მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

სამკუთხედი და მსგავსება

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. სამკუთხედის კუთხეები და გვერდები

ამ ნაწილის ტერმინები (4)
სამკუთხედის ბისექტრისის თეორემა
სამკუთხედის კუთხის ბისექტრისა მოპირდაპირე გვერდს ყოფს იმ ორი გვერდის შეფარდებით, რომლებიც ამ კუთხეს ქმნის.მაგალითი: გვერდები 6 და 9, მესამე გვერდი 10: ნაწილებია 4 და 6, რადგან 4 : 6 = 6 : 9.
სამკუთხედის გარე კუთხე
სამკუთხედის კუთხის მომიჯნავე კუთხე; ის ტოლია დანარჩენი ორი შიგა კუთხის ჯამის.მაგალითი: თუ შიგა კუთხეებია 40° და 75°, მესამე კუთხესთან გარე კუთხეა 40° + 75° = 115°.
სამკუთხედის მედიანა
მონაკვეთი წვეროდან მოპირდაპირე გვერდის შუა წერტილამდე.მაგალითი: გვერდი 10 სმ-ია: მედიანა მას ყოფს 5 სმ და 5 სმ-ად.
ტოლფერდა სამკუთხედი
სამკუთხედი, რომელშიც ორი გვერდი ტოლია; ფუძესთან კუთხეებიც ტოლია.მაგალითი: გვერდები 5, 5, 6: ფერდებია 5 და 5, ფუძე — 6.

სამკუთხედი — სამი წვეროთი და მათი შემაერთებელი სამი მონაკვეთით (გვერდებით) შემოსაზღვრული ფიგურა. გვერდს აღვნიშნავთ მოპირდაპირე წვეროს მცირე ასოთი: a=BCa = BC, b=CAb = CA, c=ABc = AB. კუთხეები: ∠A=α\angle A = \alpha, ∠B=β\angle B = \beta, ∠C=γ\angle C = \gamma.

სახეები კუთხეების მიხედვით: მახვილკუთხა (სამივე კუთხე 90°90°-ზე ნაკლებია), მართკუთხა (ერთი კუთხე 90°90°-ია), ბლაგვკუთხა (ერთი კუთხე 90°90°-ზე მეტია).

სახეები გვერდების მიხედვით: ტოლფერდა (ორი გვერდი ტოლია: ეს ფერდებია, მესამე გვერდი ფუძეა), ტოლგვერდა (სამივე გვერდი ტოლია), სხვადასხვაგვერდა.

წესები:

  1. კუთხეების ჯამი. სამკუთხედის კუთხეების ჯამი 180°180°-ია. რატომ? BB წვეროზე გავავლოთ ACAC-ს პარალელური წრფე: მასთან მიღებული ორი კუთხე α\alpha-სა და γ\gamma-ს ტოლია (შიგა ჯვარედინი), ხოლო სამივე კუთხე BB-სთან გაშლილ კუთხეს ქმნის.
  2. გარე კუთხე — სამკუთხედის კუთხის მომიჯნავე კუთხე. გარე კუთხე ტოლია მასთან არამომიჯნავე ორი შიგა კუთხის ჯამის. რატომ? CC-სთან გარე კუთხეა 180°−γ180° - \gamma, ხოლო α+β=180°−γ\alpha + \beta = 180° - \gamma. სამკუთხედის სამი გარე კუთხის (თითო წვეროზე ერთი) ჯამი 360°360°-ია.
  3. გვერდები და კუთხეები. დიდი გვერდის მოპირდაპირე კუთხე დიდია და პირიქით. სამკუთხედის უტოლობა: ∣a−b∣<c<a+b|a - b| < c < a + b.
  4. ტოლფერდა სამკუთხედი. ფუძესთან კუთხეები ტოლია; ფუძეზე დაშვებული მედიანა, ბისექტრისა და სიმაღლე ერთი და იგივე მონაკვეთია.
  5. ტოლგვერდა სამკუთხედი. ყველა კუთხე 60°60°-ია. გვერდი aa-სთვის სიმაღლეა h=a32h = \dfrac{a\sqrt{3}}{2}, ფართობია S=a234S = \dfrac{a^2\sqrt{3}}{4}.

მაგალითი 1

სამკუთხედში ∠A=40°\angle A = 40°, ხოლო CC წვეროსთან გარე კუთხე 115°115°-ია. იპოვეთ ∠B\angle B და ∠C\angle C.

ამოხსნა

  1. გარე კუთხე არამომიჯნავე ორი შიგა კუთხის ჯამია: ∠A+∠B=115°\angle A + \angle B = 115°.
  2. ∠B=115°−40°=75°\angle B = 115° - 40° = 75°.
  3. შიგა კუთხე CC გარე კუთხის მომიჯნავეა: ∠C=180°−115°=65°\angle C = 180° - 115° = 65°.
  4. შემოწმება: 40°+75°+65°=180°40° + 75° + 65° = 180°.

პასუხი: ∠B=75°\angle B = 75°, ∠C=65°\angle C = 65°

მაგალითი 2

ტოლფერდა სამკუთხედის ერთი კუთხე 80°80°-ია. რა შეიძლება იყოს დანარჩენი ორი კუთხე?

ამოხსნა

  1. პირველი შემთხვევა: 80°80° წვეროსთან კუთხეა. ფუძესთან კუთხეები ტოლია: (180°−80°)÷2=50°(180° - 80°) \div 2 = 50°.
  2. მეორე შემთხვევა: 80°80° ფუძესთან კუთხეა. მაშინ მეორე კუთხეც ფუძესთანაა და 80°80°-ია, წვეროსთან კი 180°−80°−80°=20°180° - 80° - 80° = 20°.

პასუხი: 50°50° და 50°50°, ან 80°80° და 20°20°

მაგალითი 3

სამკუთხედში AA და BB წვეროებთან გარე კუთხეების ჯამია 295°295°. იპოვეთ ∠C\angle C.

ამოხსნა

  1. გარე კუთხეებია 180°−∠A180° - \angle A და 180°−∠B180° - \angle B. მათი ჯამია 360°−(∠A+∠B)=295°360° - (\angle A + \angle B) = 295°.
  2. აქედან ∠A+∠B=360°−295°=65°\angle A + \angle B = 360° - 295° = 65°.
  3. ∠C=180°−65°=115°\angle C = 180° - 65° = 115°.

პასუხი: 115°115°

მაგალითი 4

სამკუთხედის კუთხეები შეფარდებულია როგორც 2:3:72 : 3 : 7. რა სახისაა სამკუთხედი და რომელი გვერდია უდიდესი?

