§1. სამკუთხედის კუთხეები და გვერდები
ამ ნაწილის ტერმინები (4)
- სამკუთხედის ბისექტრისის თეორემა
- სამკუთხედის კუთხის ბისექტრისა მოპირდაპირე გვერდს ყოფს იმ ორი გვერდის შეფარდებით, რომლებიც ამ კუთხეს ქმნის.მაგალითი: გვერდები 6 და 9, მესამე გვერდი 10: ნაწილებია 4 და 6, რადგან 4 : 6 = 6 : 9.
- სამკუთხედის გარე კუთხე
- სამკუთხედის კუთხის მომიჯნავე კუთხე; ის ტოლია დანარჩენი ორი შიგა კუთხის ჯამის.მაგალითი: თუ შიგა კუთხეებია 40° და 75°, მესამე კუთხესთან გარე კუთხეა 40° + 75° = 115°.
- სამკუთხედის მედიანა
- მონაკვეთი წვეროდან მოპირდაპირე გვერდის შუა წერტილამდე.მაგალითი: გვერდი 10 სმ-ია: მედიანა მას ყოფს 5 სმ და 5 სმ-ად.
- ტოლფერდა სამკუთხედი
- სამკუთხედი, რომელშიც ორი გვერდი ტოლია; ფუძესთან კუთხეებიც ტოლია.მაგალითი: გვერდები 5, 5, 6: ფერდებია 5 და 5, ფუძე — 6.
სამკუთხედი — სამი წვეროთი და მათი შემაერთებელი სამი მონაკვეთით (გვერდებით) შემოსაზღვრული ფიგურა. გვერდს აღვნიშნავთ მოპირდაპირე წვეროს მცირე ასოთი: , , . კუთხეები: , , .
სახეები კუთხეების მიხედვით: მახვილკუთხა (სამივე კუთხე -ზე ნაკლებია), მართკუთხა (ერთი კუთხე -ია), ბლაგვკუთხა (ერთი კუთხე -ზე მეტია).
სახეები გვერდების მიხედვით: ტოლფერდა (ორი გვერდი ტოლია: ეს ფერდებია, მესამე გვერდი ფუძეა), ტოლგვერდა (სამივე გვერდი ტოლია), სხვადასხვაგვერდა.
წესები:
- კუთხეების ჯამი. სამკუთხედის კუთხეების ჯამი -ია. რატომ? წვეროზე გავავლოთ -ს პარალელური წრფე: მასთან მიღებული ორი კუთხე -სა და -ს ტოლია (შიგა ჯვარედინი), ხოლო სამივე კუთხე -სთან გაშლილ კუთხეს ქმნის.
- გარე კუთხე — სამკუთხედის კუთხის მომიჯნავე კუთხე. გარე კუთხე ტოლია მასთან არამომიჯნავე ორი შიგა კუთხის ჯამის. რატომ? -სთან გარე კუთხეა , ხოლო . სამკუთხედის სამი გარე კუთხის (თითო წვეროზე ერთი) ჯამი -ია.
- გვერდები და კუთხეები. დიდი გვერდის მოპირდაპირე კუთხე დიდია და პირიქით. სამკუთხედის უტოლობა: .
- ტოლფერდა სამკუთხედი. ფუძესთან კუთხეები ტოლია; ფუძეზე დაშვებული მედიანა, ბისექტრისა და სიმაღლე ერთი და იგივე მონაკვეთია.
- ტოლგვერდა სამკუთხედი. ყველა კუთხე -ია. გვერდი -სთვის სიმაღლეა , ფართობია .
მაგალითი 1
სამკუთხედში , ხოლო წვეროსთან გარე კუთხე -ია. იპოვეთ და .
ამოხსნა
- გარე კუთხე არამომიჯნავე ორი შიგა კუთხის ჯამია: .
- .
- შიგა კუთხე გარე კუთხის მომიჯნავეა: .
- შემოწმება: .
პასუხი: ,
მაგალითი 2
ტოლფერდა სამკუთხედის ერთი კუთხე -ია. რა შეიძლება იყოს დანარჩენი ორი კუთხე?
ამოხსნა
- პირველი შემთხვევა: წვეროსთან კუთხეა. ფუძესთან კუთხეები ტოლია: .
- მეორე შემთხვევა: ფუძესთან კუთხეა. მაშინ მეორე კუთხეც ფუძესთანაა და -ია, წვეროსთან კი .
