მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

სივრცითი გეომეტრია და სხეულები

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. წრფეები და სიბრტყეები სივრცეში

ამ ნაწილის ტერმინები (5)
აცდენილი წრფეები
ორი წრფე სივრცეში, რომლებიც არ იკვეთება და არც პარალელურია.მაგალითი: კუბში ქვედა ფუძის წიბო ABAB და გვერდითი წიბო CC1CC_1 აცდენილია; კუთხე მათ შორის 90°90°-ია.
ბირთვი და სფერო
სფერო არის ზედაპირი, რომლის ყველა წერტილი ცენტრიდან ერთნაირ მანძილზეა; ბირთვი — ამ ზედაპირით შემოსაზღვრული სხეული.მაგალითი: ბირთვს, რომლის რადიუსია 6, აქვს მოცულობა 288π288\pi, ხოლო სფეროს ზედაპირი 144π144\pi.
ორწახნაგა კუთხე
კუთხე ორ სიბრტყეს შორის, რომელსაც წრფივი კუთხით ვზომავთ.მაგალითი: წესიერი ოთხკუთხა პირამიდის გვერდით წახნაგსა და ფუძეს შორის კუთხის კოსინუსია 35\dfrac{3}{5}, თუ ფუძის გვერდი 6-ია და სიმაღლე 4.
პრიზმის დიაგონალი
მონაკვეთი, რომელიც პრიზმის ორ წვეროს აერთებს და ერთ წახნაგზე არ დევს.მაგალითი: მართკუთხა პარალელეპიპედის დიაგონალი ზომებით 3, 4 და 12 არის 9+16+144=13\sqrt{9 + 16 + 144} = 13.
წრფივი კუთხე
კუთხე, რომელსაც ორწახნაგა კუთხის წიბოზე მართობული ორი სხივი ქმნის.მაგალითი: პირამიდაში წრფივი კუთხეა კუთხე ფუძის ცენტრიდან და წვეროდან გვერდის შუაწერტილამდე გავლებულ მონაკვეთებს შორის.

ორი წრფე სივრცეში სამგვარად შეიძლება განლაგდეს:

  • გადამკვეთი — აქვთ ერთი საერთო წერტილი;
  • პარალელური — ერთ სიბრტყეში დევს და არ იკვეთება;
  • აცდენილი — ერთ სიბრტყეში არ დევს და არ იკვეთება.

უმარტივესი მაგალითი კუბშია: ქვედა ფუძის წიბო ABAB და გვერდითი წიბო CC1CC_1 არ იკვეთება და არც პარალელურია — ისინი აცდენილია.

კუთხე აცდენილ წრფეებს შორის. ერთ წრფეს თავისივე პარალელურად გადავწევთ ისე, რომ მეორეს გადაკვეთოს. ამ ორ გადამკვეთ წრფეს შორის კუთხეს ვუწოდებთ კუთხეს აცდენილ წრფეებს შორის. ის ყოველთვის 0°0°-სა და 90°90°-ს შორისაა.

წრფე და სიბრტყე.

  1. პარალელობის ნიშანი: წრფე სიბრტყის პარალელურია, თუ ის სიბრტყეში მდებარე რომელიმე წრფის პარალელურია (და თვითონ სიბრტყეში არ დევს).
  2. მართობულობის ნიშანი: წრფე სიბრტყეზე მართობულია, თუ ის ამ სიბრტყეში მდებარე ორ გადამკვეთ წრფეზე მართობულია.

მართობი, დახრილი, გეგმილი. MM წერტილიდან სიბრტყეზე დაშვებული მართობული მონაკვეთი MHMH არის მართობი; მისი სიგრძე hh არის მანძილი წერტილიდან სიბრტყემდე. სიბრტყის ნებისმიერ სხვა AA წერტილთან შემაერთებელი MAMA მონაკვეთი დახრილია, ხოლო HAHA — მისი გეგმილი სიბრტყეზე. MHAMHA მართკუთხა სამკუთხედია, ამიტომ MA2=MH2+HA2.MA^2 = MH^2 + HA^2. მართობი ყოველთვის უმოკლესია. კუთხე წრფესა და სიბრტყეს შორის არის კუთხე წრფესა და მის გეგმილს შორის: sin⁡φ=MHMA\sin\varphi = \dfrac{MH}{MA}.

სამი მართობის თეორემა. თუ სიბრტყეში გავლებული წრფე დახრილის გეგმილზე მართობულია, ის თვით დახრილზეც მართობულია (და პირიქით).

კუთხე სიბრტყეებს შორის. ორი სიბრტყე გადაკვეთისას ოთხ ორწახნაგა კუთხეს ქმნის. ორწახნაგა კუთხის ზომა იზომება მისი წრფივი კუთხით: ვირჩევთ წიბოს ერთ წერტილს და ორივე წახნაგში ვავლებთ წიბოზე მართობულ სხივს. ამ სხივებს შორის კუთხეა წრფივი კუთხე. კუთხე სიბრტყეებს შორის უფრო მცირე ორწახნაგა კუთხეა (არაუმეტეს 90°90°).

სიბრტყეთა ნიშნები.

  1. პარალელობა: თუ ერთი სიბრტყის ორი გადამკვეთი წრფე მეორე სიბრტყის პარალელურია, სიბრტყეები პარალელურია.
  2. მართობულობა: თუ სიბრტყე სხვა სიბრტყეზე მართობულ წრფეს შეიცავს, ეს სიბრტყეები მართობულია.

პარალელური გეგმილი სიბრტყეზე. ფიგურის ყოველი წერტილიდან ერთმანეთის პარალელურ წრფეებს ვავლებთ სიბრტყემდე. თუ წრფეები სიბრტყეზე მართობულია, გეგმილი ორთოგონალურია. გეგმილში პარალელური მონაკვეთები პარალელური რჩება, შუაწერტილი შუაწერტილად რჩება და სიბრტყის პარალელური მონაკვეთის სიგრძე არ იცვლება.

გეგმილის ფართობი. თუ ბრტყელი ფიგურის სიბრტყე β\beta სიბრტყესთან φ\varphi კუთხეს ადგენს, მისი ორთოგონალური გეგმილის ფართობი S′S' ასეთია: S′=Scos⁡φ.S' = S \cos\varphi. რატომ? ფიგურის ზომები წიბოს პარალელური მიმართულებით არ იცვლება, ხოლო წიბოზე მართობული ზომები cos⁡φ\cos\varphi-ჯერ მცირდება.

მაგალითი 1

ABCDA1B1C1D1ABCDA_1B_1C_1D_1 კუბია: ABCDABCD ქვედა ფუძეა, A1A_1 არის AA-ს ზემოთ, B1B_1 — BB-ს ზემოთ და ა.შ. იპოვეთ კუთხე AB1AB_1 და BC1BC_1 წრფეებს შორის.

ამოხსნა

  1. წრფეები აცდენილია: AB1AB_1 და BC1BC_1 ერთ სიბრტყეში არ დევს და არ იკვეთება.
  2. ABC1D1ABC_1D_1 მართკუთხედია, ამიტომ BC1∥AD1BC_1 \parallel AD_1. BC1BC_1 წრფეს გადავწევთ AD1AD_1-ზე: საძიებელი კუთხე არის ∠B1AD1\angle B_1AD_1.
  3. AB1AB_1, AD1AD_1 და B1D1B_1D_1 კუბის სამი წახნაგის დიაგონალია, ამიტომ სამივე a2a\sqrt{2}-ის ტოლია.
  4. AB1D1AB_1D_1 ტოლგვერდა სამკუთხედია, მისი კუთხე 60°60°-ია.

პასუხი: 60°60°

მაგალითი 2

SS წერტილი სიბრტყიდან 4 მანძილითაა, SASA არის ამ სიბრტყეზე დაშვებული მართობი. ABCDABCD მართკუთხედი ამ სიბრტყეშია, AB=3AB = 3, BC=12BC = 12. იპოვეთ SBSB, მანძილი SS წერტილიდან BCBC წრფემდე, SCSC და კუთხის სინუსი SBSB წრფესა და სიბრტყეს შორის.

ამოხსნა

  1. SBSB დახრილია, ABAB — მისი გეგმილი: SB=42+32=25=5SB = \sqrt{4^2 + 3^2} = \sqrt{25} = 5.
  2. BC⊥ABBC \perp AB და ABAB არის SBSB-ს გეგმილი, ამიტომ სამი მართობის თეორემით BC⊥SBBC \perp SB. ე.ი. მანძილი SS-დან BCBC-მდე არის SB=5SB = 5.
  3. SBCSBC მართკუთხა სამკუთხედია: SC=52+122=169=13SC = \sqrt{5^2 + 12^2} = \sqrt{169} = 13.
  4. sin⁡φ=SASB=45\sin\varphi = \dfrac{SA}{SB} = \dfrac{4}{5}.

პასუხი: SB=5SB = 5; მანძილი 55; SC=13SC = 13; sin⁡φ=45\sin\varphi = \dfrac{4}{5}.

