.)

ამოხსნა

  1. მრიცხველი: sin⁡2y=2sin⁡ycos⁡y\sin 2y = 2\sin y\cos y, ამიტომ sin⁡y+2sin⁡ycos⁡y=sin⁡y (1+2cos⁡y)\sin y + 2\sin y\cos y = \sin y\,(1 + 2\cos y).
  2. მნიშვნელი: 1+cos⁡2y=2cos⁡2y1 + \cos 2y = 2\cos^2 y, ამიტომ 2cos⁡2y+cos⁡y=cos⁡y (2cos⁡y+1)2\cos^2 y + \cos y = \cos y\,(2\cos y + 1).
  3. sin⁡y (1+2cos⁡y)cos⁡y (1+2cos⁡y)\dfrac{\sin y\,(1 + 2\cos y)}{\cos y\,(1 + 2\cos y)}. 1+2cos⁡y≠01 + 2\cos y \ne 0, რადგან cos⁡y≠−12\cos y \ne -\dfrac{1}{2}; ვკვეცთ.
  4. ვღებულობთ sin⁡ycos⁡y=tg⁡y\dfrac{\sin y}{\cos y} = \operatorname{tg} y (განსაზღვრულია, რადგან cos⁡y≠0\cos y \ne 0).

პასუხი: იგივეობა დამტკიცებულია

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ sin⁡75∘+sin⁡15∘\sin 75^\circ + \sin 15^\circ.
  2. გამოთვალეთ cos⁡75∘cos⁡15∘\cos 75^\circ\cos 15^\circ.
  3. გარდაქმენით ნამრავლად sin⁡3x−sin⁡x\sin 3x - \sin x.

პასუხები: 1) 62\dfrac{\sqrt{6}}{2} 2) 14\dfrac{1}{4} 3) 2sin⁡xcos⁡2x2\sin x\cos 2x

§7. შექცეული ტრიგონომეტრიული ფუნქციები

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
არკკოსინუსი
კუთხე 0-დან π-მდე, რომლის კოსინუსი მოცემული რიცხვია: arccos a.მაგალითი: arccos(−1/2) = 2π/3, რადგან cos(2π/3) = −1/2.
არკსინუსი
კუთხე −π/2-დან π/2-მდე, რომლის სინუსი მოცემული რიცხვია: arcsin a.მაგალითი: arcsin(1/2) = π/6, რადგან sin(π/6) = 1/2.
არკტანგენსი
კუთხე −π/2-სა და π/2-ს შორის (ბოლოების გარეშე), რომლის ტანგენსი მოცემული რიცხვია: arctg a.მაგალითი: arctg 1 = π/4; arctg(−1) = −π/4.

სინუსი ბევრ კუთხეს ერთსა და იმავე რიცხვს შეუსაბამებს (sin⁡π6=sin⁡5π6=12\sin\dfrac{\pi}{6} = \sin\dfrac{5\pi}{6} = \dfrac{1}{2}). ამიტომ შებრუნებისას კუთხეს ისეთ შუალედში ვარჩევთ, სადაც თითო მნიშვნელობა ერთხელ მიიღება:

  • არკსინუსი arcsin⁡a\arcsin a (∣a∣≤1|a| \le 1) — ის კუთხე [−π2;π2]\left[-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right]-დან, რომლის სინუსია aa.
  • არკკოსინუსი arccos⁡a\arccos a (∣a∣≤1|a| \le 1) — ის კუთხე [0;π][0; \pi]-დან, რომლის კოსინუსია aa.
  • არკტანგენსი arctg⁡a\operatorname{arctg} a (ნებისმიერი aa) — ის კუთხე (−π2;π2)\left(-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right)-დან, რომლის ტანგენსია aa.
  • არკკოტანგენსი arcctg⁡a\operatorname{arcctg} a — ის კუთხე (0;π)(0; \pi)-დან, რომლის კოტანგენსია aa.

მაგალითად, arcsin⁡12=π6\arcsin\dfrac{1}{2} = \dfrac{\pi}{6}, რადგან sin⁡π6=12\sin\dfrac{\pi}{6} = \dfrac{1}{2} და π6\dfrac{\pi}{6} მოთხოვნილ შუალედშია. arcsin⁡a\arcsin a არის კუთხე და არა წილადი 1sin⁡a\dfrac{1}{\sin a}.