პასუხი: და , ან და
მაგალითი 3
სამკუთხედში და წვეროებთან გარე კუთხეების ჯამია . იპოვეთ .
ამოხსნა
- გარე კუთხეებია და . მათი ჯამია .
- აქედან .
- .
პასუხი:
მაგალითი 4
სამკუთხედის კუთხეები შეფარდებულია როგორც . რა სახისაა სამკუთხედი და რომელი გვერდია უდიდესი?
ამოხსნა
- კუთხეები იყოს , , : , , .
- კუთხეებია , , .
- ერთი კუთხე -ზე მეტია, ამიტომ სამკუთხედი ბლაგვკუთხაა.
- უდიდესი გვერდი უდიდესი კუთხის () მოპირდაპირეა.
პასუხი: ბლაგვკუთხა; უდიდესი გვერდი -იანი კუთხის მოპირდაპირეა
მაგალითი 5
სამკუთხედში , . დაალაგეთ გვერდები , , ზრდის მიხედვით.
ამოხსნა
- .
- კუთხეები ზრდის მიხედვით: (), (), ().
- დიდი კუთხის მოპირდაპირე გვერდი დიდია: .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- სამკუთხედის ორი კუთხეა და . რას უდრის მესამე კუთხე?
- წვეროსთან გარე კუთხე -ია, . რას უდრის ?
- ტოლგვერდა სამკუთხედის გვერდია 6. რას უდრის მისი სიმაღლე?
პასუხები: 1) 2) 3)
§2. მედიანა, ბისექტრისა, სიმაღლე, შუახაზი
ამ ნაწილის ტერმინები (6)
- კათეტი
- მართკუთხა სამკუთხედის გვერდი, რომელიც მართ კუთხეს ქმნის.მაგალითი: სამკუთხედში 3, 4, 5 კათეტებია 3 და 4.
- პითაგორას თეორემა
- მართკუთხა სამკუთხედში კათეტების კვადრატების ჯამი ჰიპოტენუზის კვადრატის ტოლია.მაგალითი: კათეტები 9 და 12: 81 + 144 = 225, ჰიპოტენუზაა 15.
- სამკუთხედის სიმაღლე
- მართობი წვეროდან მოპირდაპირე გვერდის შემცველ წრფემდე.მაგალითი: გვერდი 10, სიმაღლე 6: ფართობია 10 · 6 ÷ 2 = 30.
- სამკუთხედის შუახაზი
- მონაკვეთი ორი გვერდის შუა წერტილებს შორის; ის მესამე გვერდის პარალელურია და მისი ნახევარია.მაგალითი: მესამე გვერდი 14 სმ-ია: შუახაზია 7 სმ.
- სიმძიმის ცენტრი
- სამი მედიანის გადაკვეთის წერტილი; ის თითოეულ მედიანას წვეროდან ითვლით ყოფს 2 : 1 შეფარდებით.მაგალითი: მედიანა 15 სმ-ია: წვეროდან წერტილამდე 10 სმ-ია, წერტილიდან გვერდამდე — 5 სმ.
- ჰიპოტენუზა
- მართკუთხა სამკუთხედის უდიდესი გვერდი, მართი კუთხის მოპირდაპირე.მაგალითი: სამკუთხედში 3, 4, 5 ჰიპოტენუზაა 5.
- მედიანა — წვეროს მოპირდაპირე გვერდის შუა წერტილთან შემაერთებელი მონაკვეთი.
- ბისექტრისა — კუთხის ბისექტრისის ის ნაწილი, რომელიც წვეროსა და მოპირდაპირე გვერდს შორისაა.
- სიმაღლე — წვეროდან მოპირდაპირე გვერდის შემცველ წრფეზე დაშვებული მართობი.
- შუახაზი — ორი გვერდის შუა წერტილების შემაერთებელი მონაკვეთი.
წესები:
- მედიანები. სამივე მედიანა ერთ წერტილში იკვეთება (სიმძიმის ცენტრი). ეს წერტილი თითოეულ მედიანას წვეროდან ითვლით შეფარდებით ყოფს: წვეროდან წერტილამდე მედიანის -ია, წერტილიდან გვერდამდე — .
- მართკუთხა სამკუთხედში ჰიპოტენუზაზე დაშვებული მედიანა ჰიპოტენუზის ნახევარია.