მაგალითი 3

კუბის წიბო aa-ს ტოლია. იპოვეთ კუთხე კუბის დიაგონალსა და ფუძის სიბრტყეს შორის.

ამოხსნა

  1. დიაგონალი AC1=a3AC_1 = a\sqrt{3}. მისი გეგმილი ფუძეზე ფუძის დიაგონალია: AC=a2AC = a\sqrt{2}.
  2. cos⁡φ=ACAC1=a2a3=63\cos\varphi = \dfrac{AC}{AC_1} = \dfrac{a\sqrt{2}}{a\sqrt{3}} = \dfrac{\sqrt{6}}{3}.
  3. შემოწმება: sin⁡φ=CC1AC1=aa3=33\sin\varphi = \dfrac{CC_1}{AC_1} = \dfrac{a}{a\sqrt{3}} = \dfrac{\sqrt{3}}{3} და sin⁡2φ+cos⁡2φ=39+69=1\sin^2\varphi + \cos^2\varphi = \dfrac{3}{9} + \dfrac{6}{9} = 1.

პასუხი: sin⁡φ=33\sin\varphi = \dfrac{\sqrt{3}}{3}; cos⁡φ=63\cos\varphi = \dfrac{\sqrt{6}}{3} (φ≈35,26°\varphi \approx 35{,}26°).

მაგალითი 4

წესიერი ოთხკუთხა პირამიდის ფუძის გვერდია 6, სიმაღლე — 4. იპოვეთ ორწახნაგა კუთხე გვერდით წახნაგსა და ფუძეს შორის.

ამოხსნა

  1. OO ფუძის ცენტრია, MM — ფუძის გვერდის შუაწერტილი. OM=3OM = 3, SO=4SO = 4.
  2. OMOM და SMSM ორივე წიბოზე მართობულია (პირამიდა წესიერია), ამიტომ ∠SMO=φ\angle SMO = \varphi წრფივი კუთხეა.
  3. SM=42+32=5SM = \sqrt{4^2 + 3^2} = 5. cos⁡φ=OMSM=35\cos\varphi = \dfrac{OM}{SM} = \dfrac{3}{5}, tg⁡φ=43\operatorname{tg}\varphi = \dfrac{4}{3}.
  4. გადამოწმება გეგმილის ფართობით: გვერდითი წახნაგის ფართობი 12×6×5=15\dfrac{1}{2} \times 6 \times 5 = 15; მისი გეგმილი ფუძეზე 15×35=915 \times \dfrac{3}{5} = 9, ოთხი წახნაგის გეგმილები ერთად 4×9=36=624 \times 9 = 36 = 6^2 — ფუძის ფართობს იძლევა.

პასუხი: cos⁡φ=35\cos\varphi = \dfrac{3}{5}; tg⁡φ=43\operatorname{tg}\varphi = \dfrac{4}{3}.

მაგალითი 5

(ა) სამკუთხედის ფართობია 12, მისი სიბრტყე β\beta სიბრტყესთან 30°30°-ს ადგენს. იპოვეთ გეგმილის ფართობი β\beta-ზე. (ბ) სამკუთხედის ფართობია 8, მისი გეგმილის ფართობია 4. იპოვეთ კუთხე სიბრტყეებს შორის.

ამოხსნა

  1. (ა) S′=12cos⁡30°=12×32=63S' = 12 \cos 30° = 12 \times \dfrac{\sqrt{3}}{2} = 6\sqrt{3}.
  2. (ბ) cos⁡φ=48=12\cos\varphi = \dfrac{4}{8} = \dfrac{1}{2}, ამიტომ φ=60°\varphi = 60°.

პასუხი: (ა) 636\sqrt{3}; (ბ) 60°60°.

შეამოწმე თავი

  1. მართობი 5-ის ტოლია, დახრილი — 13-ის. რისი ტოლია გეგმილი?
  2. სამკუთხედის ფართობია 10, მისი გეგმილის ფართობია 5. რა კუთხეა სიბრტყეებს შორის?
  3. კუბის სიბრტყე ABCDABCD და სიბრტყე ABC1D1ABC_1D_1 რა კუთხეს ადგენს?

პასუხები: 1) 12 2) 60°60° 3) 45°45°

§2. მრავალწახნაგები და ეილერის ფორმულა

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
ეილერის ფორმულა
ამოზნექილ მრავალწახნაგაში წვეროების რიცხვს გამოკლებული წიბოების რიცხვი და მიმატებული წახნაგების რიცხვი 2-ს უდრის.მაგალითი: კუბში 8−12+6=28 - 12 + 6 = 2.
პლატონის სხეულები
ხუთი წესიერი მრავალწახნაგა: ყველა წახნაგი ტოლი წესიერი მრავალკუთხედია და ყოველ წვეროში ერთნაირი რაოდენობა წახნაგი იკრიბება.მაგალითი: კუბს 6 კვადრატული წახნაგი აქვს და ყოველ წვეროში 3 წახნაგი იკრიბება.

მრავალწახნაგა — სხეული, რომლის ზედაპირი მრავალკუთხედებისგან შედგება. მრავალკუთხედები წახნაგებია, მათი გვერდები — წიბოები, წიბოების ბოლოები — წვეროები.

ეილერის თეორემა ამოზნექილი მრავალწახნაგასთვის (წვეროების რიცხვი VV, წიბოებისა EE, წახნაგებისა FF): V−E+F=2.V - E + F = 2.

წიბოების დათვლა წახნაგებით. ყოველი წიბო ზუსტად ორ წახნაგს ეკუთვნის. ამიტომ წახნაგების გვერდების ჯამი წიბოების რიცხვზე ორჯერ მეტია. ანალოგიურად, თუ ყოველ წვეროში kk წიბო იკრიბება, k×V=2Ek \times V = 2E.

n-კუთხა პრიზმა: V=2nV = 2n, E=3nE = 3n, F=n+2F = n + 2. n-კუთხა პირამიდა: V=n+1V = n + 1, E=2nE = 2n, F=n+1F = n + 1 (ფუძეც წახნაგია).

წესიერი მრავალწახნაგები (პლატონის სხეულები) — ამოზნექილი მრავალწახნაგები, რომელთა ყველა წახნაგი ტოლი წესიერი მრავალკუთხედია და ყველა წვეროში წახნაგების ერთნაირი რაოდენობა იკრიბება. ასეთი ხუთია:

სხეულიწვეროებიწიბოებიწახნაგები
ტეტრაედრი464 სამკუთხედი
კუბი8126 კვადრატი
ოქტაედრი6128 სამკუთხედი
დოდეკაედრი203012 ხუთკუთხედი
იკოსაედრი123020 სამკუთხედი

მაგალითი 6

ამოზნექილ მრავალწახნაგას 12 წვერო აქვს და ყოველ წვეროში 3 წიბო იკრიბება. იპოვეთ წიბოებისა და წახნაგების რიცხვი.

ამოხსნა

  1. 3×V=2E3 \times V = 2E, ე.ი. 3×12=36=2E3 \times 12 = 36 = 2E და E=18E = 18.
  2. ეილერით F=2−V+E=2−12+18=8F = 2 - V + E = 2 - 12 + 18 = 8.

პასუხი: E=18E = 18; F=8F = 8.

მაგალითი 7

პირამიდას წიბოების რიცხვი წახნაგების რიცხვზე 6-ით მეტი აქვს. რამდენი წიბო აქვს პირამიდას?

ამოხსნა

  1. ფუძე nn-კუთხედია: E=2nE = 2n, F=n+1F = n + 1.
  2. 2n−(n+1)=62n - (n + 1) = 6, ე.ი. n−1=6n - 1 = 6 და n=7n = 7.
  3. E=2×7=14E = 2 \times 7 = 14.
  4. შემოწმება: V=8V = 8, F=8F = 8 და V−E+F=8−14+8=2V - E + F = 8 - 14 + 8 = 2.

პასუხი: 14 წიბო.

მაგალითი 8

ამოზნექილ მრავალწახნაგას 8 სამკუთხა და 6 ოთხკუთხა წახნაგი აქვს. იპოვეთ წიბოებისა და წვეროების რიცხვი.

ამოხსნა

  1. წახნაგების გვერდები ერთად: 8×3+6×4=24+24=488 \times 3 + 6 \times 4 = 24 + 24 = 48.
  2. ყოველი წიბო ორ წახნაგს ეკუთვნის: E=482=24E = \dfrac{48}{2} = 24.
  3. F=8+6=14F = 8 + 6 = 14. ეილერით V=2+E−F=2+24−14=12V = 2 + E - F = 2 + 24 - 14 = 12.

პასუხი: E=24E = 24; V=12V = 12.

მაგალითი 9

იკოსაედრის ყველა წახნაგი სამკუთხედია, სულ 20 წახნაგია და ყოველ წვეროში 5 წიბო იკრიბება. იპოვეთ წიბოებისა და წვეროების რიცხვი.