თვისებები:

  • arcsin⁡(−a)=−arcsin⁡a\arcsin(-a) = -\arcsin a; arctg⁡(−a)=−arctg⁡a\operatorname{arctg}(-a) = -\operatorname{arctg} a; arccos⁡(−a)=π−arccos⁡a\arccos(-a) = \pi - \arccos a;
  • arcsin⁡a+arccos⁡a=π2\arcsin a + \arccos a = \dfrac{\pi}{2};
  • sin⁡(arcsin⁡a)=a\sin(\arcsin a) = a და cos⁡(arccos⁡a)=a\cos(\arccos a) = a, როცა ∣a∣≤1|a| \le 1;
  • arcsin⁡(sin⁡x)=x\arcsin(\sin x) = x მხოლოდ x∈[−π2;π2]x \in \left[-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right]-ზე; arccos⁡(cos⁡x)=x\arccos(\cos x) = x მხოლოდ x∈[0;π]x \in [0; \pi]-ზე. სხვა xx-ისთვის ჯერ ვპოულობთ კუთხეს ამ შუალედში, რომელსაც იგივე სინუსი (კოსინუსი) აქვს.

მაგალითი 21

გამოთვალეთ: (ა) arcsin⁡(−32)\arcsin\left(-\dfrac{\sqrt{3}}{2}\right); (ბ) arccos⁡(−12)\arccos\left(-\dfrac{1}{2}\right); (გ) arctg⁡(−1)\operatorname{arctg}(-1).

ამოხსნა

  1. (ა) arcsin⁡(−32)=−arcsin⁡32=−π3\arcsin\left(-\dfrac{\sqrt{3}}{2}\right) = -\arcsin\dfrac{\sqrt{3}}{2} = -\dfrac{\pi}{3}.
  2. (ბ) arccos⁡(−12)=π−arccos⁡12=π−π3=2π3\arccos\left(-\dfrac{1}{2}\right) = \pi - \arccos\dfrac{1}{2} = \pi - \dfrac{\pi}{3} = \dfrac{2\pi}{3}.
  3. (გ) arctg⁡(−1)=−arctg⁡1=−π4\operatorname{arctg}(-1) = -\operatorname{arctg} 1 = -\dfrac{\pi}{4}.

პასუხი: (ა) −π3-\dfrac{\pi}{3}; (ბ) 2π3\dfrac{2\pi}{3}; (გ) −π4-\dfrac{\pi}{4}

მაგალითი 22

გამოთვალეთ: (ა) arccos⁡(cos⁡7π6)\arccos\left(\cos\dfrac{7\pi}{6}\right); (ბ) arcsin⁡(sin⁡7π6)\arcsin\left(\sin\dfrac{7\pi}{6}\right); (გ) arcsin⁡(sin⁡280∘)\arcsin(\sin 280^\circ).

ამოხსნა

  1. (ა) cos⁡7π6=−32\cos\dfrac{7\pi}{6} = -\dfrac{\sqrt{3}}{2}. 7π6\dfrac{7\pi}{6} არ შედის [0;π][0; \pi]-ში, ამიტომ arccos⁡(−32)=π−π6=5π6\arccos\left(-\dfrac{\sqrt{3}}{2}\right) = \pi - \dfrac{\pi}{6} = \dfrac{5\pi}{6}.
  2. (ბ) sin⁡7π6=−12\sin\dfrac{7\pi}{6} = -\dfrac{1}{2}. arcsin⁡(−12)=−π6\arcsin\left(-\dfrac{1}{2}\right) = -\dfrac{\pi}{6}.
  3. (გ) sin⁡280∘=sin⁡(280∘−360∘)=sin⁡(−80∘)\sin 280^\circ = \sin(280^\circ - 360^\circ) = \sin(-80^\circ), და −80∘∈[−90∘;90∘]-80^\circ \in [-90^\circ; 90^\circ].

პასუხი: (ა) 5π6\dfrac{5\pi}{6}; (ბ) −π6-\dfrac{\pi}{6}; (გ) −80∘-80^\circ

მაგალითი 23

ამოხსენით განტოლება arcsin⁡x+arcsin⁡2x=π2\arcsin x + \arcsin 2x = \dfrac{\pi}{2}.

ამოხსნა

  1. განსაზღვრის არე: ∣x∣≤1|x| \le 1 და ∣2x∣≤1|2x| \le 1, ე.ი. ∣x∣≤12|x| \le \dfrac{1}{2}.
  2. arcsin⁡2x=π2−arcsin⁡x=arccos⁡x\arcsin 2x = \dfrac{\pi}{2} - \arcsin x = \arccos x.
  3. ორივე მხარის სინუსი: 2x=sin⁡(arccos⁡x)=1−x22x = \sin(\arccos x) = \sqrt{1 - x^2} (arccos⁡x∈[0;π]\arccos x \in [0; \pi]-ში სინუსი არაუარყოფითია). ე.ი. x≥0x \ge 0.
  4. კვადრატში: 4x2=1−x24x^2 = 1 - x^2, x2=15x^2 = \dfrac{1}{5}, x=15=55x = \dfrac{1}{\sqrt{5}} = \dfrac{\sqrt{5}}{5} (x≥0x \ge 0).
  5. შემოწმება: 55≈0,447≤0,5\dfrac{\sqrt{5}}{5} \approx 0{,}447 \le 0{,}5; arcsin⁡0,447≈0,464\arcsin 0{,}447 \approx 0{,}464 და arcsin⁡0,894≈1,107\arcsin 0{,}894 \approx 1{,}107. ჯამი ≈1,571≈π2\approx 1{,}571 \approx \dfrac{\pi}{2}.