- ბისექტრისები. სამივე ბისექტრისა ერთ წერტილში იკვეთება (ჩახაზული წრეწირის ცენტრი). ბისექტრისის თეორემა: თუ კუთხე -ს ბისექტრისაა ( წერტილი -ზეა), მაშინ ის -ს ყოფს მეზობელი გვერდების პროპორციულად: .
- სიმაღლეები. სამივე სიმაღლის შემცველი წრფე ერთ წერტილში იკვეთება.
- შუახაზი მესამე გვერდის პარალელურია და მისი ნახევრის ტოლია.
მაგალითი 6
სამკუთხედში მედიანაა, სმ. მედიანების გადაკვეთის წერტილია . იპოვეთ და .
ამოხსნა
- წერტილი მედიანას წვეროდან შეფარდებით ყოფს.
- სმ.
- სმ.
- შემოწმება: და .
პასუხი: სმ, სმ
მაგალითი 7
ტოლფერდა სამკუთხედში ფუძეა, მედიანების გადაკვეთის წერტილია, და . იპოვეთ სამკუთხედის ფართობი.
ამოხსნა
- იყოს -ს შუა წერტილი. ტოლფერდა სამკუთხედში ფუძეზე დაშვებული მედიანა, სიმაღლე და ბისექტრისაა.
- მედიანის -ია: . ესაა სიმაღლე.
- . მართკუთხა სამკუთხედია (): , .
- .
- .
პასუხი:
მაგალითი 8
სამკუთხედში , , . ბისექტრისაა ( წერტილი -ზეა). იპოვეთ და .
ამოხსნა
- ბისექტრისის თეორემით .
- , და : , .
- , .
პასუხი: ,
მაგალითი 9
მართკუთხა სამკუთხედში ჰიპოტენუზაზე დაშვებული მედიანა სმ-ია, ერთი კათეტი — სმ. იპოვეთ მეორე კათეტი.
ამოხსნა
- ჰიპოტენუზაზე დაშვებული მედიანა ჰიპოტენუზის ნახევარია, ამიტომ ჰიპოტენუზა სმ-ია.
- პითაგორას თეორემით მეორე კათეტი: სმ.
პასუხი: სმ
მაგალითი 10
ტოლგვერდა სამკუთხედის შუახაზი სმ-ია. იპოვეთ ამ სამკუთხედის სიმაღლე.
ამოხსნა
- შუახაზი მესამე გვერდის ნახევარია, ამიტომ გვერდი სმ.
- ტოლგვერდა სამკუთხედის სიმაღლე: სმ.
პასუხი: სმ
მაგალითი 11
სამკუთხედის სამივე სიმაღლე სმ-ია. იპოვეთ სამკუთხედის ფართობი.
ამოხსნა
- ფართობი . სიმაღლეები ტოლია, ამიტომ : სამკუთხედი ტოლგვერდაა.
- ტოლგვერდა სამკუთხედის სიმაღლეა , ამიტომ .
- .
პასუხი: სმ²
შეამოწმე თავი
- მედიანის სიგრძეა . რამდენია მანძილი წვეროდან მედიანების გადაკვეთის წერტილამდე?
- სამკუთხედის შუახაზი -ია. რას უდრის მესამე გვერდი?
- სამკუთხედში , , . -ს ბისექტრისა -ს წერტილში კვეთს. იპოვეთ და .
პასუხები: 1) 2) 3) ,
§3. ტოლობისა და მსგავსების ნიშნები, თალესის თეორემა
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- თალესის თეორემა
- თუ სამკუთხედის გვერდის პარალელური წრფე მის სხვა ორ გვერდს კვეთს, ეს გვერდები პროპორციულ ნაწილებად იყოფა.მაგალითი: DE ∥ BC, AD = 3, DB = 5, AE = 6: 3 : 5 = 6 : EC, ამიტომ EC = 10.
- მსგავსების კოეფიციენტი
- რიცხვი, რამდენჯერაც ერთი სამკუთხედის გვერდები მეორისას აღემატება; ფართობები იცვლება კვადრატით.მაგალითი: კოეფიციენტი 3: პერიმეტრი 14-იდან 42 ხდება, ფართობი კი 9-ჯერ იზრდება.