ამოხსნა

  1. კუთხეები იყოს 2x2x, 3x3x, 7x7x: 2x+3x+7x=180°2x + 3x + 7x = 180°, 12x=180°12x = 180°, x=15°x = 15°.
  2. კუთხეებია 30°30°, 45°45°, 105°105°.
  3. ერთი კუთხე 90°90°-ზე მეტია, ამიტომ სამკუთხედი ბლაგვკუთხაა.
  4. უდიდესი გვერდი უდიდესი კუთხის (105°105°) მოპირდაპირეა.

პასუხი: ბლაგვკუთხა; უდიდესი გვერდი 105°105°-იანი კუთხის მოპირდაპირეა

მაგალითი 5

ABCABC სამკუთხედში ∠A=70°\angle A = 70°, ∠B=45°\angle B = 45°. დაალაგეთ გვერდები aa, bb, cc ზრდის მიხედვით.

ამოხსნა

  1. ∠C=180°−70°−45°=65°\angle C = 180° - 70° - 45° = 65°.
  2. კუთხეები ზრდის მიხედვით: 45°45° (BB), 65°65° (CC), 70°70° (AA).
  3. დიდი კუთხის მოპირდაპირე გვერდი დიდია: b<c<ab < c < a.

პასუხი: b<c<ab < c < a

შეამოწმე თავი

  1. სამკუთხედის ორი კუთხეა 35°35° და 80°80°. რას უდრის მესამე კუთხე?
  2. BB წვეროსთან გარე კუთხე 130°130°-ია, ∠A=45°\angle A = 45°. რას უდრის ∠C\angle C?
  3. ტოლგვერდა სამკუთხედის გვერდია 6. რას უდრის მისი სიმაღლე?

პასუხები: 1) 65°65° 2) 85°85° 3) 333\sqrt{3}

§2. მედიანა, ბისექტრისა, სიმაღლე, შუახაზი

ამ ნაწილის ტერმინები (6)
კათეტი
მართკუთხა სამკუთხედის გვერდი, რომელიც მართ კუთხეს ქმნის.მაგალითი: სამკუთხედში 3, 4, 5 კათეტებია 3 და 4.
პითაგორას თეორემა
მართკუთხა სამკუთხედში კათეტების კვადრატების ჯამი ჰიპოტენუზის კვადრატის ტოლია.მაგალითი: კათეტები 9 და 12: 81 + 144 = 225, ჰიპოტენუზაა 15.
სამკუთხედის სიმაღლე
მართობი წვეროდან მოპირდაპირე გვერდის შემცველ წრფემდე.მაგალითი: გვერდი 10, სიმაღლე 6: ფართობია 10 · 6 ÷ 2 = 30.
სამკუთხედის შუახაზი
მონაკვეთი ორი გვერდის შუა წერტილებს შორის; ის მესამე გვერდის პარალელურია და მისი ნახევარია.მაგალითი: მესამე გვერდი 14 სმ-ია: შუახაზია 7 სმ.
სიმძიმის ცენტრი
სამი მედიანის გადაკვეთის წერტილი; ის თითოეულ მედიანას წვეროდან ითვლით ყოფს 2 : 1 შეფარდებით.მაგალითი: მედიანა 15 სმ-ია: წვეროდან წერტილამდე 10 სმ-ია, წერტილიდან გვერდამდე — 5 სმ.
ჰიპოტენუზა
მართკუთხა სამკუთხედის უდიდესი გვერდი, მართი კუთხის მოპირდაპირე.მაგალითი: სამკუთხედში 3, 4, 5 ჰიპოტენუზაა 5.
  • მედიანა — წვეროს მოპირდაპირე გვერდის შუა წერტილთან შემაერთებელი მონაკვეთი.
  • ბისექტრისა — კუთხის ბისექტრისის ის ნაწილი, რომელიც წვეროსა და მოპირდაპირე გვერდს შორისაა.
  • სიმაღლე — წვეროდან მოპირდაპირე გვერდის შემცველ წრფეზე დაშვებული მართობი.
  • შუახაზი — ორი გვერდის შუა წერტილების შემაერთებელი მონაკვეთი.

წესები:

  1. მედიანები. სამივე მედიანა ერთ წერტილში იკვეთება (სიმძიმის ცენტრი). ეს წერტილი თითოეულ მედიანას წვეროდან ითვლით 2:12 : 1 შეფარდებით ყოფს: წვეროდან წერტილამდე მედიანის 23\dfrac{2}{3}-ია, წერტილიდან გვერდამდე — 13\dfrac{1}{3}.
  2. მართკუთხა სამკუთხედში ჰიპოტენუზაზე დაშვებული მედიანა ჰიპოტენუზის ნახევარია.
  3. ბისექტრისები. სამივე ბისექტრისა ერთ წერტილში იკვეთება (ჩახაზული წრეწირის ცენტრი). ბისექტრისის თეორემა: თუ BDBD კუთხე BB-ს ბისექტრისაა (DD წერტილი ACAC-ზეა), მაშინ ის ACAC-ს ყოფს მეზობელი გვერდების პროპორციულად: ADDC=ABBC\dfrac{AD}{DC} = \dfrac{AB}{BC}.
  4. სიმაღლეები. სამივე სიმაღლის შემცველი წრფე ერთ წერტილში იკვეთება.
  5. შუახაზი მესამე გვერდის პარალელურია და მისი ნახევრის ტოლია.

მაგალითი 6

ABCABC სამკუთხედში AMAM მედიანაა, AM=15AM = 15 სმ. მედიანების გადაკვეთის წერტილია OO. იპოვეთ AOAO და OMOM.

ამოხსნა

  1. OO წერტილი მედიანას წვეროდან 2:12 : 1 შეფარდებით ყოფს.
  2. AO=23×15=10AO = \dfrac{2}{3} \times 15 = 10 სმ.
  3. OM=13×15=5OM = \dfrac{1}{3} \times 15 = 5 სმ.
  4. შემოწმება: 10+5=1510 + 5 = 15 და 10:5=2:110 : 5 = 2 : 1.

პასუხი: AO=10AO = 10 სმ, OM=5OM = 5 სმ

მაგალითი 7

ABCABC ტოლფერდა სამკუთხედში ACAC ფუძეა, OO მედიანების გადაკვეთის წერტილია, OA=5OA = 5 და OB=6OB = 6. იპოვეთ სამკუთხედის ფართობი.

ამოხსნა

  1. MM იყოს ACAC-ს შუა წერტილი. ტოლფერდა სამკუთხედში BMBM ფუძეზე დაშვებული მედიანა, სიმაღლე და ბისექტრისაა.
  2. OBOB მედიანის 23\dfrac{2}{3}-ია: BM=6×32=9BM = 6 \times \dfrac{3}{2} = 9. ესაა სიმაღლე.
  3. OM=9−6=3OM = 9 - 6 = 3. AOMAOM მართკუთხა სამკუთხედია (BM⊥ACBM \perp AC): AM2=OA2−OM2=25−9=16AM^2 = OA^2 - OM^2 = 25 - 9 = 16, AM=4AM = 4.
  4. AC=2×4=8AC = 2 \times 4 = 8.
  5. S=12×AC×BM=12×8×9=36S = \dfrac{1}{2} \times AC \times BM = \dfrac{1}{2} \times 8 \times 9 = 36.