პასუხი: x=55x = \dfrac{\sqrt{5}}{5}

მაგალითი 24

გამოთვალეთ: (ა) cos⁡(arcsin⁡35)\cos\left(\arcsin\dfrac{3}{5}\right); (ბ) sin⁡(2arccos⁡(−35))\sin\left(2\arccos\left(-\dfrac{3}{5}\right)\right).

ამოხსნა

  1. (ა) α=arcsin⁡35\alpha = \arcsin\dfrac{3}{5}; α∈[−π2;π2]\alpha \in \left[-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right], ამიტომ cos⁡α≥0\cos\alpha \ge 0. cos⁡α=1−925=45\cos\alpha = \sqrt{1 - \dfrac{9}{25}} = \dfrac{4}{5}.
  2. (ბ) β=arccos⁡(−35)\beta = \arccos\left(-\dfrac{3}{5}\right); cos⁡β=−35\cos\beta = -\dfrac{3}{5}, β∈[0;π]\beta \in [0; \pi], ამიტომ sin⁡β≥0\sin\beta \ge 0: sin⁡β=1−925=45\sin\beta = \sqrt{1 - \dfrac{9}{25}} = \dfrac{4}{5}.
  3. sin⁡2β=2sin⁡βcos⁡β=2×45×(−35)=−2425\sin 2\beta = 2\sin\beta\cos\beta = 2 \times \dfrac{4}{5} \times \left(-\dfrac{3}{5}\right) = -\dfrac{24}{25}.

პასუხი: (ა) 45\dfrac{4}{5}; (ბ) −2425-\dfrac{24}{25}

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ arccos⁡(−22)\arccos\left(-\dfrac{\sqrt{2}}{2}\right).
  2. გამოთვალეთ arcsin⁡(sin⁡4)\arcsin(\sin 4) (4 რადიანია).
  3. გამოთვალეთ arcsin⁡12+arccos⁡12\arcsin\dfrac{1}{2} + \arccos\dfrac{1}{2}.

პასუხები: 1) 3π4\dfrac{3\pi}{4} 2) π−4\pi - 4 3) π2\dfrac{\pi}{2}

§8. უმარტივესი ტრიგონომეტრიული განტოლებები და უტოლობები

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
უმარტივესი ტრიგონომეტრიული განტოლება
განტოლება sin x = a, cos x = a, tg x = a ან ctg x = a სახისა.მაგალითი: sin x = 1/2: x = π/6 + 2πk ან x = 5π/6 + 2πk.

წრეწირზე ორი წერტილი შეესაბამება: განტოლებას sin⁡x=a\sin x = a — ორი წერტილი ერთი და იმავე ორდინატით (კუთხეები α\alpha და π−α\pi - \alpha); განტოლებას cos⁡x=a\cos x = a — ორი წერტილი ერთი და იმავე აბსცისით (კუთხეები α\alpha და −α-\alpha); განტოლებას tg⁡x=a\operatorname{tg} x = a — ორი დიამეტრულად საპირისპირო წერტილი (კუთხეები α\alpha და α+π\alpha + \pi). ამონახსნები (k∈Zk \in \mathbb{Z}, ანუ kk ნებისმიერი მთელი რიცხვია):

განტოლებაამონახსნები
sin⁡x=a\sin x = a, ∣a∣≤1\lvert a\rvert \le 1x=arcsin⁡a+2πkx = \arcsin a + 2\pi k და x=π−arcsin⁡a+2πkx = \pi - \arcsin a + 2\pi k (ერთი ფორმულით: x=(−1)karcsin⁡a+πkx = (-1)^k\arcsin a + \pi k)
cos⁡x=a\cos x = a, ∣a∣≤1\lvert a\rvert \le 1x=±arccos⁡a+2πkx = \pm\arccos a + 2\pi k
tg⁡x=a\operatorname{tg} x = ax=arctg⁡a+πkx = \operatorname{arctg} a + \pi k
ctg⁡x=a\operatorname{ctg} x = ax=arcctg⁡a+πkx = \operatorname{arcctg} a + \pi k

თუ ∣a∣>1|a| > 1, განტოლებებს sin⁡x=a\sin x = a და cos⁡x=a\cos x = a ამონახსნი არ აქვს.