ამოხსნა

  1. E=20×32=30E = \dfrac{20 \times 3}{2} = 30.
  2. 5V=2E=605V = 2E = 60, ამიტომ V=12V = 12.
  3. შემოწმება ეილერით: 12−30+20=212 - 30 + 20 = 2.

პასუხი: E=30E = 30; V=12V = 12.

შეამოწმე თავი

  1. კუბს 6 წახნაგი და 12 წიბო აქვს. რამდენი წვეროა?
  2. იპოვეთ ექვსკუთხა პრიზმის წვეროების, წიბოებისა და წახნაგების რიცხვი.
  3. ამოზნექილ მრავალწახნაგას 9 წახნაგი და 14 წვერო აქვს. რამდენი წიბოა?

პასუხები: 1) 8 2) 12; 18; 8 3) 21

§3. პრიზმა და პარალელეპიპედი

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
მართი პრიზმა
პრიზმა, რომლის გვერდითი წიბოები ფუძეზე მართობულია.მაგალითი: მართი პრიზმის გვერდითი წიბო სიმაღლეა: თუ ფუძის პერიმეტრია 24 და სიმაღლე 5, გვერდითი ზედაპირია 24×5=12024 \times 5 = 120.

მოცულობა — სხეულის მიერ დაკავებული სივრცის სიდიდე. მისი თვისებები:

  • წიბოს სიგრძით 1 მქონე კუბის მოცულობა 1-ია;
  • ტოლ სხეულებს ტოლი მოცულობები აქვთ;
  • სხეულის მოცულობა მისი ნაწილების მოცულობათა ჯამია.

ერთეულები: 1 მ3=1003 სმ3=1 000 000 სმ31\ \text{მ}^3 = 100^3\ \text{სმ}^3 = 1\,000\,000\ \text{სმ}^3; 1 დმ3=1 ლ1\ \text{დმ}^3 = 1\ \text{ლ}.

პრიზმა — მრავალწახნაგა, რომლის ორი წახნაგი (ფუძეები) ტოლი მრავალკუთხედებია პარალელურ სიბრტყეებში, ხოლო გვერდითი წახნაგები პარალელოგრამებია. სიმაღლე hh — მანძილი ფუძეებს შორის. დიაგონალი — მონაკვეთი, რომელიც ორ წვეროს აერთებს და ერთ წახნაგზე არ დევს.

კერძო სახეები:

  • მართი პრიზმა — გვერდითი წიბოები ფუძეზე მართობულია (გვერდითი წახნაგები მართკუთხედებია, გვერდითი წიბო სიმაღლეს უდრის);
  • წესიერი პრიზმა — მართი პრიზმა, რომლის ფუძე წესიერი მრავალკუთხედია;
  • მართკუთხა პარალელეპიპედი — მართი პრიზმა მართკუთხა ფუძით;
  • კუბი — მართკუთხა პარალელეპიპედი, რომლის ყველა წიბო ტოლია.

ფორმულები (SფუძეS_{\text{ფუძე}} — ფუძის ფართობი, PP — ფუძის პერიმეტრი):

  1. პრიზმა: V=Sფუძე×hV = S_{\text{ფუძე}} \times h.
  2. მართი პრიზმა: Sგვ=P×hS_{\text{გვ}} = P \times h და S=Sგვ+2SფუძეS = S_{\text{გვ}} + 2S_{\text{ფუძე}}.
  3. მართკუთხა პარალელეპიპედი ზომებით aa, bb, cc: V=abcV = abc, S=2(ab+bc+ca)S = 2(ab + bc + ca), დიაგონალი d=a2+b2+c2d = \sqrt{a^2 + b^2 + c^2}.
  4. კუბი წიბოთი aa: V=a3V = a^3, S=6a2S = 6a^2, დიაგონალი a3a\sqrt{3}, წახნაგის დიაგონალი a2a\sqrt{2}.

მაგალითი 10

მართკუთხა პარალელეპიპედის ზომები შეეფარდება როგორც 1:2:21 : 2 : 2, დიაგონალი 9-ია. იპოვეთ მოცულობა და სრული ზედაპირი.

ამოხსნა

  1. ზომებია xx, 2x2x, 2x2x. დიაგონალი: x2+4x2+4x2=9x2=3x\sqrt{x^2 + 4x^2 + 4x^2} = \sqrt{9x^2} = 3x.
  2. 3x=93x = 9, ამიტომ x=3x = 3 და ზომებია 3, 6, 6.
  3. V=3×6×6=108V = 3 \times 6 \times 6 = 108.
  4. S=2(3×6+6×6+3×6)=2(18+36+18)=144S = 2(3 \times 6 + 6 \times 6 + 3 \times 6) = 2(18 + 36 + 18) = 144.

პასუხი: V=108V = 108; S=144S = 144.

მაგალითი 11

მართი პრიზმის ფუძე მართკუთხა სამკუთხედია, რომლის კათეტებია 6 და 8; პრიზმის სიმაღლე 5-ია. იპოვეთ მოცულობა, გვერდითი და სრული ზედაპირი.

ამოხსნა

  1. ჰიპოტენუზა: 62+82=10\sqrt{6^2 + 8^2} = 10. ფუძის პერიმეტრი 6+8+10=246 + 8 + 10 = 24, ფართობი 12×6×8=24\dfrac{1}{2} \times 6 \times 8 = 24.
  2. V=24×5=120V = 24 \times 5 = 120.
  3. Sგვ=24×5=120S_{\text{გვ}} = 24 \times 5 = 120.
  4. S=120+2×24=168S = 120 + 2 \times 24 = 168.

პასუხი: V=120V = 120; Sგვ=120S_{\text{გვ}} = 120; S=168S = 168.

მაგალითი 12

წესიერ ოთხკუთხა პრიზმაში გვერდითი ზედაპირის ფართობია 40, სრული ზედაპირისა — 48. იპოვეთ მოცულობა.

ამოხსნა

  1. ორი ფუძის ფართობი: 48−40=848 - 40 = 8. ერთი ფუძის ფართობი: 8÷2=48 \div 2 = 4.
  2. ფუძე კვადრატია: a2=4a^2 = 4, a=2a = 2, P=4×2=8P = 4 \times 2 = 8.
  3. Sგვ=P×hS_{\text{გვ}} = P \times h: 8h=408h = 40, h=5h = 5.
  4. V=4×5=20V = 4 \times 5 = 20.

პასუხი: 2020.

მაგალითი 13

წესიერი ოთხკუთხა პრიზმის ფუძის გვერდია 626\sqrt{2}, სიმაღლე — 8. იპოვეთ მონაკვეთის სიგრძე, რომელიც ქვედა ფუძის ცენტრს ზედა ფუძის წვეროსთან აერთებს.

ამოხსნა

  1. ფუძის დიაგონალი: 62×2=126\sqrt{2} \times \sqrt{2} = 12. ცენტრიდან წვერომდე ნახევარი: 6.
  2. მონაკვეთი არის ჰიპოტენუზა მართკუთხა სამკუთხედში, რომლის კათეტებია 6 (ფუძეზე) და 8 (სიმაღლე).
  3. 62+82=100=10\sqrt{6^2 + 8^2} = \sqrt{100} = 10.

პასუხი: 1010.

მაგალითი 14

კუბის დიაგონალია 636\sqrt{3}. იპოვეთ კუბის წიბო, მოცულობა და ზედაპირი. შემდეგ იპოვეთ კუთხე კუბის ორ დიაგონალს შორის.

ამოხსნა

  1. a3=63a\sqrt{3} = 6\sqrt{3}, ამიტომ a=6a = 6.
  2. V=63=216V = 6^3 = 216; S=6×62=216S = 6 \times 6^2 = 216.
  3. დიაგონალები AC1AC_1 და BD1BD_1 OO ცენტრში იკვეთება და OA=OB=a32OA = OB = \dfrac{a\sqrt{3}}{2}. ამასთან AB=aAB = a.
  4. კოსინუსების თეორემით AOBAOB სამკუთხედში: cos⁡∠AOB=OA2+OB2−AB22×OA×OB=34a2+34a2−a22×34a2=1232=13\cos\angle AOB = \dfrac{OA^2 + OB^2 - AB^2}{2 \times OA \times OB} = \dfrac{\dfrac{3}{4}a^2 + \dfrac{3}{4}a^2 - a^2}{2 \times \dfrac{3}{4}a^2} = \dfrac{\dfrac{1}{2}}{\dfrac{3}{2}} = \dfrac{1}{3}.

პასუხი: a=6a = 6; V=216V = 216; S=216S = 216; cos⁡∠AOB=13\cos\angle AOB = \dfrac{1}{3}, ანუ ∠AOB≈70,53°\angle AOB \approx 70{,}53°.

შეამოწმე თავი

  1. მართკუთხა პარალელეპიპედის ზომებია 2, 3 და 6. იპოვეთ დიაგონალი და მოცულობა.
  2. კუბის მოცულობაა 64. იპოვეთ მისი სრული ზედაპირი.
  3. მართი პრიზმის ფუძე რომბია, რომლის დიაგონალებია 6 და 8; სიმაღლე 10-ია. იპოვეთ მოცულობა და გვერდითი ზედაპირი.