პასუხი: 3636

მაგალითი 8

ABCABC სამკუთხედში AB=6AB = 6, BC=9BC = 9, AC=10AC = 10. BDBD ბისექტრისაა (DD წერტილი ACAC-ზეა). იპოვეთ ADAD და DCDC.

ამოხსნა

  1. ბისექტრისის თეორემით ADDC=ABBC=69=23\dfrac{AD}{DC} = \dfrac{AB}{BC} = \dfrac{6}{9} = \dfrac{2}{3}.
  2. AD=2xAD = 2x, DC=3xDC = 3x და AD+DC=10AD + DC = 10: 5x=105x = 10, x=2x = 2.
  3. AD=4AD = 4, DC=6DC = 6.

პასუხი: AD=4AD = 4, DC=6DC = 6

მაგალითი 9

მართკუთხა სამკუთხედში ჰიპოტენუზაზე დაშვებული მედიანა 6,56{,}5 სმ-ია, ერთი კათეტი — 55 სმ. იპოვეთ მეორე კათეტი.

ამოხსნა

  1. ჰიპოტენუზაზე დაშვებული მედიანა ჰიპოტენუზის ნახევარია, ამიტომ ჰიპოტენუზა 2×6,5=132 \times 6{,}5 = 13 სმ-ია.
  2. პითაგორას თეორემით მეორე კათეტი: 132−52=169−25=144=12\sqrt{13^2 - 5^2} = \sqrt{169 - 25} = \sqrt{144} = 12 სმ.

პასუხი: 1212 სმ

მაგალითი 10

ტოლგვერდა სამკუთხედის შუახაზი 1212 სმ-ია. იპოვეთ ამ სამკუთხედის სიმაღლე.

ამოხსნა

  1. შუახაზი მესამე გვერდის ნახევარია, ამიტომ გვერდი a=2×12=24a = 2 \times 12 = 24 სმ.
  2. ტოლგვერდა სამკუთხედის სიმაღლე: h=a32=2432=123h = \dfrac{a\sqrt{3}}{2} = \dfrac{24\sqrt{3}}{2} = 12\sqrt{3} სმ.

პასუხი: 12312\sqrt{3} სმ

მაგალითი 11

სამკუთხედის სამივე სიმაღლე 11 სმ-ია. იპოვეთ სამკუთხედის ფართობი.

ამოხსნა

  1. ფართობი S=12aha=12bhb=12chcS = \dfrac{1}{2} a h_a = \dfrac{1}{2} b h_b = \dfrac{1}{2} c h_c. სიმაღლეები ტოლია, ამიტომ a=b=ca = b = c: სამკუთხედი ტოლგვერდაა.
  2. ტოლგვერდა სამკუთხედის სიმაღლეა h=a32=1h = \dfrac{a\sqrt{3}}{2} = 1, ამიტომ a=23a = \dfrac{2}{\sqrt{3}}.
  3. S=12×a×h=12×23×1=13=33S = \dfrac{1}{2} \times a \times h = \dfrac{1}{2} \times \dfrac{2}{\sqrt{3}} \times 1 = \dfrac{1}{\sqrt{3}} = \dfrac{\sqrt{3}}{3}.

პასუხი: 33\dfrac{\sqrt{3}}{3} სმ²

შეამოწმე თავი

  1. მედიანის სიგრძეა 1818. რამდენია მანძილი წვეროდან მედიანების გადაკვეთის წერტილამდე?
  2. სამკუთხედის შუახაზი 77-ია. რას უდრის მესამე გვერდი?
  3. ABCABC სამკუთხედში AB=8AB = 8, BC=12BC = 12, AC=15AC = 15. BB-ს ბისექტრისა ACAC-ს DD წერტილში კვეთს. იპოვეთ ADAD და DCDC.

პასუხები: 1) 1212 2) 1414 3) AD=6AD = 6, DC=9DC = 9

§3. ტოლობისა და მსგავსების ნიშნები, თალესის თეორემა

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
თალესის თეორემა
თუ სამკუთხედის გვერდის პარალელური წრფე მის სხვა ორ გვერდს კვეთს, ეს გვერდები პროპორციულ ნაწილებად იყოფა.მაგალითი: DE ∥ BC, AD = 3, DB = 5, AE = 6: 3 : 5 = 6 : EC, ამიტომ EC = 10.
მსგავსების კოეფიციენტი
რიცხვი, რამდენჯერაც ერთი სამკუთხედის გვერდები მეორისას აღემატება; ფართობები იცვლება კვადრატით.მაგალითი: კოეფიციენტი 3: პერიმეტრი 14-იდან 42 ხდება, ფართობი კი 9-ჯერ იზრდება.
მსგავსი სამკუთხედები
სამკუთხედები ტოლი კუთხეებით, რომელთა შესაბამისი გვერდები ერთი და იმავე რიცხვჯერ განსხვავდება.მაგალითი: გვერდები 3, 4, 5 და 6, 8, 10: მსგავსებაა კოეფიციენტით 2.

სამკუთხედების ტოლობა. სამკუთხედები ტოლია, თუ ისინი დამთხვევით შეიძლება ერთმანეთს შეუთავსდეს. ტოლობის ნიშნები:

  1. ორი გვერდი და მათ შორის კუთხე;
  2. გვერდი და მის მიმდებარე ორი კუთხე;
  3. სამი გვერდი.

მსგავსება. სამკუთხედები მსგავსია (△ABC∼△A1B1C1\triangle ABC \sim \triangle A_1B_1C_1), თუ შესაბამისი კუთხეები ტოლია და შესაბამისი გვერდები პროპორციულია: aa1=bb1=cc1=k\dfrac{a}{a_1} = \dfrac{b}{b_1} = \dfrac{c}{c_1} = k (kk — მსგავსების კოეფიციენტი). შესაბამისი გვერდები ტოლი კუთხეების მოპირდაპირეა.

მსგავსების ნიშნები:

  1. ორი კუთხე (ორი კუთხის ტოლობა საკმარისია, მესამეც ტოლი გამოდის);
  2. ორი გვერდის პროპორციულობა და მათ შორის კუთხეების ტოლობა;
  3. სამი გვერდის პროპორციულობა.

მსგავსი სამკუთხედების შეფარდებები. თუ მსგავსების კოეფიციენტია kk, მაშინ სიგრძეების (გვერდების, პერიმეტრების, შესაბამისი სიმაღლეების, მედიანებისა და ბისექტრისების) შეფარდებაა kk, ხოლო ფართობების შეფარდებაა k2k^2.