კერძო შემთხვევები:

  • sin⁡x=0\sin x = 0: x=πkx = \pi k; sin⁡x=1\sin x = 1: x=π2+2πkx = \dfrac{\pi}{2} + 2\pi k; sin⁡x=−1\sin x = -1: x=−π2+2πkx = -\dfrac{\pi}{2} + 2\pi k;
  • cos⁡x=0\cos x = 0: x=π2+πkx = \dfrac{\pi}{2} + \pi k; cos⁡x=1\cos x = 1: x=2πkx = 2\pi k; cos⁡x=−1\cos x = -1: x=π+2πkx = \pi + 2\pi k.

რთული არგუმენტისას (მაგალითად, tg⁡(2x−π4)=1\operatorname{tg}(2x - \dfrac{\pi}{4}) = 1) ჯერ არგუმენტს ვპოულობთ, შემდეგ xx-ს, და πk\pi k ან 2πk2\pi k-საც იმავე რიცხვზე ვყოფთ, რაზეც დანარჩენს.

უტოლობები. ერთეულოვან წრეწირზე ვხაზავთ წერტილებს, რომლებისთვისაც უტოლობა სრულდება, და ვწერთ კუთხეების შუალედს:

  • sin⁡x≥a\sin x \ge a: x∈[arcsin⁡a+2πk; π−arcsin⁡a+2πk]x \in \big[\arcsin a + 2\pi k;\ \pi - \arcsin a + 2\pi k\big];
  • cos⁡x<a\cos x < a: x∈(arccos⁡a+2πk; 2π−arccos⁡a+2πk)x \in \big(\arccos a + 2\pi k;\ 2\pi - \arccos a + 2\pi k\big).

მაგალითი 25

ამოხსენით sin⁡x=−12\sin x = -\dfrac{1}{2} და ჩამოწერეთ ამონახსნები [0;2π)[0; 2\pi)-ში.

ამოხსნა

  1. arcsin⁡(−12)=−π6\arcsin\left(-\dfrac{1}{2}\right) = -\dfrac{\pi}{6}.
  2. პირველი სერია: x=−π6+2πkx = -\dfrac{\pi}{6} + 2\pi k.
  3. მეორე სერია: x=π−(−π6)+2πk=7π6+2πkx = \pi - \left(-\dfrac{\pi}{6}\right) + 2\pi k = \dfrac{7\pi}{6} + 2\pi k.
  4. [0;2π)[0; 2\pi)-ში: პირველი სერიიდან k=1k = 1-ზე −π6+2π=11π6-\dfrac{\pi}{6} + 2\pi = \dfrac{11\pi}{6}; მეორედან k=0k = 0-ზე 7π6\dfrac{7\pi}{6}.

პასუხი: x=−π6+2πkx = -\dfrac{\pi}{6} + 2\pi k და x=7π6+2πkx = \dfrac{7\pi}{6} + 2\pi k; [0;2π)[0; 2\pi)-ში: 7π6\dfrac{7\pi}{6} და 11π6\dfrac{11\pi}{6}

მაგალითი 26

ამოხსენით: (ა) tg⁡(2x−π4)=1\operatorname{tg}\left(2x - \dfrac{\pi}{4}\right) = 1; (ბ) cos⁡x2=−12\cos\dfrac{x}{2} = -\dfrac{1}{2}.

ამოხსნა

  1. (ა) 2x−π4=arctg⁡1+πk=π4+πk2x - \dfrac{\pi}{4} = \operatorname{arctg} 1 + \pi k = \dfrac{\pi}{4} + \pi k.
  2. 2x=π4+π4+πk=π2+πk2x = \dfrac{\pi}{4} + \dfrac{\pi}{4} + \pi k = \dfrac{\pi}{2} + \pi k. ორივე მხარე გავყოთ 2-ზე: x=π4+πk2x = \dfrac{\pi}{4} + \dfrac{\pi k}{2}.
  3. (ბ) x2=±arccos⁡(−12)+2πk=±2π3+2πk\dfrac{x}{2} = \pm\arccos\left(-\dfrac{1}{2}\right) + 2\pi k = \pm\dfrac{2\pi}{3} + 2\pi k.
  4. ორივე მხარე გავამრავლოთ 2-ზე: x=±4π3+4πkx = \pm\dfrac{4\pi}{3} + 4\pi k.