პასუხები: 1) d=7d = 7; V=36V = 36 2) 96 3) V=240V = 240; Sგვ=200S_{\text{გვ}} = 200

§4. პირამიდა

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
წაკვეთილი პირამიდა
პირამიდის ის ნაწილი, რომელიც დარჩება, თუ ზედა ნაწილს ფუძის პარალელური სიბრტყით მოვაჭრით.მაგალითი: კვადრატული ფუძეებით 2 და 8 და სიმაღლით 3 მოცულობაა 33(4+64+16)=84\dfrac{3}{3}(4 + 64 + 16) = 84.
წესიერი პირამიდა
პირამიდა, რომლის ფუძე წესიერი მრავალკუთხედია და სიმაღლე ფუძის ცენტრზე ეშვება.მაგალითი: ფუძეში კვადრატის მქონე წესიერ პირამიდას გვერდითი წახნაგები ოთხი ტოლი ტოლფერდა სამკუთხედია.

პირამიდა — მრავალწახნაგა, რომლის ერთი წახნაგი (ფუძე) მრავალკუთხედია, დანარჩენი (გვერდითი წახნაგები) კი სამკუთხედებია საერთო წვეროთი. სიმაღლე hh — მართობი წვეროდან ფუძის სიბრტყემდე.

წესიერი პირამიდა — ფუძე წესიერი მრავალკუთხედია და სიმაღლის ფუძე ფუძის ცენტრია. გვერდითი წახნაგები ტოლი ტოლფერდა სამკუთხედებია. მათი სიმაღლე ll არის აპოთემა.

წაკვეთილი პირამიდა — ფუძის პარალელური სიბრტყით ზედა ნაწილის მოჭრის შემდეგ დარჩენილი სხეული.

ფორმულები:

  1. V=13Sფუძე×hV = \dfrac{1}{3} S_{\text{ფუძე}} \times h.
  2. წესიერი პირამიდა: Sგვ=12P×lS_{\text{გვ}} = \dfrac{1}{2} P \times l და S=Sგვ+SფუძეS = S_{\text{გვ}} + S_{\text{ფუძე}}.
  3. წესიერი პირამიდის წრფივი ზომები: l2=h2+r2l^2 = h^2 + r^2 (rr — ფუძეში ჩახაზული წრეწირის რადიუსი) და გვერდითი წიბო b2=h2+R2b^2 = h^2 + R^2 (RR — ფუძეზე შემოხაზული წრეწირის რადიუსი).
  4. წაკვეთილი პირამიდა (ფუძეების ფართობებია S1S_1 და S2S_2): V=h3(S1+S2+S1S2)V = \dfrac{h}{3}\left(S_1 + S_2 + \sqrt{S_1 S_2}\right). წესიერისთვის Sგვ=12(P1+P2)×lS_{\text{გვ}} = \dfrac{1}{2}(P_1 + P_2) \times l.

წესიერი ფუძეების rr და RR გვერდით aa:

  • წესიერი სამკუთხედი: r=a36r = \dfrac{a\sqrt{3}}{6}, R=a33R = \dfrac{a\sqrt{3}}{3};
  • კვადრატი: r=a2r = \dfrac{a}{2}, R=a22R = \dfrac{a\sqrt{2}}{2};
  • წესიერი ექვსკუთხედი: r=a32r = \dfrac{a\sqrt{3}}{2}, R=aR = a.

მაგალითი 15

წესიერი ოთხკუთხა პირამიდის ფუძის გვერდია 10, აპოთემა — 13. იპოვეთ სიმაღლე, გვერდითი და სრული ზედაპირი, მოცულობა.

ამოხსნა

  1. r=102=5r = \dfrac{10}{2} = 5. h=l2−r2=132−52=144=12h = \sqrt{l^2 - r^2} = \sqrt{13^2 - 5^2} = \sqrt{144} = 12.
  2. Sგვ=12×40×13=260S_{\text{გვ}} = \dfrac{1}{2} \times 40 \times 13 = 260.
  3. S=260+102=360S = 260 + 10^2 = 360.
  4. V=13×100×12=400V = \dfrac{1}{3} \times 100 \times 12 = 400.

პასუხი: h=12h = 12; Sგვ=260S_{\text{გვ}} = 260; S=360S = 360; V=400V = 400.

მაგალითი 16

წესიერი სამკუთხა პირამიდის ფუძის გვერდია 6, სიმაღლე — 3. იპოვეთ აპოთემა, ზედაპირი და მოცულობა.

ამოხსნა

  1. r=636=3r = \dfrac{6\sqrt{3}}{6} = \sqrt{3}. აპოთემა: l=32+(3)2=12=23l = \sqrt{3^2 + (\sqrt{3})^2} = \sqrt{12} = 2\sqrt{3}.
  2. ფუძის ფართობი: 34×62=93\dfrac{\sqrt{3}}{4} \times 6^2 = 9\sqrt{3}.
  3. Sგვ=12×18×23=183S_{\text{გვ}} = \dfrac{1}{2} \times 18 \times 2\sqrt{3} = 18\sqrt{3}; S=183+93=273S = 18\sqrt{3} + 9\sqrt{3} = 27\sqrt{3}.
  4. V=13×93×3=93V = \dfrac{1}{3} \times 9\sqrt{3} \times 3 = 9\sqrt{3}.

პასუხი: l=23l = 2\sqrt{3}; S=273S = 27\sqrt{3}; V=93V = 9\sqrt{3}.

მაგალითი 17

წესიერი ტეტრაედრის წიბოა 6. იპოვეთ სიმაღლე, ზედაპირი, მოცულობა და კოსინუსი ორწახნაგა კუთხისა ფუძესა და გვერდით წახნაგს შორის.

ამოხსნა

  1. ტეტრაედრის ფუძე წესიერი სამკუთხედია: R=633=23R = \dfrac{6\sqrt{3}}{3} = 2\sqrt{3}. h=62−(23)2=36−12=24=26h = \sqrt{6^2 - (2\sqrt{3})^2} = \sqrt{36 - 12} = \sqrt{24} = 2\sqrt{6}.
  2. ერთი წახნაგის ფართობი 939\sqrt{3}, ოთხი წახნაგის: S=363S = 36\sqrt{3}.
  3. V=13×93×26=618=182V = \dfrac{1}{3} \times 9\sqrt{3} \times 2\sqrt{6} = 6\sqrt{18} = 18\sqrt{2}.
  4. აპოთემა (წახნაგის სიმაღლე): l=632=33l = \dfrac{6\sqrt{3}}{2} = 3\sqrt{3}; r=3r = \sqrt{3}. cos⁡φ=rl=333=13\cos\varphi = \dfrac{r}{l} = \dfrac{\sqrt{3}}{3\sqrt{3}} = \dfrac{1}{3}.

პასუხი: h=26h = 2\sqrt{6}; S=363S = 36\sqrt{3}; V=182V = 18\sqrt{2}; cos⁡φ=13\cos\varphi = \dfrac{1}{3}.

მაგალითი 18

წესიერი ოთხკუთხა პირამიდის გვერდითი წახნაგები ტოლგვერდა სამკუთხედებია. იპოვეთ კუთხე გვერდით წიბოსა და ფუძეს შორის.

ამოხსნა

  1. ავიღოთ ყველა წიბო aa-ს ტოლად. ფუძე კვადრატია: R=a22R = \dfrac{a\sqrt{2}}{2}.
  2. გვერდითი წიბო b=ab = a და მისი გეგმილი ფუძეზე RR-ია. cos⁡φ=Rb=a2/2a=22\cos\varphi = \dfrac{R}{b} = \dfrac{a\sqrt{2}/2}{a} = \dfrac{\sqrt{2}}{2}.
  3. φ=45°\varphi = 45°.

პასუხი: 45°45°.

მაგალითი 19

წესიერი წაკვეთილი ოთხკუთხა პირამიდის ფუძეების გვერდებია 2 და 8, სიმაღლე — 3. იპოვეთ მოცულობა და გვერდითი ზედაპირი.

ამოხსნა

  1. S1=22=4S_1 = 2^2 = 4, S2=82=64S_2 = 8^2 = 64, S1S2=256=16\sqrt{S_1 S_2} = \sqrt{256} = 16.
  2. V=33(4+64+16)=84V = \dfrac{3}{3}(4 + 64 + 16) = 84.
  3. გვერდითი წახნაგი ტრაპეციაა. მისი სიმაღლე ll: ფუძეების rr-ები 1 და 4, ამიტომ l=32+(4−1)2=18=32l = \sqrt{3^2 + (4 - 1)^2} = \sqrt{18} = 3\sqrt{2}.
  4. P1=8P_1 = 8, P2=32P_2 = 32: Sგვ=12(8+32)×32=602S_{\text{გვ}} = \dfrac{1}{2}(8 + 32) \times 3\sqrt{2} = 60\sqrt{2}.