თალესის თეორემა. თუ DE∥BCDE \parallel BC (DD წერტილი ABAB-ზეა, EE — ACAC-ზე), მაშინ ADDB=AEEC,△ADE∼△ABC,ADAB=AEAC=DEBC.\dfrac{AD}{DB} = \dfrac{AE}{EC}, \qquad \triangle ADE \sim \triangle ABC, \qquad \dfrac{AD}{AB} = \dfrac{AE}{AC} = \dfrac{DE}{BC}. მსგავსება მიიღება იმიტომ, რომ პარალელურობის გამო შესაბამისი კუთხეები ტოლია.

მონაკვეთის დაყოფა მოცემული შეფარდებით თალესის თეორემით ხდება (იხ. მაგალითი 17).

მაგალითი 12

ABCABC სამკუთხედში DE∥BCDE \parallel BC (D∈ABD \in AB, E∈ACE \in AC), AD=4AD = 4, DB=6DB = 6, DE=6DE = 6. იპოვეთ BCBC. თუ SABC=75S_{ABC} = 75, იპოვეთ SADES_{ADE}.

ამოხსნა

  1. △ADE∼△ABC\triangle ADE \sim \triangle ABC და k=ADAB=44+6=25k = \dfrac{AD}{AB} = \dfrac{4}{4 + 6} = \dfrac{2}{5}.
  2. DEBC=25\dfrac{DE}{BC} = \dfrac{2}{5}, ამიტომ BC=6×52=15BC = \dfrac{6 \times 5}{2} = 15.
  3. ფართობების შეფარდება k2=425k^2 = \dfrac{4}{25}.
  4. SADE=75×425=12S_{ADE} = 75 \times \dfrac{4}{25} = 12.

პასუხი: BC=15BC = 15; SADE=12S_{ADE} = 12

მაგალითი 13

ABCABC სამკუთხედში ∠A=50°\angle A = 50°, ∠B=60°\angle B = 60°. A1B1C1A_1B_1C_1 სამკუთხედში ∠A1=50°\angle A_1 = 50°, ∠C1=70°\angle C_1 = 70°. AB=12AB = 12, A1B1=18A_1B_1 = 18, ABCABC-ს პერიმეტრია 3030. იპოვეთ A1B1C1A_1B_1C_1-ის პერიმეტრი.

ამოხსნა

  1. ∠C=180°−50°−60°=70°\angle C = 180° - 50° - 60° = 70°, ∠B1=180°−50°−70°=60°\angle B_1 = 180° - 50° - 70° = 60°. ორი კუთხე ტოლია (50°50° და 60°60°), ამიტომ სამკუთხედები მსგავსია.
  2. ABAB და A1B1A_1B_1 ტოლი კუთხეების (∠C=∠C1=70°\angle C = \angle C_1 = 70°) მოპირდაპირე გვერდებია, ე.ი. შესაბამისია: k=1812=32k = \dfrac{18}{12} = \dfrac{3}{2}.
  3. პერიმეტრების შეფარდებაც kk-ა: 30×32=4530 \times \dfrac{3}{2} = 45.

პასუხი: 4545

მაგალითი 14

ორი მსგავსი სამკუთხედის ფართობებია 1818 და 5050. პირველი სამკუთხედის გვერდია 66. იპოვეთ მეორე სამკუთხედში შესაბამისი გვერდი.

ამოხსნა

  1. ფართობების შეფარდებაა k2=1850=925k^2 = \dfrac{18}{50} = \dfrac{9}{25}.
  2. აქედან k=35k = \dfrac{3}{5}.
  3. პირველი სამკუთხედის გვერდი kk-ჯერ მცირეა: 6÷35=106 \div \dfrac{3}{5} = 10.

პასუხი: 1010

მაგალითი 15

ABCABC სამკუთხედში DE∥BCDE \parallel BC (D∈ABD \in AB, E∈ACE \in AC), AD=3AD = 3, DB=5DB = 5, AE=6AE = 6. იპოვეთ ECEC.

ამოხსნა

  1. თალესის თეორემით ADDB=AEEC\dfrac{AD}{DB} = \dfrac{AE}{EC}.
  2. 35=6EC\dfrac{3}{5} = \dfrac{6}{EC}.
  3. EC=6×53=10EC = \dfrac{6 \times 5}{3} = 10.

პასუხი: EC=10EC = 10

მაგალითი 16

1,51{,}5 მ სიმაღლის ჯოხი მიწაზე 22 მ ჩრდილს ტოვებს. ამავე დროს ხე 1212 მ ჩრდილს ტოვებს. რა სიმაღლისაა ხე?

ამოხსნა

  1. მზის სხივები პარალელურია, ამიტომ ჯოხისა და ხის სამკუთხედებში (სიმაღლე, ჩრდილი, სხივი) კუთხეები ტოლია: სამკუთხედები მსგავსია.
  2. ჩრდილების შეფარდებაა k=122=6k = \dfrac{12}{2} = 6.
  3. ხის სიმაღლე: 1,5×6=91{,}5 \times 6 = 9 მ.

პასუხი: 99 მ

მაგალითი 17

AB=12AB = 12 სმ მონაკვეთი გავყოთ AC:CB=3:5AC : CB = 3 : 5 შეფარდებით.

ამოხსნა

  1. AA წერტილიდან გავავლოთ ნებისმიერი სხივი (რომელიც ABAB-ზე არ დევს). ამ სხივზე ერთმანეთის მიყოლებით გადავზომოთ 3+5=83 + 5 = 8 ტოლი მონაკვეთი; მერვე წერტილი აღვნიშნოთ PP-თი.
  2. შევაერთოთ PP და BB. მესამე წერტილზე გავავლოთ PBPB-ს პარალელური წრფე; ის ABAB-ს CC წერტილში გადაკვეთს.
  3. თალესის თეორემით AC:CB=3:5AC : CB = 3 : 5.
  4. სიგრძეები: AC=12×38=4,5AC = 12 \times \dfrac{3}{8} = 4{,}5 სმ, CB=12×58=7,5CB = 12 \times \dfrac{5}{8} = 7{,}5 სმ.

პასუხი: AC=4,5AC = 4{,}5 სმ, CB=7,5CB = 7{,}5 სმ

შეამოწმე თავი

  1. მსგავსი სამკუთხედების კოეფიციენტია 33. პატარა სამკუთხედის პერიმეტრია 1414. რას უდრის დიდის პერიმეტრი?
  2. ორი მსგავსი სამკუთხედის ფართობებია 1616 და 3636. პირველის გვერდია 88. რას უდრის მეორეში შესაბამისი გვერდი?
  3. ABCABC სამკუთხედში DE∥BCDE \parallel BC, AD=2AD = 2, DB=6DB = 6, BC=12BC = 12. რას უდრის DEDE?