- მსგავსი სამკუთხედები
- სამკუთხედები ტოლი კუთხეებით, რომელთა შესაბამისი გვერდები ერთი და იმავე რიცხვჯერ განსხვავდება.მაგალითი: გვერდები 3, 4, 5 და 6, 8, 10: მსგავსებაა კოეფიციენტით 2.
სამკუთხედების ტოლობა. სამკუთხედები ტოლია, თუ ისინი დამთხვევით შეიძლება ერთმანეთს შეუთავსდეს. ტოლობის ნიშნები:
- ორი გვერდი და მათ შორის კუთხე;
- გვერდი და მის მიმდებარე ორი კუთხე;
- სამი გვერდი.
მსგავსება. სამკუთხედები მსგავსია (), თუ შესაბამისი კუთხეები ტოლია და შესაბამისი გვერდები პროპორციულია: ( — მსგავსების კოეფიციენტი). შესაბამისი გვერდები ტოლი კუთხეების მოპირდაპირეა.
მსგავსების ნიშნები:
- ორი კუთხე (ორი კუთხის ტოლობა საკმარისია, მესამეც ტოლი გამოდის);
- ორი გვერდის პროპორციულობა და მათ შორის კუთხეების ტოლობა;
- სამი გვერდის პროპორციულობა.
მსგავსი სამკუთხედების შეფარდებები. თუ მსგავსების კოეფიციენტია , მაშინ სიგრძეების (გვერდების, პერიმეტრების, შესაბამისი სიმაღლეების, მედიანებისა და ბისექტრისების) შეფარდებაა , ხოლო ფართობების შეფარდებაა .
თალესის თეორემა. თუ ( წერტილი -ზეა, — -ზე), მაშინ მსგავსება მიიღება იმიტომ, რომ პარალელურობის გამო შესაბამისი კუთხეები ტოლია.
მონაკვეთის დაყოფა მოცემული შეფარდებით თალესის თეორემით ხდება (იხ. მაგალითი 17).
მაგალითი 12
სამკუთხედში (, ), , , . იპოვეთ . თუ , იპოვეთ .
ამოხსნა
- და .
- , ამიტომ .
- ფართობების შეფარდება .
- .
პასუხი: ;
მაგალითი 13
სამკუთხედში , . სამკუთხედში , . , , -ს პერიმეტრია . იპოვეთ -ის პერიმეტრი.
ამოხსნა
- , . ორი კუთხე ტოლია ( და ), ამიტომ სამკუთხედები მსგავსია.
- და ტოლი კუთხეების () მოპირდაპირე გვერდებია, ე.ი. შესაბამისია: .
- პერიმეტრების შეფარდებაც -ა: .
პასუხი:
მაგალითი 14
ორი მსგავსი სამკუთხედის ფართობებია და . პირველი სამკუთხედის გვერდია . იპოვეთ მეორე სამკუთხედში შესაბამისი გვერდი.
ამოხსნა
- ფართობების შეფარდებაა .
- აქედან .
- პირველი სამკუთხედის გვერდი -ჯერ მცირეა: .
პასუხი:
მაგალითი 15
სამკუთხედში (, ), , , . იპოვეთ .
ამოხსნა
- თალესის თეორემით .
- .
- .
პასუხი:
მაგალითი 16
მ სიმაღლის ჯოხი მიწაზე მ ჩრდილს ტოვებს. ამავე დროს ხე მ ჩრდილს ტოვებს. რა სიმაღლისაა ხე?
ამოხსნა
- მზის სხივები პარალელურია, ამიტომ ჯოხისა და ხის სამკუთხედებში (სიმაღლე, ჩრდილი, სხივი) კუთხეები ტოლია: სამკუთხედები მსგავსია.
- ჩრდილების შეფარდებაა .
- ხის სიმაღლე: მ.
პასუხი: მ
მაგალითი 17
სმ მონაკვეთი გავყოთ შეფარდებით.
ამოხსნა
- წერტილიდან გავავლოთ ნებისმიერი სხივი (რომელიც -ზე არ დევს). ამ სხივზე ერთმანეთის მიყოლებით გადავზომოთ ტოლი მონაკვეთი; მერვე წერტილი აღვნიშნოთ -თი.
- შევაერთოთ და . მესამე წერტილზე გავავლოთ -ს პარალელური წრფე; ის -ს წერტილში გადაკვეთს.
- თალესის თეორემით .
- სიგრძეები: სმ, სმ.