პასუხი: V=84V = 84; Sგვ=602S_{\text{გვ}} = 60\sqrt{2}.

შეამოწმე თავი

  1. წესიერი ოთხკუთხა პირამიდის ფუძის გვერდია 8, სიმაღლე — 3. იპოვეთ მოცულობა და გვერდითი ზედაპირი.
  2. წესიერი ექვსკუთხა პირამიდის ფუძის გვერდია 2, სიმაღლე — 3. იპოვეთ მოცულობა.
  3. წაკვეთილი პირამიდის ფუძეების ფართობებია 9 და 25, სიმაღლე — 6. იპოვეთ მოცულობა.

პასუხები: 1) V=64V = 64; Sგვ=80S_{\text{გვ}} = 80 2) 636\sqrt{3} 3) 98

§5. ცილინდრი, კონუსი და ბრუნვითი სხეულები

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
ბრუნვითი სხეული
სხეული, რომელიც ბრტყელი ფიგურის წრფის გარშემო ბრუნვით მიიღება.მაგალითი: მართკუთხა სამკუთხედი კათეტის გარშემო ბრუნვით კონუსს იძლევა.
მსახველი
ცილინდრის ან კონუსის გვერდითი ზედაპირის მონაკვეთი, რომელიც ფუძის წრეწირს წვეროსთან ან მეორე ფუძესთან აერთებს.მაგალითი: კონუსში r=3r = 3, h=4h = 4: მსახველია l=9+16=5l = \sqrt{9 + 16} = 5.
ღერძული კვეთა
სხეულის კვეთა იმ სიბრტყით, რომელიც მისი ბრუნვის ღერძზე გადის.მაგალითი: ცილინდრის ღერძული კვეთა მართკუთხედია 2r×h2r \times h; კონუსისა — ტოლფერდა სამკუთხედი.

ცილინდრი მიიღება მართკუთხედის ერთი გვერდის გარშემო ბრუნვით. მას აქვს ორი ტოლი წრე (ფუძეები, რადიუსი rr), მსახველი (ფუძეებს შორის მონაკვეთი, =h= h) და სიმაღლე hh. ღერძული კვეთა — მართკუთხედი 2r×h2r \times h.

კონუსი მიიღება მართკუთხა სამკუთხედის კათეტის გარშემო ბრუნვით. მას აქვს ფუძე (წრე რადიუსით rr), წვერო, მსახველი ll და სიმაღლე hh, ამასთან l2=r2+h2l^2 = r^2 + h^2. ღერძული კვეთა — ტოლფერდა სამკუთხედი ფუძით 2r2r და ფერდით ll.

წაკვეთილი კონუსი — ფუძის პარალელური სიბრტყით ზედა ნაწილის მოჭრის შემდეგ დარჩენილი სხეული; ის მიიღება მართკუთხა ტრაპეციის მართი ფერდის გარშემო ბრუნვით. ფუძეების რადიუსებია RR და rr.

ფორმულები:

  1. ცილინდრი: V=πr2hV = \pi r^2 h; Sგვ=2πrhS_{\text{გვ}} = 2\pi r h; S=2πr(r+h)S = 2\pi r(r + h).
  2. კონუსი: V=13πr2hV = \dfrac{1}{3}\pi r^2 h; Sგვ=πrlS_{\text{გვ}} = \pi r l; S=πr(r+l)S = \pi r(r + l).
  3. წაკვეთილი კონუსი: V=πh3(R2+Rr+r2)V = \dfrac{\pi h}{3}(R^2 + Rr + r^2); Sგვ=π(R+r)lS_{\text{გვ}} = \pi(R + r) l; l=h2+(R−r)2l = \sqrt{h^2 + (R - r)^2}; S=Sგვ+πR2+πr2S = S_{\text{გვ}} + \pi R^2 + \pi r^2.

ბრუნვითი სხეულები. ბრუნვისას ფიგურის ყოველი წერტილი ღერძის გარშემო წრეწირს შემოხაზავს; ღერძიდან წერტილის მანძილი ამ წრეწირის რადიუსია. მართკუთხედი გვერდის გარშემო → ცილინდრი; მართკუთხა სამკუთხედი კათეტის გარშემო → კონუსი; მართკუთხა ტრაპეცია მართი ფერდის გარშემო → წაკვეთილი კონუსი.

მაგალითი 20

ცილინდრის ღერძული კვეთა კვადრატია, მისი დიაგონალია 626\sqrt{2}. იპოვეთ მოცულობა და სრული ზედაპირი.

ამოხსნა

  1. კვადრატის გვერდი d÷2=62÷2=6d \div \sqrt{2} = 6\sqrt{2} \div \sqrt{2} = 6. ე.ი. 2r=h=62r = h = 6 და r=3r = 3.
  2. V=π×32×6=54πV = \pi \times 3^2 \times 6 = 54\pi.
  3. S=2π×3×(3+6)=54πS = 2\pi \times 3 \times (3 + 6) = 54\pi.

პასუხი: V=54πV = 54\pi; S=54πS = 54\pi.

მაგალითი 21

კონუსის მსახველი ფუძის რადიუსზე 2-ჯერ დიდია, სრული ზედაპირი 27π27\pi-ის ტოლია. იპოვეთ კონუსის მოცულობა.

ამოხსნა

  1. l=2rl = 2r. S=πr(r+2r)=3πr2S = \pi r(r + 2r) = 3\pi r^2.
  2. 3πr2=27π3\pi r^2 = 27\pi, ამიტომ r2=9r^2 = 9, r=3r = 3 და l=6l = 6.
  3. h=l2−r2=36−9=27=33h = \sqrt{l^2 - r^2} = \sqrt{36 - 9} = \sqrt{27} = 3\sqrt{3}.
  4. V=13π×9×33=93πV = \dfrac{1}{3}\pi \times 9 \times 3\sqrt{3} = 9\sqrt{3}\pi.

პასუხი: 93π9\sqrt{3}\pi.

მაგალითი 22

წაკვეთილი კონუსის ფუძეების რადიუსებია 7 და 3, სიმაღლე — 3. იპოვეთ მსახველი, მოცულობა, გვერდითი და სრული ზედაპირი.

ამოხსნა

  1. l=32+(7−3)2=25=5l = \sqrt{3^2 + (7 - 3)^2} = \sqrt{25} = 5.
  2. V=π×33(49+21+9)=79πV = \dfrac{\pi \times 3}{3}(49 + 21 + 9) = 79\pi.
  3. Sგვ=π(7+3)×5=50πS_{\text{გვ}} = \pi(7 + 3) \times 5 = 50\pi.
  4. S=50π+π×49+π×9=108πS = 50\pi + \pi \times 49 + \pi \times 9 = 108\pi.

პასუხი: l=5l = 5; V=79πV = 79\pi; Sგვ=50πS_{\text{გვ}} = 50\pi; S=108πS = 108\pi.

მაგალითი 23

ტოლგვერდა სამკუთხედი გვერდით 6 ბრუნავს თავისი ერთი გვერდის გარშემო. იპოვეთ მიღებული სხეულის მოცულობა და ზედაპირი.

ამოხსნა

  1. სამკუთხედის სიმაღლე 632=33\dfrac{6\sqrt{3}}{2} = 3\sqrt{3} ბრუნვისას ფუძის წრის რადიუსი ხდება. სხეული ორი კონუსია საერთო ფუძით: r=33r = 3\sqrt{3}, თითოეულის სიმაღლე h=3h = 3 (გვერდის ნახევარი), მსახველი l=6l = 6.
  2. V=2×13π×(33)2×3=2×13π×27×3=54πV = 2 \times \dfrac{1}{3}\pi \times (3\sqrt{3})^2 \times 3 = 2 \times \dfrac{1}{3}\pi \times 27 \times 3 = 54\pi.
  3. ზედაპირი ორი გვერდითი ზედაპირია (საერთო ფუძე შიგნითაა): S=2×π×33×6=363πS = 2 \times \pi \times 3\sqrt{3} \times 6 = 36\sqrt{3}\pi.

პასუხი: V=54πV = 54\pi; S=363πS = 36\sqrt{3}\pi.

მაგალითი 24

მართკუთხა ტრაპეციის ფუძეებია 4 და 10, მართი ფერდი — 8. ტრაპეცია ბრუნავს ამ ფერდის გარშემო. იპოვეთ მიღებული სხეულის მოცულობა და გვერდითი ზედაპირი.

ამოხსნა

  1. მართი ფერდი ფუძეებზე მართობულია, ამიტომ სხეული წაკვეთილი კონუსია: R=10R = 10, r=4r = 4, h=8h = 8.
  2. l=82+(10−4)2=100=10l = \sqrt{8^2 + (10 - 4)^2} = \sqrt{100} = 10 (ეს არის ტრაპეციის დახრილი ფერდი).
  3. V=π×83(100+40+16)=8π×1563=416πV = \dfrac{\pi \times 8}{3}(100 + 40 + 16) = \dfrac{8\pi \times 156}{3} = 416\pi.
  4. Sგვ=π(10+4)×10=140πS_{\text{გვ}} = \pi(10 + 4) \times 10 = 140\pi.