პასუხები: 1) 4242 2) 1212 3) 33

§4. მართკუთხა სამკუთხედი

მართკუთხა სამკუთხედში მართი კუთხის მოპირდაპირე გვერდი ჰიპოტენუზაა (cc), დანარჩენი ორი — კათეტებია (aa, bb).

წესები:

  1. პითაგორას თეორემა: a2+b2=c2a^2 + b^2 = c^2. შებრუნებული: თუ სამკუთხედის გვერდებისთვის a2+b2=c2a^2 + b^2 = c^2, მაშინ ის მართკუთხაა (cc უდიდესი გვერდია). ხშირი სამეულები: (3,4,5)(3, 4, 5), (5,12,13)(5, 12, 13), (8,15,17)(8, 15, 17), (7,24,25)(7, 24, 25).
  2. ტრიგონომეტრიული თანაფარდობები (მახვილი კუთხისთვის α\alpha): sin⁡α=მოპირდაპირე კათეტიჰიპოტენუზა,cos⁡α=მოსაზღვრე კათეტიჰიპოტენუზა,tan⁡α=მოპირდაპირე კათეტიმოსაზღვრე კათეტი.\sin\alpha = \dfrac{\text{მოპირდაპირე კათეტი}}{\text{ჰიპოტენუზა}}, \quad \cos\alpha = \dfrac{\text{მოსაზღვრე კათეტი}}{\text{ჰიპოტენუზა}}, \quad \tan\alpha = \dfrac{\text{მოპირდაპირე კათეტი}}{\text{მოსაზღვრე კათეტი}}.
  3. კერძო სამკუთხედები. მართკუთხა ტოლფერდა: გვერდები 1:1:21 : 1 : \sqrt{2}. კუთხეებით 30°,60°,90°30°, 60°, 90°: გვერდები 1:3:21 : \sqrt{3} : 2 — 30°30°-ის მოპირდაპირე კათეტი ჰიპოტენუზის ნახევარია.
  4. მეტრული თანაფარდობები. CC მართი კუთხის წვეროა, hh — ჰიპოტენუზაზე დაშვებული სიმაღლე, aca_c და bcb_c — კათეტების გეგმილები ჰიპოტენუზაზე (ac+bc=ca_c + b_c = c; aca_c არის aa კათეტის გეგმილი): h2=ac×bc,a2=ac×c,b2=bc×c,h×c=a×b.h^2 = a_c \times b_c, \qquad a^2 = a_c \times c, \qquad b^2 = b_c \times c, \qquad h \times c = a \times b.
  5. მართკუთხა სამკუთხედების ტოლობის ნიშნები: ორი კათეტი; კათეტი და მახვილი კუთხე; ჰიპოტენუზა და მახვილი კუთხე; ჰიპოტენუზა და კათეტი. მსგავსება: ტოლი მახვილი კუთხე საკმარისია.
  6. მედიანა ჰიპოტენუზაზე ჰიპოტენუზის ნახევარია (იხ. §2).

მაგალითი 18

(ა) მართკუთხა სამკუთხედის კათეტებია 99 და 1212. იპოვეთ ჰიპოტენუზა. (ბ) სამკუთხედის გვერდებია 2020, 2121, 2929. მართკუთხაა თუ არა ის?

ამოხსნა

  1. (ა) c2=92+122=81+144=225c^2 = 9^2 + 12^2 = 81 + 144 = 225, c=15c = 15.
  2. (ბ) უდიდესი გვერდია 2929. 202+212=400+441=84120^2 + 21^2 = 400 + 441 = 841.
  3. 292=84129^2 = 841, ე.ი. a2+b2=c2a^2 + b^2 = c^2.
  4. შებრუნებული თეორემით სამკუთხედი მართკუთხაა.

პასუხი: (ა) 1515; (ბ) მართკუთხაა

მაგალითი 19

მართკუთხა სამკუთხედში ჰიპოტენუზაზე დაშვებული სიმაღლე ჰიპოტენუზას ყოფს 44 და 99 სიგრძის მონაკვეთებად. იპოვეთ სიმაღლე და კათეტები.

ამოხსნა

  1. ჰიპოტენუზა c=4+9=13c = 4 + 9 = 13.
  2. h2=ac×bc=4×9=36h^2 = a_c \times b_c = 4 \times 9 = 36, ამიტომ h=6h = 6.
  3. a2=ac×c=4×13=52a^2 = a_c \times c = 4 \times 13 = 52, a=52=213a = \sqrt{52} = 2\sqrt{13}.
  4. b2=bc×c=9×13=117b^2 = b_c \times c = 9 \times 13 = 117, b=117=313b = \sqrt{117} = 3\sqrt{13}.
  5. შემოწმება: a2+b2=52+117=169=c2a^2 + b^2 = 52 + 117 = 169 = c^2; a×b=213×313=78a \times b = 2\sqrt{13} \times 3\sqrt{13} = 78 და h×c=6×13=78h \times c = 6 \times 13 = 78.

პასუხი: h=6h = 6; a=213a = 2\sqrt{13}, b=313b = 3\sqrt{13}

მაგალითი 20

მართკუთხა სამკუთხედის ჰიპოტენუზაა 1010, მახვილი კუთხის სინუსია 0,60{,}6. იპოვეთ ამ კუთხის მოპირდაპირე და მოსაზღვრე კათეტები და მისი კოსინუსი და ტანგენსი.

ამოხსნა

  1. მოპირდაპირე კათეტი: sin⁡α=მოპირდაპირე კათეტი10=0,6\sin\alpha = \dfrac{\text{მოპირდაპირე კათეტი}}{10} = 0{,}6, ამიტომ ის 10×0,6=610 \times 0{,}6 = 6-ია.
  2. მოსაზღვრე კათეტი: 102−62=64=8\sqrt{10^2 - 6^2} = \sqrt{64} = 8.
  3. cos⁡α=810=0,8\cos\alpha = \dfrac{8}{10} = 0{,}8.
  4. tan⁡α=68=0,75\tan\alpha = \dfrac{6}{8} = 0{,}75.

პასუხი: კათეტები 66 და 88; cos⁡α=0,8\cos\alpha = 0{,}8; tan⁡α=0,75\tan\alpha = 0{,}75

მაგალითი 21

(ა) მართკუთხა სამკუთხედის ჰიპოტენუზაა 1414, ერთი მახვილი კუთხე 30°30°-ია. იპოვეთ კათეტები. (ბ) მართკუთხა ტოლფერდა სამკუთხედის კათეტია 55. იპოვეთ ჰიპოტენუზა.