პასუხი: სმ, სმ
შეამოწმე თავი
- მსგავსი სამკუთხედების კოეფიციენტია . პატარა სამკუთხედის პერიმეტრია . რას უდრის დიდის პერიმეტრი?
- ორი მსგავსი სამკუთხედის ფართობებია და . პირველის გვერდია . რას უდრის მეორეში შესაბამისი გვერდი?
- სამკუთხედში , , , . რას უდრის ?
პასუხები: 1) 2) 3)
§4. მართკუთხა სამკუთხედი
მართკუთხა სამკუთხედში მართი კუთხის მოპირდაპირე გვერდი ჰიპოტენუზაა (), დანარჩენი ორი — კათეტებია (, ).
წესები:
- პითაგორას თეორემა: . შებრუნებული: თუ სამკუთხედის გვერდებისთვის , მაშინ ის მართკუთხაა ( უდიდესი გვერდია). ხშირი სამეულები: , , , .
- ტრიგონომეტრიული თანაფარდობები (მახვილი კუთხისთვის ):
- კერძო სამკუთხედები. მართკუთხა ტოლფერდა: გვერდები . კუთხეებით : გვერდები — -ის მოპირდაპირე კათეტი ჰიპოტენუზის ნახევარია.
- მეტრული თანაფარდობები. მართი კუთხის წვეროა, — ჰიპოტენუზაზე დაშვებული სიმაღლე, და — კათეტების გეგმილები ჰიპოტენუზაზე (; არის კათეტის გეგმილი):
- მართკუთხა სამკუთხედების ტოლობის ნიშნები: ორი კათეტი; კათეტი და მახვილი კუთხე; ჰიპოტენუზა და მახვილი კუთხე; ჰიპოტენუზა და კათეტი. მსგავსება: ტოლი მახვილი კუთხე საკმარისია.
- მედიანა ჰიპოტენუზაზე ჰიპოტენუზის ნახევარია (იხ. §2).
მაგალითი 18
(ა) მართკუთხა სამკუთხედის კათეტებია და . იპოვეთ ჰიპოტენუზა. (ბ) სამკუთხედის გვერდებია , , . მართკუთხაა თუ არა ის?
ამოხსნა
- (ა) , .
- (ბ) უდიდესი გვერდია . .
- , ე.ი. .
- შებრუნებული თეორემით სამკუთხედი მართკუთხაა.
პასუხი: (ა) ; (ბ) მართკუთხაა
მაგალითი 19
მართკუთხა სამკუთხედში ჰიპოტენუზაზე დაშვებული სიმაღლე ჰიპოტენუზას ყოფს და სიგრძის მონაკვეთებად. იპოვეთ სიმაღლე და კათეტები.
ამოხსნა
- ჰიპოტენუზა .
- , ამიტომ .
- , .
- , .
- შემოწმება: ; და .
პასუხი: ; ,
მაგალითი 20
მართკუთხა სამკუთხედის ჰიპოტენუზაა , მახვილი კუთხის სინუსია . იპოვეთ ამ კუთხის მოპირდაპირე და მოსაზღვრე კათეტები და მისი კოსინუსი და ტანგენსი.
ამოხსნა
- მოპირდაპირე კათეტი: , ამიტომ ის -ია.
- მოსაზღვრე კათეტი: .
- .
- .
პასუხი: კათეტები და ; ;
მაგალითი 21
(ა) მართკუთხა სამკუთხედის ჰიპოტენუზაა , ერთი მახვილი კუთხე -ია. იპოვეთ კათეტები. (ბ) მართკუთხა ტოლფერდა სამკუთხედის კათეტია . იპოვეთ ჰიპოტენუზა.
ამოხსნა
- (ა) -ის მოპირდაპირე კათეტი ჰიპოტენუზის ნახევარია: .
- მეორე კათეტი: (გვერდები -ის თანაფარდობით: ).
- (ბ) .
პასუხი: (ა) და ; (ბ)
მაგალითი 22
მართკუთხა სამკუთხედის კათეტებია და . იპოვეთ ჰიპოტენუზაზე დაშვებული სიმაღლე და კათეტების გეგმილები ჰიპოტენუზაზე.
ამოხსნა
- ჰიპოტენუზა: .
- : .
- : . : .
- შემოწმება: და .
პასუხი: ; გეგმილები და
შეამოწმე თავი
- მართკუთხა სამკუთხედის კათეტებია და . რას უდრის ჰიპოტენუზა?