პასუხი: V=416πV = 416\pi; Sგვ=140πS_{\text{გვ}} = 140\pi.

შეამოწმე თავი

  1. ცილინდრის რადიუსია 2, სიმაღლე — 7. იპოვეთ მოცულობა და სრული ზედაპირი.
  2. კონუსის რადიუსია 5, სიმაღლე — 12. იპოვეთ გვერდითი ზედაპირი და მოცულობა.
  3. მართკუთხედი გვერდებით 3 და 5 ბრუნავს 3 სიგრძის გვერდის გარშემო. იპოვეთ მიღებული სხეულის მოცულობა.

პასუხები: 1) V=28πV = 28\pi; S=36πS = 36\pi 2) Sგვ=65πS_{\text{გვ}} = 65\pi; V=100πV = 100\pi 3) 75π75\pi

§6. სფერო და ბირთვი

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
მხები სიბრტყე
სიბრტყე, რომელიც სფეროს მხოლოდ ერთ წერტილს ეხება და ამ წერტილში გავლებულ რადიუსზე მართობულია.მაგალითი: R=5R = 5-ის მქონე სფეროსთვის ცენტრიდან მხებ სიბრტყემდე მანძილი 5-ია.

სფერო — სივრცის ყველა იმ წერტილის სიმრავლე, რომლებიც OO ცენტრიდან RR მანძილზეა. ბირთვი — სფეროთი შემოსაზღვრული სხეული; ის მიიღება ნახევარწრის დიამეტრის გარშემო ბრუნვით. დიამეტრი =2R= 2R.

ფორმულები: S=4πR2,V=43πR3.S = 4\pi R^2, \qquad V = \dfrac{4}{3}\pi R^3.

კვეთა. ბირთვის კვეთა სიბრტყით წრეა. თუ სიბრტყე ცენტრიდან dd მანძილზეა (d<Rd < R), კვეთის რადიუსია r=R2−d2.r = \sqrt{R^2 - d^2}. (რადგან ცენტრიდან კვეთის წრის ცენტრამდე მართობია dd, ხოლო სფეროს წერტილამდე — RR.) ცენტრზე გამავალი კვეთის რადიუსი RR-ია.

მხები სიბრტყე. თუ სიბრტყე სფეროსთან მხოლოდ ერთ წერტილს (შეხების წერტილს) შეეხება, მისგან ცენტრამდე მანძილი RR-ია და შეხების წერტილში გავლებული რადიუსი სიბრტყეზე მართობულია.

მაგალითი 25

ბირთვის ზედაპირის ფართობია 12π12\pi. იპოვეთ ბირთვის მოცულობა.

ამოხსნა

  1. 4πR2=12π4\pi R^2 = 12\pi, ამიტომ R2=3R^2 = 3 და R=3R = \sqrt{3}.
  2. R3=33R^3 = 3\sqrt{3}.
  3. V=43π×33=43πV = \dfrac{4}{3}\pi \times 3\sqrt{3} = 4\sqrt{3}\pi.

პასუხი: 43π4\sqrt{3}\pi.

მაგალითი 26

ბირთვის რადიუსია 5. რა მანძილზეა ცენტრიდან სიბრტყე, რომლის კვეთის ფართობია 16π16\pi? რისი ტოლია კვეთის ფართობი, თუ სიბრტყე ცენტრიდან 4-ით არის დაშორებული?

ამოხსნა

  1. კვეთის რადიუსი: πr2=16π\pi r^2 = 16\pi, r=4r = 4.
  2. r2=R2−d2r^2 = R^2 - d^2: 16=25−d216 = 25 - d^2, d2=9d^2 = 9, d=3d = 3.
  3. მეორე შემთხვევაში d=4d = 4: r2=25−16=9r^2 = 25 - 16 = 9 და ფართობი πr2=9π\pi r^2 = 9\pi.

პასუხი: d=3d = 3; ფართობი 9π9\pi.

მაგალითი 27

ლითონის ბირთვი ცენტრზე გამავალი სიბრტყით ორ ტოლ ნაწილად გაჭრეს. თითოეული ნახევრის სრული ზედაპირის ფართობია 108π108\pi. იპოვეთ მთლიანი ბირთვის მოცულობა.

ამოხსნა

  1. ნახევრის ზედაპირი შედგება ნახევარსფეროსა და წრისგან: 12×4πR2+πR2=3πR2\dfrac{1}{2} \times 4\pi R^2 + \pi R^2 = 3\pi R^2.
  2. 3πR2=108π3\pi R^2 = 108\pi, ამიტომ R2=36R^2 = 36 და R=6R = 6.
  3. V=43π×63=43π×216=288πV = \dfrac{4}{3}\pi \times 6^3 = \dfrac{4}{3}\pi \times 216 = 288\pi.

პასუხი: 288π288\pi.

მაგალითი 28

რადიუსით 6 ლითონის ბირთვისგან ცილინდრი ჩამოასხეს ფუძის რადიუსით 3 (ლითონის რაოდენობა იგივეა). იპოვეთ ცილინდრის სიმაღლე.

ამოხსნა

  1. ბირთვის მოცულობა: 43π×216=288π\dfrac{4}{3}\pi \times 216 = 288\pi.
  2. ლითონის რაოდენობა არ იცვლება, ამიტომ მოცულობა იგივეა: π×32×h=288π\pi \times 3^2 \times h = 288\pi.
  3. 9h=2889h = 288, h=32h = 32.

პასუხი: 3232.

მაგალითი 29

სფეროს რადიუსია 5. სიბრტყე სფეროს ეხება TT წერტილში. PP წერტილი ამ სიბრტყეზეა და ცენტრიდან 13 მანძილითაა დაშორებული. იპოვეთ PTPT.

ამოხსნა

  1. OTOT მხებ სიბრტყეზე მართობულია, ამიტომ OT⊥PTOT \perp PT და OT=5OT = 5.
  2. OTPOTP მართკუთხა სამკუთხედია, ჰიპოტენუზა OP=13OP = 13.
  3. PT=132−52=144=12PT = \sqrt{13^2 - 5^2} = \sqrt{144} = 12.

პასუხი: 1212.

შეამოწმე თავი

  1. ბირთვის რადიუსია 9. იპოვეთ სფეროს ზედაპირი და ბირთვის მოცულობა.
  2. ბირთვის კვეთის რადიუსია 12, სიბრტყე ცენტრიდან 5-ით არის დაშორებული. იპოვეთ ბირთვის რადიუსი.
  3. კუბური ყუთის წიბოა 12. მასში მჭიდროდ ჩადებულია ბირთვი, რომელიც ყუთის ყველა წახნაგს ეხება. იპოვეთ ყუთში ბირთვის გარეშე დარჩენილი სივრცის მოცულობა.

პასუხები: 1) S=324πS = 324\pi; V=972πV = 972\pi 2) 13 3) 1728−288π1728 - 288\pi

§7. ზომების გადიდება და შედგენილი სხეულები

მსგავსი სხეულები. თუ სხეულის ყველა სიგრძე kk-ჯერ იცვლება, მაშინ:

  • ზედაპირის ფართობი k2k^2-ჯერ იცვლება;
  • მოცულობა k3k^3-ჯერ იცვლება.

რატომ? ფართობი ორი სიგრძის ნამრავლია, მოცულობა — სამისა.

ფუძის პარალელური კვეთა. პირამიდისა და კონუსის ფუძის პარალელური სიბრტყე წვეროდან xx მანძილზე, სადაც სიმაღლე hh-ია, წვეროს მხარეს მსგავს პატარა სხეულს ჭრის k=xhk = \dfrac{x}{h} კოეფიციენტით. კვეთის ფართობია k2Sფუძეk^2 S_{\text{ფუძე}}, პატარა სხეულის მოცულობა — k3Vk^3 V.

შედგენილი სხეულები. მოცულობა ნაწილების მოცულობათა ჯამია; ამოჭრილი ნაწილის მოცულობა გამოკლებით მიიღება. ზედაპირისას ვითვლით, რა ახალი წახნაგი გაჩნდა და რა ნაწილი გაქრა.

მაგალითი 30

კონუსის სიმაღლეა 12, ფუძის რადიუსი — 6. ფუძის პარალელური სიბრტყე წვეროდან 4 მანძილითაა. იპოვეთ პატარა კონუსის რადიუსი, მისი მოცულობა და დარჩენილი წაკვეთილი კონუსის მოცულობა.