ამოხსნა

  1. (ა) 30°30°-ის მოპირდაპირე კათეტი ჰიპოტენუზის ნახევარია: 14÷2=714 \div 2 = 7.
  2. მეორე კათეტი: 142−72=147=73\sqrt{14^2 - 7^2} = \sqrt{147} = 7\sqrt{3} (გვერდები 1:3:21 : \sqrt{3} : 2-ის თანაფარდობით: 7:73:147 : 7\sqrt{3} : 14).
  3. (ბ) c=52+52=50=52c = \sqrt{5^2 + 5^2} = \sqrt{50} = 5\sqrt{2}.

პასუხი: (ა) 77 და 737\sqrt{3}; (ბ) 525\sqrt{2}

მაგალითი 22

მართკუთხა სამკუთხედის კათეტებია 66 და 88. იპოვეთ ჰიპოტენუზაზე დაშვებული სიმაღლე და კათეტების გეგმილები ჰიპოტენუზაზე.

ამოხსნა

  1. ჰიპოტენუზა: c=36+64=10c = \sqrt{36 + 64} = 10.
  2. h×c=a×bh \times c = a \times b: h=6×810=4,8h = \dfrac{6 \times 8}{10} = 4{,}8.
  3. a2=ac×ca^2 = a_c \times c: ac=3610=3,6a_c = \dfrac{36}{10} = 3{,}6. b2=bc×cb^2 = b_c \times c: bc=6410=6,4b_c = \dfrac{64}{10} = 6{,}4.
  4. შემოწმება: 3,6+6,4=103{,}6 + 6{,}4 = 10 და h2=3,6×6,4=23,04=4,82h^2 = 3{,}6 \times 6{,}4 = 23{,}04 = 4{,}8^2.

პასუხი: h=4,8h = 4{,}8; გეგმილები 3,63{,}6 და 6,46{,}4

შეამოწმე თავი

  1. მართკუთხა სამკუთხედის კათეტებია 88 და 1515. რას უდრის ჰიპოტენუზა?
  2. მართკუთხა სამკუთხედის ჰიპოტენუზაა 2020, ერთი მახვილი კუთხე 30°30°-ია. რას უდრის მისი მოპირდაპირე კათეტი?
  3. ჰიპოტენუზაზე დაშვებული სიმაღლე ჰიპოტენუზას ყოფს 22 და 88 მონაკვეთებად. რას უდრის სიმაღლე?

პასუხები: 1) 1717 2) 1010 3) 44

§5. სინუსებისა და კოსინუსების თეორემები, სამკუთხედის ფართობი

ამ ნაწილის ტერმინები (5)
კოსინუსების თეორემა
გვერდის კვადრატი უდრის დანარჩენი ორი გვერდის კვადრატების ჯამს მინუს ამ გვერდების ორმაგი ნამრავლი მათ შორის კუთხის კოსინუსზე.მაგალითი: a = 7, b = 8, γ = 60°: c² = 49 + 64 − 56 = 57.
ნახევარპერიმეტრი
სამკუთხედის გვერდების ჯამის ნახევარი.მაგალითი: გვერდები 13, 14, 15: ჯამია 42, ნახევარპერიმეტრია 21.
სამკუთხედზე შემოხაზული წრეწირი
წრეწირი, რომელიც სამკუთხედის სამივე წვეროზე გადის; მისი ცენტრი გვერდების შუამართობების გადაკვეთაა.მაგალითი: მართკუთხა სამკუთხედში ცენტრი ჰიპოტენუზის შუა წერტილია: ჰიპოტენუზა 10 — R = 5.
სინუსების თეორემა
სამკუთხედის ყოველი გვერდი გაყოფილი თავისი მოპირდაპირე კუთხის სინუსზე ერთსა და იმავე რიცხვს იძლევა: შემოხაზული წრეწირის დიამეტრს.მაგალითი: a = 6, α = 30°: 6 ÷ 0,5 = 12 = 2R, ამიტომ R = 6.
ჰერონის ფორმულა
ფორმულა, რომელიც სამკუთხედის ფართობს მხოლოდ გვერდებით პოულობს.მაგალითი: 13, 14, 15: p = 21, S = √(21 · 8 · 7 · 6) = 84.

სინუსების თეორემა: asin⁡α=bsin⁡β=csin⁡γ=2R,\dfrac{a}{\sin\alpha} = \dfrac{b}{\sin\beta} = \dfrac{c}{\sin\gamma} = 2R, სადაც RR სამკუთხედზე შემოხაზული წრეწირის რადიუსია. გვერდი ყოველთვის თავისი მოპირდაპირე კუთხის სინუსთანაა წყვილში.

კოსინუსების თეორემა: c2=a2+b2−2abcos⁡γc^2 = a^2 + b^2 - 2ab\cos\gamma (დანარჩენი გვერდებისთვის ანალოგიურად). როცა γ=90°\gamma = 90°, cos⁡γ=0\cos\gamma = 0 და მიიღება პითაგორას თეორემა. კუთხე: cos⁡γ=a2+b2−c22ab.\cos\gamma = \dfrac{a^2 + b^2 - c^2}{2ab}. თუ ეს რიცხვი უარყოფითია, კუთხე ბლაგვია; თუ დადებითია, მახვილია. ამიტომ უდიდესი გვერდისთვის: c2>a2+b2c^2 > a^2 + b^2 — ბლაგვკუთხა სამკუთხედია; c2<a2+b2c^2 < a^2 + b^2 — მახვილკუთხა; c2=a2+b2c^2 = a^2 + b^2 — მართკუთხა.

სამკუთხედის ამოხსნა — გვერდებისა და კუთხეების პოვნა:

  • ცნობილია სამი გვერდი: კუთხეებს ვპოულობთ კოსინუსების თეორემით;
  • ცნობილია ორი გვერდი და მათ შორის კუთხე: მესამე გვერდს ვპოულობთ კოსინუსების თეორემით;
  • ცნობილია გვერდი და ორი კუთხე: მესამე კუთხე 180°180°-იდან ვპოულობთ, დანარჩენ გვერდებს — სინუსების თეორემით.

ფართობი. S=12aha=12absin⁡γS = \dfrac{1}{2} a h_a = \dfrac{1}{2} ab\sin\gamma. ჰერონის ფორმულა: S=p(p−a)(p−b)(p−c)S = \sqrt{p(p - a)(p - b)(p - c)}, სადაც p=a+b+c2p = \dfrac{a + b + c}{2} ნახევარპერიმეტრია.

მაგალითი 23

სამკუთხედში a=7a = 7, b=8b = 8, γ=60°\gamma = 60°. იპოვეთ cc.