- მართკუთხა სამკუთხედის ჰიპოტენუზაა , ერთი მახვილი კუთხე -ია. რას უდრის მისი მოპირდაპირე კათეტი?
- ჰიპოტენუზაზე დაშვებული სიმაღლე ჰიპოტენუზას ყოფს და მონაკვეთებად. რას უდრის სიმაღლე?
პასუხები: 1) 2) 3)
§5. სინუსებისა და კოსინუსების თეორემები, სამკუთხედის ფართობი
ამ ნაწილის ტერმინები (5)
- კოსინუსების თეორემა
- გვერდის კვადრატი უდრის დანარჩენი ორი გვერდის კვადრატების ჯამს მინუს ამ გვერდების ორმაგი ნამრავლი მათ შორის კუთხის კოსინუსზე.მაგალითი: a = 7, b = 8, γ = 60°: c² = 49 + 64 − 56 = 57.
- ნახევარპერიმეტრი
- სამკუთხედის გვერდების ჯამის ნახევარი.მაგალითი: გვერდები 13, 14, 15: ჯამია 42, ნახევარპერიმეტრია 21.
- სამკუთხედზე შემოხაზული წრეწირი
- წრეწირი, რომელიც სამკუთხედის სამივე წვეროზე გადის; მისი ცენტრი გვერდების შუამართობების გადაკვეთაა.მაგალითი: მართკუთხა სამკუთხედში ცენტრი ჰიპოტენუზის შუა წერტილია: ჰიპოტენუზა 10 — R = 5.
- სინუსების თეორემა
- სამკუთხედის ყოველი გვერდი გაყოფილი თავისი მოპირდაპირე კუთხის სინუსზე ერთსა და იმავე რიცხვს იძლევა: შემოხაზული წრეწირის დიამეტრს.მაგალითი: a = 6, α = 30°: 6 ÷ 0,5 = 12 = 2R, ამიტომ R = 6.
- ჰერონის ფორმულა
- ფორმულა, რომელიც სამკუთხედის ფართობს მხოლოდ გვერდებით პოულობს.მაგალითი: 13, 14, 15: p = 21, S = √(21 · 8 · 7 · 6) = 84.
სინუსების თეორემა: სადაც სამკუთხედზე შემოხაზული წრეწირის რადიუსია. გვერდი ყოველთვის თავისი მოპირდაპირე კუთხის სინუსთანაა წყვილში.
კოსინუსების თეორემა: (დანარჩენი გვერდებისთვის ანალოგიურად). როცა , და მიიღება პითაგორას თეორემა. კუთხე: თუ ეს რიცხვი უარყოფითია, კუთხე ბლაგვია; თუ დადებითია, მახვილია. ამიტომ უდიდესი გვერდისთვის: — ბლაგვკუთხა სამკუთხედია; — მახვილკუთხა; — მართკუთხა.
სამკუთხედის ამოხსნა — გვერდებისა და კუთხეების პოვნა:
- ცნობილია სამი გვერდი: კუთხეებს ვპოულობთ კოსინუსების თეორემით;
- ცნობილია ორი გვერდი და მათ შორის კუთხე: მესამე გვერდს ვპოულობთ კოსინუსების თეორემით;
- ცნობილია გვერდი და ორი კუთხე: მესამე კუთხე -იდან ვპოულობთ, დანარჩენ გვერდებს — სინუსების თეორემით.
ფართობი. . ჰერონის ფორმულა: , სადაც ნახევარპერიმეტრია.
მაგალითი 23
სამკუთხედში , , . იპოვეთ .
ამოხსნა
- კოსინუსების თეორემა: .
- .
- .
პასუხი:
მაგალითი 24
სამკუთხედში , , . იპოვეთ .
ამოხსნა
- სინუსების თეორემა: , ამიტომ .
- .
პასუხი:
მაგალითი 25
ბლაგვკუთხა სამკუთხედის გვერდების სიგრძეები მთელი რიცხვებია. ბლაგვი კუთხის მიმდებარე გვერდებია და . იპოვეთ ბლაგვი კუთხის კოსინუსი.
ამოხსნა
- მესამე გვერდი ბლაგვი კუთხის მოპირდაპირეა. სამკუთხედის უტოლობით , ანუ .
- კუთხე ბლაგვია, თუ . ეს მხოლოდ -ისთვის სრულდება (; მართ კუთხეს მოგვცემდა).