პასუხი: (ა) x=π4+πk2x = \dfrac{\pi}{4} + \dfrac{\pi k}{2}; (ბ) x=±4π3+4πkx = \pm\frac{4\pi}{3} + 4\pi k

მაგალითი 27

იპოვეთ sin⁡10x\sin 10x, თუ x∈[π2;3π2]x \in \left[\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{3\pi}{2}\right] და sin⁡x=12\sin x = \dfrac{1}{2}.

ამოხსნა

  1. sin⁡x=12\sin x = \dfrac{1}{2}: x=π6+2πkx = \dfrac{\pi}{6} + 2\pi k ან x=5π6+2πkx = \dfrac{5\pi}{6} + 2\pi k.
  2. შუალედში [3π6;9π6]\left[\dfrac{3\pi}{6}; \dfrac{9\pi}{6}\right] მხოლოდ 5π6\dfrac{5\pi}{6} ხვდება (π6\dfrac{\pi}{6} ძალიან პატარაა, 13π6\dfrac{13\pi}{6} ძალიან დიდი).
  3. 10x=50π6=25π310x = \dfrac{50\pi}{6} = \dfrac{25\pi}{3}.
  4. 25π3=π3+8π\dfrac{25\pi}{3} = \dfrac{\pi}{3} + 8\pi (8π=24π38\pi = \dfrac{24\pi}{3}), ამიტომ sin⁡25π3=sin⁡π3=32\sin\dfrac{25\pi}{3} = \sin\dfrac{\pi}{3} = \dfrac{\sqrt{3}}{2}.

პასუხი: 32\dfrac{\sqrt{3}}{2}

მაგალითი 28

ამოხსენით უტოლობა: (ა) sin⁡x≥12\sin x \ge \dfrac{1}{2}; (ბ) cos⁡x<−22\cos x < -\dfrac{\sqrt{2}}{2}.

ამოხსნა

  1. (ა) arcsin⁡12=π6\arcsin\dfrac{1}{2} = \dfrac{\pi}{6}. წრეწირზე ორდინატა ≥12\ge \dfrac{1}{2} არის წერტილები π6\dfrac{\pi}{6}-დან π−π6=5π6\pi - \dfrac{\pi}{6} = \dfrac{5\pi}{6}-მდე.
  2. x∈[π6+2πk; 5π6+2πk]x \in \left[\dfrac{\pi}{6} + 2\pi k;\ \dfrac{5\pi}{6} + 2\pi k\right].
  3. (ბ) arccos⁡(−22)=3π4\arccos\left(-\dfrac{\sqrt{2}}{2}\right) = \dfrac{3\pi}{4}. აბსცისა <−22< -\dfrac{\sqrt{2}}{2} არის წერტილები 3π4\dfrac{3\pi}{4}-სა და 2π−3π4=5π42\pi - \dfrac{3\pi}{4} = \dfrac{5\pi}{4}-ს შორის.
  4. x∈(3π4+2πk; 5π4+2πk)x \in \left(\dfrac{3\pi}{4} + 2\pi k;\ \dfrac{5\pi}{4} + 2\pi k\right).
  5. შემოწმება (ბ): x=πx = \pi-ზე cos⁡π=−1<−0,707\cos\pi = -1 < -0{,}707 ✓.

პასუხი: (ა) [π6+2πk; 5π6+2πk]\left[\dfrac{\pi}{6} + 2\pi k;\ \dfrac{5\pi}{6} + 2\pi k\right]; (ბ) (3π4+2πk; 5π4+2πk)\left(\dfrac{3\pi}{4} + 2\pi k;\ \dfrac{5\pi}{4} + 2\pi k\right)

შეამოწმე თავი

  1. ამოხსენით cos⁡x=12\cos x = \dfrac{1}{2}.
  2. ამოხსენით sin⁡2x=0\sin 2x = 0.
  3. ამოხსენით sin⁡x=1,5\sin x = 1{,}5.

პასუხები: 1) x=±π3+2πkx = \pm\frac{\pi}{3} + 2\pi k 2) x=πk2x = \dfrac{\pi k}{2} 3) ამონახსნი არ აქვს

§9. რთული ტრიგონომეტრიული განტოლებები

ხერხები:

  1. ჯერ განსაზღვრის არე: tg⁡x\operatorname{tg} x-ისთვის cos⁡x≠0\cos x \ne 0, ctg⁡x\operatorname{ctg} x-ისთვის sin⁡x≠0\sin x \ne 0, წილადის მნიშვნელი ≠0\ne 0.
  2. კვადრატული განტოლება: განტოლებაში ერთი ფუნქციაა (მაგ., sin⁡x\sin x) — ვწერთ t=sin⁡xt = \sin x, ვხსნით და ვტოვებთ მხოლოდ ∣t∣≤1|t| \le 1 ფესვებს. ერთ ფუნქციაზე დასაყვანად ვიყენებთ sin⁡2x=1−cos⁡2x\sin^2 x = 1 - \cos^2 x, cos⁡2x=1−2sin⁡2x\cos 2x = 1 - 2\sin^2 x და მსგავს ფორმულებს.
  3. მამრავლებად დაშლა: ნამრავლი ნულია, როცა ერთ-ერთი მამრავლი ნულია. ჯამს ამისთვის ნამრავლად ვაქცევთ (§6).
  4. ერთგვაროვანი განტოლება asin⁡x+bcos⁡x=0a\sin x + b\cos x = 0: ორივე მხარეს ვყოფთ cos⁡x\cos x-ზე და ვღებულობთ tg⁡x=−ba\operatorname{tg} x = -\dfrac{b}{a}. ფესვი არ იკარგება: თუ cos⁡x=0\cos x = 0, მაშინ sin⁡x=±1\sin x = \pm 1 და ტოლობა არ სრულდება.
  5. asin⁡x+bcos⁡x=ca\sin x + b\cos x = c: გარდავქმნით Rsin⁡(x+φ)=cR\sin(x + \varphi) = c სახით (§5) და ვხსნით უმარტივეს განტოლებად.
  6. ბოლოს ვამოწმებთ განსაზღვრის არეს და ვარჩევთ საჭირო შუალედის ამონახსნებს.

მაგალითი 29

ამოხსენით 2sin⁡2x−sin⁡x−1=02\sin^2 x - \sin x - 1 = 0.

ამოხსნა

  1. t=sin⁡xt = \sin x, ∣t∣≤1|t| \le 1: 2t2−t−1=02t^2 - t - 1 = 0.
  2. D=1+8=9D = 1 + 8 = 9, t=1±34t = \dfrac{1 \pm 3}{4}: t1=1t_1 = 1 და t2=−12t_2 = -\dfrac{1}{2}. ორივე [−1;1][-1; 1]-შია.
  3. sin⁡x=1\sin x = 1: x=π2+2πkx = \dfrac{\pi}{2} + 2\pi k.
  4. sin⁡x=−12\sin x = -\dfrac{1}{2}: x=−π6+2πkx = -\dfrac{\pi}{6} + 2\pi k და x=7π6+2πkx = \dfrac{7\pi}{6} + 2\pi k (მაგალითი 25).

პასუხი: x=π2+2πkx = \dfrac{\pi}{2} + 2\pi k, x=−π6+2πkx = -\dfrac{\pi}{6} + 2\pi k, x=7π6+2πkx = \dfrac{7\pi}{6} + 2\pi k

მაგალითი 30

ამოხსენით cos⁡3x+cos⁡x=0\cos 3x + \cos x = 0.

ამოხსნა

  1. ჯამი ნამრავლად: cos⁡3x+cos⁡x=2cos⁡2xcos⁡x\cos 3x + \cos x = 2\cos 2x\cos x.
  2. 2cos⁡2xcos⁡x=02\cos 2x\cos x = 0: ან cos⁡2x=0\cos 2x = 0, ან cos⁡x=0\cos x = 0.
  3. cos⁡2x=0\cos 2x = 0: 2x=π2+πk2x = \dfrac{\pi}{2} + \pi k, ე.ი. x=π4+πk2x = \dfrac{\pi}{4} + \dfrac{\pi k}{2}.
  4. cos⁡x=0\cos x = 0: x=π2+πkx = \dfrac{\pi}{2} + \pi k.
  5. [0;2π)[0; 2\pi)-ში პირველი სერია იძლევა π4,3π4,5π4,7π4\dfrac{\pi}{4}, \dfrac{3\pi}{4}, \dfrac{5\pi}{4}, \dfrac{7\pi}{4}, მეორე — π2,3π2\dfrac{\pi}{2}, \dfrac{3\pi}{2}.

პასუხი: x=π4+πk2x = \dfrac{\pi}{4} + \dfrac{\pi k}{2} ან x=π2+πkx = \dfrac{\pi}{2} + \pi k

მაგალითი 31

ამოხსენით: (ა) sin⁡x−3cos⁡x=0\sin x - \sqrt{3}\cos x = 0; (ბ) 3sin⁡x+cos⁡x=1\sqrt{3}\sin x + \cos x = 1.