ამოხსნა

  1. კოსინუსების თეორემა: c2=a2+b2−2abcos⁡γ=49+64−2×7×8×12c^2 = a^2 + b^2 - 2ab\cos\gamma = 49 + 64 - 2 \times 7 \times 8 \times \dfrac{1}{2}.
  2. c2=113−56=57c^2 = 113 - 56 = 57.
  3. c=57c = \sqrt{57}.

პასუხი: c=57c = \sqrt{57}

მაგალითი 24

სამკუთხედში a=6a = 6, α=30°\alpha = 30°, β=45°\beta = 45°. იპოვეთ bb.

ამოხსნა

  1. სინუსების თეორემა: asin⁡α=bsin⁡β\dfrac{a}{\sin\alpha} = \dfrac{b}{\sin\beta}, ამიტომ b=asin⁡βsin⁡αb = \dfrac{a\sin\beta}{\sin\alpha}.
  2. b=6×2212=62b = \dfrac{6 \times \dfrac{\sqrt{2}}{2}}{\dfrac{1}{2}} = 6\sqrt{2}.

პასუხი: b=62b = 6\sqrt{2}

მაგალითი 25

ბლაგვკუთხა სამკუთხედის გვერდების სიგრძეები მთელი რიცხვებია. ბლაგვი კუთხის მიმდებარე გვერდებია 33 და 44. იპოვეთ ბლაგვი კუთხის კოსინუსი.

ამოხსნა

  1. მესამე გვერდი cc ბლაგვი კუთხის მოპირდაპირეა. სამკუთხედის უტოლობით 4−3<c<4+34 - 3 < c < 4 + 3, ანუ c∈{2,3,4,5,6}c \in \{2, 3, 4, 5, 6\}.
  2. კუთხე ბლაგვია, თუ c2>32+42=25c^2 > 3^2 + 4^2 = 25. ეს მხოლოდ c=6c = 6-ისთვის სრულდება (62=366^2 = 36; 52=255^2 = 25 მართ კუთხეს მოგვცემდა).
  3. cos⁡γ=32+42−622×3×4=25−3624=−1124\cos\gamma = \dfrac{3^2 + 4^2 - 6^2}{2 \times 3 \times 4} = \dfrac{25 - 36}{24} = -\dfrac{11}{24}.

პასუხი: −1124-\dfrac{11}{24}

მაგალითი 26

ბლაგვკუთხა ტოლფერდა სამკუთხედის ერთი კუთხე 30°30°-ია, პერიმეტრი — 1212 სმ. იპოვეთ ფუძე.

ამოხსნა

  1. ტოლფერდა სამკუთხედში ფუძესთან ორი ტოლი კუთხეა და ორივე ბლაგვი ვერ იქნება, ამიტომ ბლაგვი კუთხე წვეროსთანაა. 30°30° ბლაგვი არაა, ე.ი. ის ფუძესთან კუთხეა (ორივე). წვეროსთან კუთხეა 180°−2×30°=120°180° - 2 \times 30° = 120°.
  2. ფერდი ll-ით აღვნიშნოთ. კოსინუსების თეორემით ფუძე: b2=l2+l2−2l2cos⁡120°=2l2+l2=3l2b^2 = l^2 + l^2 - 2l^2\cos 120° = 2l^2 + l^2 = 3l^2, ამიტომ b=l3b = l\sqrt{3}.
  3. პერიმეტრი: 2l+l3=122l + l\sqrt{3} = 12, l=122+3=12(2−3)l = \dfrac{12}{2 + \sqrt{3}} = 12(2 - \sqrt{3}).
  4. ფუძე: b=l3=123(2−3)=243−36b = l\sqrt{3} = 12\sqrt{3}(2 - \sqrt{3}) = 24\sqrt{3} - 36.
  5. შემოწმება რიცხვებით: l≈3,215l \approx 3{,}215, b≈5,569b \approx 5{,}569, 2l+b≈122l + b \approx 12.

პასუხი: 243−3624\sqrt{3} - 36 სმ

მაგალითი 27

(ა) სამკუთხედის გვერდებია 1313, 1414, 1515. იპოვეთ ფართობი. (ბ) სამკუთხედის ორი გვერდია 66 და 1010, მათ შორის კუთხე 30°30°. იპოვეთ ფართობი.

ამოხსნა

  1. (ა) p=13+14+152=21p = \dfrac{13 + 14 + 15}{2} = 21.
  2. S=21×(21−13)×(21−14)×(21−15)=21×8×7×6=7056=84S = \sqrt{21 \times (21 - 13) \times (21 - 14) \times (21 - 15)} = \sqrt{21 \times 8 \times 7 \times 6} = \sqrt{7056} = 84.
  3. (ბ) S=12×6×10×sin⁡30°=12×60×12=15S = \dfrac{1}{2} \times 6 \times 10 \times \sin 30° = \dfrac{1}{2} \times 60 \times \dfrac{1}{2} = 15.

პასუხი: (ა) 8484; (ბ) 1515

მაგალითი 28

რა სახისაა სამკუთხედი, რომლის გვერდებია 55, 66, 88? იპოვეთ უდიდესი კუთხის კოსინუსი.

ამოხსნა

  1. უდიდესი გვერდია 88. ვადარებთ: 52+62=25+36=615^2 + 6^2 = 25 + 36 = 61, 82=648^2 = 64.
  2. 64>6164 > 61, ამიტომ უდიდესი კუთხე ბლაგვია.
  3. cos⁡γ=25+36−642×5×6=−360=−120\cos\gamma = \dfrac{25 + 36 - 64}{2 \times 5 \times 6} = \dfrac{-3}{60} = -\dfrac{1}{20}.

პასუხი: ბლაგვკუთხა; cos⁡γ=−120\cos\gamma = -\dfrac{1}{20}

შეამოწმე თავი

  1. სამკუთხედში a=3a = 3, b=8b = 8, γ=60°\gamma = 60°. რას უდრის cc?
  2. სამკუთხედში a=5a = 5, α=30°\alpha = 30°. რას უდრის შემოხაზული წრეწირის რადიუსი?
  3. სამკუთხედის გვერდებია 55, 55, 66. რას უდრის მისი ფართობი?

პასუხები: 1) 77 2) 55 3) 1212

§6. ჩახაზული და შემოხაზული წრეწირი

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
სამკუთხედში ჩახაზული წრეწირი
წრეწირი, რომელიც სამკუთხედის სამივე გვერდს ეხება; მისი ცენტრი ბისექტრისების გადაკვეთაა.მაგალითი: გვერდები 13, 14, 15: S = 84, p = 21, r = 84 ÷ 21 = 4.

შემოხაზული წრეწირი სამკუთხედის სამივე წვეროზე გადის (რადიუსი RR). ჩახაზული წრეწირი სამკუთხედის სამივე გვერდს ეხება (რადიუსი rr).