ამოხსნა

  1. k=412=13k = \dfrac{4}{12} = \dfrac{1}{3}. პატარა კონუსის რადიუსი 6×13=26 \times \dfrac{1}{3} = 2, სიმაღლე 4.
  2. მთლიანი კონუსის მოცულობა: 13π×36×12=144π\dfrac{1}{3}\pi \times 36 \times 12 = 144\pi. პატარა კონუსისა: 13π×4×4=16π3\dfrac{1}{3}\pi \times 4 \times 4 = \dfrac{16\pi}{3} (იგივეა, რაც 144π×127144\pi \times \dfrac{1}{27}).
  3. წაკვეთილი კონუსი: 144π−16π3=416π3144\pi - \dfrac{16\pi}{3} = \dfrac{416\pi}{3}.
  4. შემოწმება წაკვეთილი კონუსის ფორმულით (R=6R = 6, r=2r = 2, h=8h = 8): 8π3(36+12+4)=416π3\dfrac{8\pi}{3}(36 + 12 + 4) = \dfrac{416\pi}{3}.

პასუხი: r=2r = 2; Vპატარა=16π3V_{\text{პატარა}} = \dfrac{16\pi}{3}; Vწაკვეთილი=416π3V_{\text{წაკვეთილი}} = \dfrac{416\pi}{3}.

მაგალითი 31

მოდელი ორიგინალს მცირდება 10-ჯერ ყველა სიგრძეში. მოდელის ზედაპირია 40 სმ240\ \text{სმ}^2, მოცულობა — 150 სმ3150\ \text{სმ}^3. იპოვეთ ორიგინალის ზედაპირი და მოცულობა.

ამოხსნა

  1. ორიგინალი მოდელზე k=10k = 10-ჯერ დიდია.
  2. ზედაპირი: 40×102=4000 სმ240 \times 10^2 = 4000\ \text{სმ}^2.
  3. მოცულობა: 150×103=150 000 სმ3150 \times 10^3 = 150\,000\ \text{სმ}^3.

პასუხი: 4000 სმ24000\ \text{სმ}^2; 150 000 სმ3150\,000\ \text{სმ}^3.

მაგალითი 32

კუბის წიბოა 10. მასში გაუყვანეს გამჭოლი ცილინდრული ხვრელი ფუძის რადიუსით 2 (ხვრელის ღერძი წახნაგებზე მართობულია). იპოვეთ დარჩენილი სხეულის მოცულობა და ზედაპირი.

ამოხსნა

  1. ამოჭრილი ცილინდრის მოცულობა: π×22×10=40π\pi \times 2^2 \times 10 = 40\pi. V=1000−40πV = 1000 - 40\pi.
  2. კუბის ზედაპირი 600. ორ წახნაგზე იკარგება ორი წრე: 2×π×22=8π2 \times \pi \times 2^2 = 8\pi.
  3. ხვრელის შიდა კედელი ახალი ზედაპირია: 2π×2×10=40π2\pi \times 2 \times 10 = 40\pi.
  4. S=600−8π+40π=600+32πS = 600 - 8\pi + 40\pi = 600 + 32\pi.

პასუხი: V=1000−40πV = 1000 - 40\pi; S=600+32πS = 600 + 32\pi.

მაგალითი 33

ცილინდრში ბირთვი ჩახატულია ისე, რომ ცილინდრის ორივე ფუძესა და გვერდით ზედაპირს ეხება. ბირთვის რადიუსია RR. იპოვეთ ბირთვის მოცულობის შეფარდება ცილინდრის მოცულობასთან და ბირთვის ზედაპირის შეფარდება ცილინდრის სრულ ზედაპირთან.

ამოხსნა

  1. ცილინდრის რადიუსია RR და სიმაღლე 2R2R.
  2. Vცილ=πR2×2R=2πR3V_{\text{ცილ}} = \pi R^2 \times 2R = 2\pi R^3. Vბირთვი=43πR3V_{\text{ბირთვი}} = \dfrac{4}{3}\pi R^3. შეფარდება: 4/32=23\dfrac{4/3}{2} = \dfrac{2}{3}.
  3. Sცილ=2πR×(R+2R)=6πR2S_{\text{ცილ}} = 2\pi R \times (R + 2R) = 6\pi R^2. Sსფ=4πR2S_{\text{სფ}} = 4\pi R^2. შეფარდება: 46=23\dfrac{4}{6} = \dfrac{2}{3}.

პასუხი: ორივე შეფარდება 23\dfrac{2}{3}.

შეამოწმე თავი

  1. პირამიდა წვეროდან სიმაღლის შუაში ფუძის პარალელური სიბრტყით გაჭრეს. რა წილია დარჩენილი წაკვეთილი პირამიდის მოცულობა მთელი პირამიდისა?
  2. ორი მსგავსი სხეულის ზედაპირების შეფარდებაა 9:19 : 1. რა არის მოცულობების შეფარდება?
  3. კუბის წიბოა 10. მის ერთ კუთხეში გამოჭრეს კუბი წიბოთი 4. იპოვეთ დარჩენილი სხეულის მოცულობა და ზედაპირი.

პასუხები: 1) 78\dfrac{7}{8} 2) 27:127 : 1 3) V=936V = 936; S=600S = 600

§8. შლილები, კვეთები და ორთოგონალური გეგმილები

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
კვეთა
სხეულისა და სიბრტყის საერთო ნაწილი.მაგალითი: ბირთვის ნებისმიერი კვეთა წრეა; კუბის კვეთა შეიძლება ექვსკუთხედი იყოს.
ორთოგონალური გეგმილი
ფიგურის გეგმილი სიბრტყეზე, როცა წრფეები, რომლებითაც წერტილებს ვაგდებთ, ამ სიბრტყეზე მართობულია.მაგალითი: პირამიდის ზედხედია კვადრატი ორივე დიაგონალით, წინა ხედია სამკუთხედი.
შლილი
სხეულის ზედაპირი, გაშლილი ერთ სიბრტყეზე.მაგალითი: კონუსის შლილია წრე და სექტორი; r=3r = 3, l=5l = 5: სექტორის კუთხეა 216°216°.

შლილი — სხეულის ზედაპირის გაშლა სიბრტყეზე.

  • მართკუთხა პარალელეპიპედი, კუბი: ექვსი მართკუთხედი (კუბისთვის — ექვსი ტოლი კვადრატი).
  • მართი პრიზმა: ორი ფუძე და გვერდითი მართკუთხედები.
  • პირამიდა: ფუძე და გვერდითი სამკუთხედები.
  • ცილინდრი: ორი წრე და მართკუთხედი გვერდებით 2πr2\pi r (წრეწირის სიგრძე) და hh.
  • კონუსი: წრე და წრიული სექტორი. სექტორის რადიუსია ll, მისი რკალის სიგრძე ფუძის წრეწირის სიგრძეა 2πr2\pi r. სექტორის ცენტრალური კუთხე α=rl×360°\alpha = \dfrac{r}{l} \times 360°.

კუბის შლილში ოთხი კვადრატი 2×22 \times 2 ბლოკს არ უნდა ქმნიდეს: ოთხი კვადრატი ერთ წვეროში 4×90°=360°4 \times 90° = 360°-ს გვაძლევს და არ იკეცება. კუბის შლილი 11 სახისაა.

კვეთა — სხეულისა და სიბრტყის საერთო ნაწილი.

  • კუბი: კვეთა სამკუთხედი, ოთხკუთხედი, ხუთკუთხედი ან ექვსკუთხედი შეიძლება იყოს.
  • ცილინდრი: ღერძზე გამავალი სიბრტყე — მართკუთხედი; ფუძის პარალელური — წრე.
  • კონუსი: ღერძზე გამავალი სიბრტყე — ტოლფერდა სამკუთხედი; ფუძის პარალელური — წრე.
  • პირამიდა: ფუძის პარალელური კვეთა ფუძის მსგავსი მრავალკუთხედია.
  • ბირთვი: ნებისმიერი კვეთა წრეა.

ორთოგონალური გეგმილები. სხეულს სამი მხრიდან ვუყურებთ: ზემოდან (ზედხედი), წინიდან (წინა ხედი) და გვერდიდან. თითოეული ხედი სიბრტყეზე სხეულის ორთოგონალური გეგმილია. სამი გეგმილით სხეულს აღვადგენთ.

მაგალითი 34

კონუსის გვერდითი ზედაპირის შლილი წრიული სექტორია რადიუსით 9 და ცენტრალური კუთხით 120°120°. იპოვეთ ფუძის რადიუსი, სიმაღლე, ზედაპირი და მოცულობა.

ამოხსნა

  1. l=9l = 9. კუთხის ფორმულით 120°=r9×360°120° = \dfrac{r}{9} \times 360°, ამიტომ r=9×120360=3r = 9 \times \dfrac{120}{360} = 3.
  2. h=92−32=72=62h = \sqrt{9^2 - 3^2} = \sqrt{72} = 6\sqrt{2}.
  3. Sგვ=π×3×9=27πS_{\text{გვ}} = \pi \times 3 \times 9 = 27\pi; S=27π+π×9=36πS = 27\pi + \pi \times 9 = 36\pi.
  4. V=13π×9×62=182πV = \dfrac{1}{3}\pi \times 9 \times 6\sqrt{2} = 18\sqrt{2}\pi.