ამოხსნა

  1. (ა) ვყოფთ cos⁡x\cos x-ზე: tg⁡x−3=0\operatorname{tg} x - \sqrt{3} = 0, tg⁡x=3\operatorname{tg} x = \sqrt{3}, ე.ი. x=π3+πkx = \dfrac{\pi}{3} + \pi k.
  2. (ბ) R=3+1=2R = \sqrt{3 + 1} = 2. 3sin⁡x+cos⁡x=2(32sin⁡x+12cos⁡x)=2(cos⁡π6sin⁡x+sin⁡π6cos⁡x)=2sin⁡(x+π6)\sqrt{3}\sin x + \cos x = 2\left(\dfrac{\sqrt{3}}{2}\sin x + \dfrac{1}{2}\cos x\right) = 2\left(\cos\dfrac{\pi}{6}\sin x + \sin\dfrac{\pi}{6}\cos x\right) = 2\sin\left(x + \dfrac{\pi}{6}\right).
  3. 2sin⁡(x+π6)=12\sin\left(x + \dfrac{\pi}{6}\right) = 1, sin⁡(x+π6)=12\sin\left(x + \dfrac{\pi}{6}\right) = \dfrac{1}{2}. ამიტომ x+π6=π6+2πkx + \dfrac{\pi}{6} = \dfrac{\pi}{6} + 2\pi k ან x+π6=5π6+2πkx + \dfrac{\pi}{6} = \dfrac{5\pi}{6} + 2\pi k.
  4. x=2πkx = 2\pi k ან x=2π3+2πkx = \dfrac{2\pi}{3} + 2\pi k.
  5. შემოწმება: x=2π3x = \dfrac{2\pi}{3}-ზე 3×32+(−12)=32−12=1\sqrt{3} \times \dfrac{\sqrt{3}}{2} + \left(-\dfrac{1}{2}\right) = \dfrac{3}{2} - \dfrac{1}{2} = 1 ✓.

პასუხი: (ა) x=π3+πkx = \dfrac{\pi}{3} + \pi k; (ბ) x=2πkx = 2\pi k ან x=2π3+2πkx = \dfrac{2\pi}{3} + 2\pi k

მაგალითი 32

იპოვეთ 3sin⁡2x−cos⁡2x=12+cos⁡xsin⁡xctg⁡x3\sin^2 x - \cos 2x = \dfrac{1}{2} + \cos x\sin x\operatorname{ctg} x განტოლების ყველა ამონახსნი [−π;π][-\pi; \pi] შუალედში.

ამოხსნა

  1. განსაზღვრის არე: ctg⁡x\operatorname{ctg} x არსებობს, ამიტომ sin⁡x≠0\sin x \ne 0.
  2. მარჯვენა მხარეს: cos⁡xsin⁡xctg⁡x=cos⁡xsin⁡x×cos⁡xsin⁡x=cos⁡2x=1−sin⁡2x\cos x\sin x\operatorname{ctg} x = \cos x\sin x \times \dfrac{\cos x}{\sin x} = \cos^2 x = 1 - \sin^2 x. ე.ი. მარჯვენა მხარეა 12+1−sin⁡2x=32−sin⁡2x\dfrac{1}{2} + 1 - \sin^2 x = \dfrac{3}{2} - \sin^2 x.
  3. მარცხენა მხარეს: cos⁡2x=1−2sin⁡2x\cos 2x = 1 - 2\sin^2 x, ამიტომ 3sin⁡2x−1+2sin⁡2x=5sin⁡2x−13\sin^2 x - 1 + 2\sin^2 x = 5\sin^2 x - 1.
  4. 5sin⁡2x−1=32−sin⁡2x5\sin^2 x - 1 = \dfrac{3}{2} - \sin^2 x, 6sin⁡2x=526\sin^2 x = \dfrac{5}{2}, sin⁡2x=512\sin^2 x = \dfrac{5}{12}.
  5. sin⁡x=±512=±156\sin x = \pm\sqrt{\dfrac{5}{12}} = \pm\dfrac{\sqrt{15}}{6} (sin⁡x≠0\sin x \ne 0 ✓). აღვნიშნოთ a=arcsin⁡156≈0,70a = \arcsin\dfrac{\sqrt{15}}{6} \approx 0{,}70.
  6. [−π;π][-\pi; \pi]-ში: sin⁡x=156\sin x = \dfrac{\sqrt{15}}{6}-ს აქვს ამონახსნები aa და π−a\pi - a; sin⁡x=−156\sin x = -\dfrac{\sqrt{15}}{6}-ს — −a-a და −(π−a)-(\pi - a).

პასუხი: x=±arcsin⁡156x = \pm\arcsin\frac{\sqrt{15}}{6} და x=±(π−arcsin⁡156)x = \pm\left(\pi - \arcsin\frac{\sqrt{15}}{6}\right)

შეამოწმე თავი

  1. ამოხსენით sin⁡x (2cos⁡x−1)=0\sin x\,(2\cos x - 1) = 0.
  2. ამოხსენით 2sin⁡2x+sin⁡x−3=02\sin^2 x + \sin x - 3 = 0.
  3. ამოხსენით sin⁡x+cos⁡x=0\sin x + \cos x = 0.