- .
პასუხი:
მაგალითი 26
ბლაგვკუთხა ტოლფერდა სამკუთხედის ერთი კუთხე -ია, პერიმეტრი — სმ. იპოვეთ ფუძე.
ამოხსნა
- ტოლფერდა სამკუთხედში ფუძესთან ორი ტოლი კუთხეა და ორივე ბლაგვი ვერ იქნება, ამიტომ ბლაგვი კუთხე წვეროსთანაა. ბლაგვი არაა, ე.ი. ის ფუძესთან კუთხეა (ორივე). წვეროსთან კუთხეა .
- ფერდი -ით აღვნიშნოთ. კოსინუსების თეორემით ფუძე: , ამიტომ .
- პერიმეტრი: , .
- ფუძე: .
- შემოწმება რიცხვებით: , , .
პასუხი: სმ
მაგალითი 27
(ა) სამკუთხედის გვერდებია , , . იპოვეთ ფართობი. (ბ) სამკუთხედის ორი გვერდია და , მათ შორის კუთხე . იპოვეთ ფართობი.
ამოხსნა
- (ა) .
- .
- (ბ) .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 28
რა სახისაა სამკუთხედი, რომლის გვერდებია , , ? იპოვეთ უდიდესი კუთხის კოსინუსი.
ამოხსნა
- უდიდესი გვერდია . ვადარებთ: , .
- , ამიტომ უდიდესი კუთხე ბლაგვია.
- .
პასუხი: ბლაგვკუთხა;
შეამოწმე თავი
- სამკუთხედში , , . რას უდრის ?
- სამკუთხედში , . რას უდრის შემოხაზული წრეწირის რადიუსი?
- სამკუთხედის გვერდებია , , . რას უდრის მისი ფართობი?
პასუხები: 1) 2) 3)
§6. ჩახაზული და შემოხაზული წრეწირი
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- სამკუთხედში ჩახაზული წრეწირი
- წრეწირი, რომელიც სამკუთხედის სამივე გვერდს ეხება; მისი ცენტრი ბისექტრისების გადაკვეთაა.მაგალითი: გვერდები 13, 14, 15: S = 84, p = 21, r = 84 ÷ 21 = 4.
შემოხაზული წრეწირი სამკუთხედის სამივე წვეროზე გადის (რადიუსი ). ჩახაზული წრეწირი სამკუთხედის სამივე გვერდს ეხება (რადიუსი ).
წესები:
- შემოხაზული წრეწირის ცენტრი გვერდების შუამართობების გადაკვეთაა. მახვილკუთხა სამკუთხედში ის სამკუთხედის შიგნითაა, ბლაგვკუთხაში — გარეთ.
- .
- მართკუთხა სამკუთხედზე შემოხაზული წრეწირის ცენტრი ჰიპოტენუზის შუა წერტილია, ამიტომ .
- ჩახაზული წრეწირის ცენტრი ბისექტრისების გადაკვეთაა. , სადაც ნახევარპერიმეტრია.
- მართკუთხა სამკუთხედში (, კათეტებია, ჰიპოტენუზაა).
- კუთხე ჩახაზული წრეწირის ცენტრთან. თუ ჩახაზული წრეწირის ცენტრია, მაშინ . რატომ? სამკუთხედში , , ამიტომ .
მაგალითი 29
სამკუთხედის გვერდებია , , . იპოვეთ ჩახაზული და შემოხაზული წრეწირების რადიუსები.
ამოხსნა
- და ჰერონის ფორმულით (იხ. მაგალითი 27).
- .
- .
პასუხი: ;
მაგალითი 30
მართკუთხა სამკუთხედის კათეტებია სმ და სმ. იპოვეთ ჩახაზული წრეწირის რადიუსი.
ამოხსნა
- ჰიპოტენუზა: სმ.
- .
- შემოწმება -ით: , , .
პასუხი: სმ
მაგალითი 31
წერტილი სამკუთხედში ჩახაზული წრეწირის ცენტრია და . იპოვეთ .
ამოხსნა
- წესით .
- , ამიტომ .
- .
პასუხი:
მაგალითი 32
ტოლგვერდა სამკუთხედის გვერდია . იპოვეთ ჩახაზული და შემოხაზული წრეწირების რადიუსები.
ამოხსნა
- ფართობი: , ნახევარპერიმეტრი .