პასუხი: r=3r = 3; h=62h = 6\sqrt{2}; S=36πS = 36\pi; V=182πV = 18\sqrt{2}\pi.

მაგალითი 35

ცილინდრის გვერდითი ზედაპირის შლილი მართკუთხედია გვერდებით 6π6\pi და 10. იპოვეთ ცილინდრის მოცულობა და სრული ზედაპირი.

ამოხსნა

  1. მართკუთხედის ერთი გვერდი წრეწირის სიგრძეა: 2πr=6π2\pi r = 6\pi, ამიტომ r=3r = 3. მეორე გვერდი სიმაღლეა: h=10h = 10.
  2. V=π×9×10=90πV = \pi \times 9 \times 10 = 90\pi.
  3. S=6π×10+2×9π=60π+18π=78πS = 6\pi \times 10 + 2 \times 9\pi = 60\pi + 18\pi = 78\pi.

პასუხი: V=90πV = 90\pi; S=78πS = 78\pi.

მაგალითი 36

კუბის წიბოა 4. იპოვეთ კვეთების ფართობები: (ა) სიბრტყე გადის AA1AA_1 და CC1CC_1 წიბოებზე; (ბ) სიბრტყე გადის AA, B1B_1 და CC წვეროებზე; (გ) სიბრტყე გადის იმ ექვს წიბოს შუაწერტილებზე, რომლებიც არ შეეხება AA და C1C_1 წვეროებს.

ამოხსნა

  1. (ა) კვეთა AA1C1CAA_1C_1C მართკუთხედია გვერდებით AA1=4AA_1 = 4 და AC=42AC = 4\sqrt{2}. ფართობი 4×42=1624 \times 4\sqrt{2} = 16\sqrt{2}.
  2. (ბ) AB1AB_1, B1CB_1C, ACAC — სამი წახნაგის დიაგონალია, თითო 424\sqrt{2}-ის ტოლია. ტოლგვერდა სამკუთხედის ფართობია 34×(42)2=34×32=83\dfrac{\sqrt{3}}{4} \times (4\sqrt{2})^2 = \dfrac{\sqrt{3}}{4} \times 32 = 8\sqrt{3}.
  3. (გ) კვეთა წესიერი ექვსკუთხედია. მისი გვერდი ორი მეზობელი წიბოს, მაგალითად BCBC-სა და CDCD-ს შუაწერტილებს შორისაა. ორივე წიბო CC წვეროდან გამოდის და ერთმანეთზე მართობულია; ნახევრები 2 და 2-ია, ამიტომ გვერდი 22+22=22\sqrt{2^2 + 2^2} = 2\sqrt{2}.
  4. წესიერი ექვსკუთხედის ფართობი: 332×(22)2=332×8=123\dfrac{3\sqrt{3}}{2} \times (2\sqrt{2})^2 = \dfrac{3\sqrt{3}}{2} \times 8 = 12\sqrt{3}.

პასუხი: (ა) 16216\sqrt{2}; (ბ) 838\sqrt{3}; (გ) 12312\sqrt{3}.

მაგალითი 37

SABCDSABCD წესიერი ოთხკუთხა პირამიდაა, AB=9AB = 9. MM წერტილი SASA წიბოზეა, SM:SA=1:3SM : SA = 1 : 3. სიბრტყე MCDMCD პირამიდას კვეთს. რა ფიგურაა კვეთაში და რისი ტოლია მისი ერთი ფუძე? ამავე პირამიდის ფუძის ფართობია 81, სიმაღლე 12; ფუძის პარალელური სიბრტყე წვეროდან 4 მანძილითაა. რისი ტოლია კვეთის ფართობი?

ამოხსნა

  1. CD∥ABCD \parallel AB და ABAB SABSAB წახნაგში დევს, ამიტომ CDCD ამ წახნაგის პარალელურია. MCDMCD სიბრტყე SABSAB-ს MM-ზე გამავალ CDCD-ს პარალელურ წრფეზე კვეთს; ის SBSB-ს NN წერტილში გადაკვეთს, MN∥ABMN \parallel AB.
  2. კვეთაა MNCDMNCD: ორი გვერდი MNMN და CDCD პარალელურია, MN≠CDMN \ne CD, ე.ი. ტრაპეცია.
  3. △SMN∼△SAB\triangle SMN \sim \triangle SAB კოეფიციენტით 13\dfrac{1}{3}: MN=93=3MN = \dfrac{9}{3} = 3; მეორე ფუძე CD=9CD = 9.
  4. ფუძის პარალელური კვეთა: k=412=13k = \dfrac{4}{12} = \dfrac{1}{3}, ფართობი 81×19=981 \times \dfrac{1}{9} = 9.

პასუხი: ტრაპეცია, MN=3MN = 3; კვეთის ფართობი 99.

მაგალითი 38

ზემოდან ხედი — კვადრატი გვერდით 6, რომელშიც ორივე დიაგონალია გავლებული. წინა ხედი — ტოლფერდა სამკუთხედი ფუძით 6 და სიმაღლით 4. რა სხეულია? იპოვეთ მისი მოცულობა.

ამოხსნა

  1. ზედხედში კვადრატის წვეროებიდან ცენტრისკენ დიაგონალებია: ეს ის ოთხი გვერდითი წიბოა, რომლებიც ერთ წვეროში იკრიბება. წინიდან ხედი სამკუთხედია. ე.ი. სხეული წესიერი ოთხკუთხა პირამიდაა.
  2. ფუძის გვერდია 6, სიმაღლე 4.
  3. V=13×62×4=48V = \dfrac{1}{3} \times 6^2 \times 4 = 48.

პასუხი: წესიერი ოთხკუთხა პირამიდა; V=48V = 48.

შეამოწმე თავი

  1. კონუსის ფუძის რადიუსია 4, მსახველი — 10. რა კუთხისაა გვერდითი ზედაპირის შლილის სექტორი?
  2. ცილინდრის გვერდითი ზედაპირის შლილი მართკუთხედია გვერდებით 8π8\pi და 5. იპოვეთ ცილინდრის მოცულობა.
  3. პირამიდის ფუძის ფართობია 64. ფუძის პარალელური სიბრტყე სიმაღლის შუაში გადის. იპოვეთ კვეთის ფართობი.

პასუხები: 1) 144°144° 2) 80π80\pi 3) 16

მოკლედ

  • აცდენილი წრფეები: ერთ სიბრტყეში არ დევს და არ იკვეთება; კუთხე მათ შორის — პარალელურად გადაწეულ გადამკვეთ წრფეებს შორის.
  • მართობი, დახრილი, გეგმილი: MA2=MH2+HA2MA^2 = MH^2 + HA^2; კუთხე წრფესა და სიბრტყეს შორის — დახრილსა და გეგმილს შორის. გეგმილის ფართობი Scos⁡φS\cos\varphi.
  • ეილერი: V−E+F=2V - E + F = 2; პლატონის ხუთი სხეული: ტეტრაედრი, კუბი, ოქტაედრი, დოდეკაედრი, იკოსაედრი.
  • პრიზმა: V=SფუძეhV = S_{\text{ფუძე}} h; მართი პრიზმა: Sგვ=PhS_{\text{გვ}} = Ph. მართკუთხა პარალელეპიპედი: d=a2+b2+c2d = \sqrt{a^2 + b^2 + c^2}; კუბი: დიაგონალი a3a\sqrt{3}.
  • პირამიდა: V=13SფუძეhV = \dfrac{1}{3} S_{\text{ფუძე}} h; წესიერი: Sგვ=12PlS_{\text{გვ}} = \dfrac{1}{2} Pl, l2=h2+r2l^2 = h^2 + r^2. წაკვეთილი: V=h3(S1+S2+S1S2)V = \dfrac{h}{3}\left(S_1 + S_2 + \sqrt{S_1 S_2}\right).
  • ცილინდრი: V=πr2hV = \pi r^2 h, Sგვ=2πrhS_{\text{გვ}} = 2\pi r h. კონუსი: V=13πr2hV = \dfrac{1}{3}\pi r^2 h, Sგვ=πrlS_{\text{გვ}} = \pi r l, l2=r2+h2l^2 = r^2 + h^2. წაკვეთილი კონუსი: V=πh3(R2+Rr+r2)V = \dfrac{\pi h}{3}(R^2 + Rr + r^2), Sგვ=π(R+r)lS_{\text{გვ}} = \pi(R + r)l.
  • ბირთვი: V=43πR3V = \dfrac{4}{3}\pi R^3; სფერო: S=4πR2S = 4\pi R^2; კვეთის რადიუსი R2−d2\sqrt{R^2 - d^2}.
  • სიგრძეები kk-ჯერ: ფართობები k2k^2-ჯერ, მოცულობები k3k^3-ჯერ.
  • კონუსის შლილი: სექტორი რადიუსით ll, კუთხე rl×360°\dfrac{r}{l} \times 360°; ცილინდრის შლილი: მართკუთხედი 2πr×h2\pi r \times h.