პასუხები: 1) x=πkx = \pi k ან x=±π3+2πkx = \pm\frac{\pi}{3} + 2\pi k 2) x=π2+2πkx = \dfrac{\pi}{2} + 2\pi k 3) x=−π4+πkx = -\dfrac{\pi}{4} + \pi k

მოკლედ

  • 180∘=π180^\circ = \pi რად; გრადუსი →\to რადიანი: ×π180\times \dfrac{\pi}{180}; რადიანი →\to გრადუსი: ×180π\times \dfrac{180}{\pi}; რკალი l=rαl = r\alpha (α\alpha რადიანებშია).
  • cos⁡α\cos\alpha და sin⁡α\sin\alpha — ერთეულოვან წრეწირზე წერტილის აბსცისა და ორდინატა; tg⁡α=sin⁡αcos⁡α\operatorname{tg}\alpha = \dfrac{\sin\alpha}{\cos\alpha}, ctg⁡α=cos⁡αsin⁡α\operatorname{ctg}\alpha = \dfrac{\cos\alpha}{\sin\alpha}. ნიშნები: I — ყველა ++; II — sin⁡\sin; III — tg⁡,ctg⁡\operatorname{tg}, \operatorname{ctg}; IV — cos⁡\cos.
  • პერიოდი: sin⁡\sin, cos⁡\cos — 2π2\pi; tg⁡\operatorname{tg}, ctg⁡\operatorname{ctg} — π\pi; sin⁡kx\sin kx — 2π∣k∣\dfrac{2\pi}{|k|}. cos⁡\cos ლუწია, sin⁡\sin, tg⁡\operatorname{tg} კენტია.
  • sin⁡2α+cos⁡2α=1\sin^2\alpha + \cos^2\alpha = 1; 1+tg⁡2α=1cos⁡2α1 + \operatorname{tg}^2\alpha = \dfrac{1}{\cos^2\alpha}; tg⁡αctg⁡α=1\operatorname{tg}\alpha\operatorname{ctg}\alpha = 1.
  • დაყვანა: π\pi, 2π2\pi — სახელი იგივეა; π2\dfrac{\pi}{2}, 3π2\dfrac{3\pi}{2} — სახელი იცვლება; ნიშანი — საწყისი ფუნქციის ნიშანი მეოთხედში.
  • sin⁡(α±β)=sin⁡αcos⁡β±cos⁡αsin⁡β\sin(\alpha \pm \beta) = \sin\alpha\cos\beta \pm \cos\alpha\sin\beta; cos⁡(α±β)=cos⁡αcos⁡β∓sin⁡αsin⁡β\cos(\alpha \pm \beta) = \cos\alpha\cos\beta \mp \sin\alpha\sin\beta; sin⁡2α=2sin⁡αcos⁡α\sin 2\alpha = 2\sin\alpha\cos\alpha; cos⁡2α=1−2sin⁡2α=2cos⁡2α−1\cos 2\alpha = 1 - 2\sin^2\alpha = 2\cos^2\alpha - 1.
  • asin⁡x+bcos⁡x=Rsin⁡(x+φ)a\sin x + b\cos x = R\sin(x + \varphi), R=a2+b2R = \sqrt{a^2 + b^2}; მნიშვნელობათა სიმრავლე [−R;R][-R; R].
  • arcsin⁡a∈[−π2;π2]\arcsin a \in \left[-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right]; arccos⁡a∈[0;π]\arccos a \in [0; \pi]; arctg⁡a∈(−π2;π2)\operatorname{arctg} a \in \left(-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right); arccos⁡(−a)=π−arccos⁡a\arccos(-a) = \pi - \arccos a; arcsin⁡a+arccos⁡a=π2\arcsin a + \arccos a = \dfrac{\pi}{2}.
  • sin⁡x=a\sin x = a: x=arcsin⁡a+2πkx = \arcsin a + 2\pi k და x=π−arcsin⁡a+2πkx = \pi - \arcsin a + 2\pi k; cos⁡x=a\cos x = a: x=±arccos⁡a+2πkx = \pm\arccos a + 2\pi k; tg⁡x=a\operatorname{tg} x = a: x=arctg⁡a+πkx = \operatorname{arctg} a + \pi k; როცა ∣a∣>1|a| > 1 — ამონახსნი არ არის.
  • განტოლებას ვხსნით ერთ ფუნქციაზე დაყვანით, მამრავლებად დაშლით ან ჯამის ნამრავლად გარდაქმნით; ცვლადიან მამრავლზე არ ვკვეცთ და განსაზღვრის არეს ვამოწმებთ.