- .
- .
- შემოწმება: ().
პასუხი: ;
შეამოწმე თავი
- მართკუთხა სამკუთხედის კათეტებია და . რას უდრის შემოხაზული წრეწირის რადიუსი?
- სამკუთხედის გვერდებია , , . რას უდრის ჩახაზული წრეწირის რადიუსი?
- ჩახაზული წრეწირის ცენტრია, . რას უდრის ?
პასუხები: 1) 2) 3)
§7. საშუალო სიდიდეები და ოქროს კვეთა
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- ოქროს კვეთა
- მონაკვეთის დაყოფა ისე, რომ მთელი მონაკვეთი დიდ ნაწილს ისე შეეფარდება, როგორც დიდი ნაწილი პატარას; დიდი ნაწილი მთელის დაახლოებით 0,618-ია.მაგალითი: 10 სმ მონაკვეთისას დიდი ნაწილია 5√5 − 5 ≈ 6,18 სმ.
- საშუალო გეომეტრიული
- ორი დადებითი რიცხვის ნამრავლის კვადრატული ფესვი.მაგალითი: 4 და 9: √(4 · 9) = 6.
- საშუალო ჰარმონიული
- ორი რიცხვის ორმაგი ნამრავლი გაყოფილი მათ ჯამზე.მაგალითი: 4 და 9: 2 · 4 · 9 ÷ 13 = 72/13.
ორი დადებითი და რიცხვისთვის (ან მონაკვეთისთვის):
- საშუალო არითმეტიკული ;
- საშუალო გეომეტრიული ;
- საშუალო ჰარმონიული .
მათი კავშირი: (ტოლობა მხოლოდ -ისას) და . მართკუთხა სამკუთხედში ჰიპოტენუზაზე დაშვებული სიმაღლე ორი გეგმილის საშუალო გეომეტრიულია: .
ოქროს კვეთა. მონაკვეთის წერტილი -ს ყოფს ოქროს კვეთით, თუ ( დიდი ნაწილია). თუ და , მაშინ , ანუ და დიდი ნაწილი მთელი მონაკვეთის დაახლოებით -ია.
მაგალითი 33
იპოვეთ და რიცხვების საშუალო არითმეტიკული, საშუალო გეომეტრიული და საშუალო ჰარმონიული.
ამოხსნა
- .
- .
- .
- შემოწმება: , ანუ .
პასუხი: ; ;
მაგალითი 34
სმ სიგრძის მონაკვეთი დაყავით ოქროს კვეთით. რას უდრის დიდი ნაწილი?
ამოხსნა
- დიდი ნაწილი იყოს : .
- , ანუ .
- (დადებითი ფესვი).
- შემოწმება: .
პასუხი: სმ
მაგალითი 35
ორი დადებითი რიცხვის საშუალო არითმეტიკულია , საშუალო გეომეტრიული — . იპოვეთ ეს რიცხვები და მათი საშუალო ჰარმონიული.
ამოხსნა
- და .
- და არის განტოლების ფესვები: , ანუ და .
- .
- შემოწმება: : .
პასუხი: და ;
შეამოწმე თავი
- რას უდრის და რიცხვების საშუალო გეომეტრიული?
- რას უდრის და რიცხვების საშუალო ჰარმონიული?
- მ სიგრძის მონაკვეთი ოქროს კვეთით დაყავით. რას უდრის დიდი ნაწილი?
პასუხები: 1) 2) 3) მ
მოკლედ
- კუთხეების ჯამი ; გარე კუთხე = ორი არამომიჯნავე შიგა კუთხის ჯამი; ტოლგვერდა: , .
- მედიანები იყოფა (წვეროდან ითვლით); ჰიპოტენუზის მედიანა ჰიპოტენუზის ნახევარია; შუახაზი მესამე გვერდის ნახევარია.
- ბისექტრისა: . თალესი: .
- ტოლობა: გვერდი-კუთხე-გვერდი, კუთხე-გვერდი-კუთხე, გვერდი-გვერდი-გვერდი. მსგავსება: ორი კუთხე.
- მსგავსებისას: სიგრძეები , ფართობები .
- ; ; ; ; -ის მოპირდაპირე კათეტი ჰიპოტენუზის ნახევარია.
- ; ; ; .
- ; ; მართკუთხაში , ; .
- , ; ოქროს კვეთა: დიდი ნაწილი მთელი.