წესები:

  1. შემოხაზული წრეწირის ცენტრი გვერდების შუამართობების გადაკვეთაა. მახვილკუთხა სამკუთხედში ის სამკუთხედის შიგნითაა, ბლაგვკუთხაში — გარეთ.
  2. R=abc4S=a2sin⁡αR = \dfrac{abc}{4S} = \dfrac{a}{2\sin\alpha}.
  3. მართკუთხა სამკუთხედზე შემოხაზული წრეწირის ცენტრი ჰიპოტენუზის შუა წერტილია, ამიტომ R=c2R = \dfrac{c}{2}.
  4. ჩახაზული წრეწირის ცენტრი ბისექტრისების გადაკვეთაა. r=Spr = \dfrac{S}{p}, სადაც pp ნახევარპერიმეტრია.
  5. მართკუთხა სამკუთხედში r=a+b−c2r = \dfrac{a + b - c}{2} (aa, bb კათეტებია, cc ჰიპოტენუზაა).
  6. კუთხე ჩახაზული წრეწირის ცენტრთან. თუ OO ჩახაზული წრეწირის ცენტრია, მაშინ ∠AOC=90°+∠B2\angle AOC = 90° + \dfrac{\angle B}{2}. რატომ? AOCAOC სამკუთხედში ∠OAC=∠A2\angle OAC = \dfrac{\angle A}{2}, ∠OCA=∠C2\angle OCA = \dfrac{\angle C}{2}, ამიტომ ∠AOC=180°−∠A+∠C2=180°−180°−∠B2=90°+∠B2\angle AOC = 180° - \dfrac{\angle A + \angle C}{2} = 180° - \dfrac{180° - \angle B}{2} = 90° + \dfrac{\angle B}{2}.

მაგალითი 29

სამკუთხედის გვერდებია 1313, 1414, 1515. იპოვეთ ჩახაზული და შემოხაზული წრეწირების რადიუსები.

ამოხსნა

  1. p=21p = 21 და ჰერონის ფორმულით S=84S = 84 (იხ. მაგალითი 27).
  2. r=Sp=8421=4r = \dfrac{S}{p} = \dfrac{84}{21} = 4.
  3. R=abc4S=13×14×154×84=2730336=658R = \dfrac{abc}{4S} = \dfrac{13 \times 14 \times 15}{4 \times 84} = \dfrac{2730}{336} = \dfrac{65}{8}.

პასუხი: r=4r = 4; R=658R = \dfrac{65}{8}

მაგალითი 30

მართკუთხა სამკუთხედის კათეტებია 3\sqrt{3} სმ და 11 სმ. იპოვეთ ჩახაზული წრეწირის რადიუსი.

ამოხსნა

  1. ჰიპოტენუზა: c=3+1=2c = \sqrt{3 + 1} = 2 სმ.
  2. r=a+b−c2=3+1−22=3−12r = \dfrac{a + b - c}{2} = \dfrac{\sqrt{3} + 1 - 2}{2} = \dfrac{\sqrt{3} - 1}{2}.
  3. შემოწმება r=Spr = \dfrac{S}{p}-ით: S=12×3×1=32S = \dfrac{1}{2} \times \sqrt{3} \times 1 = \dfrac{\sqrt{3}}{2}, p=3+1+22=3+32p = \dfrac{\sqrt{3} + 1 + 2}{2} = \dfrac{\sqrt{3} + 3}{2}, r=33+3=3(3−3)9−3=33−36=3−12r = \dfrac{\sqrt{3}}{\sqrt{3} + 3} = \dfrac{\sqrt{3}(3 - \sqrt{3})}{9 - 3} = \dfrac{3\sqrt{3} - 3}{6} = \dfrac{\sqrt{3} - 1}{2}.

პასუხი: 3−12\dfrac{\sqrt{3} - 1}{2} სმ

მაგალითი 31

OO წერტილი ABCABC სამკუთხედში ჩახაზული წრეწირის ცენტრია და ∠AOC=125°\angle AOC = 125°. იპოვეთ ∠ABC\angle ABC.

ამოხსნა

  1. წესით ∠AOC=90°+∠B2\angle AOC = 90° + \dfrac{\angle B}{2}.
  2. 125°=90°+∠B2125° = 90° + \dfrac{\angle B}{2}, ამიტომ ∠B2=35°\dfrac{\angle B}{2} = 35°.
  3. ∠B=70°\angle B = 70°.

პასუხი: 70°70°

მაგალითი 32

ტოლგვერდა სამკუთხედის გვერდია 66. იპოვეთ ჩახაზული და შემოხაზული წრეწირების რადიუსები.

ამოხსნა

  1. ფართობი: S=6234=93S = \dfrac{6^2\sqrt{3}}{4} = 9\sqrt{3}, ნახევარპერიმეტრი p=182=9p = \dfrac{18}{2} = 9.
  2. r=Sp=939=3r = \dfrac{S}{p} = \dfrac{9\sqrt{3}}{9} = \sqrt{3}.
  3. R=abc4S=634×93=216363=63=23R = \dfrac{abc}{4S} = \dfrac{6^3}{4 \times 9\sqrt{3}} = \dfrac{216}{36\sqrt{3}} = \dfrac{6}{\sqrt{3}} = 2\sqrt{3}.
  4. შემოწმება: R=2rR = 2r (23=2×32\sqrt{3} = 2 \times \sqrt{3}).

პასუხი: r=3r = \sqrt{3}; R=23R = 2\sqrt{3}

შეამოწმე თავი

  1. მართკუთხა სამკუთხედის კათეტებია 66 და 88. რას უდრის შემოხაზული წრეწირის რადიუსი?
  2. სამკუთხედის გვერდებია 1010, 1010, 1212. რას უდრის ჩახაზული წრეწირის რადიუსი?
  3. OO ჩახაზული წრეწირის ცენტრია, ∠AOC=100°\angle AOC = 100°. რას უდრის ∠ABC\angle ABC?

პასუხები: 1) 55 2) 33 3) 20°20°

§7. საშუალო სიდიდეები და ოქროს კვეთა

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
ოქროს კვეთა
მონაკვეთის დაყოფა ისე, რომ მთელი მონაკვეთი დიდ ნაწილს ისე შეეფარდება, როგორც დიდი ნაწილი პატარას; დიდი ნაწილი მთელის დაახლოებით 0,618-ია.მაგალითი: 10 სმ მონაკვეთისას დიდი ნაწილია 5√5 − 5 ≈ 6,18 სმ.
საშუალო გეომეტრიული
ორი დადებითი რიცხვის ნამრავლის კვადრატული ფესვი.მაგალითი: 4 და 9: √(4 · 9) = 6.
საშუალო ჰარმონიული
ორი რიცხვის ორმაგი ნამრავლი გაყოფილი მათ ჯამზე.მაგალითი: 4 და 9: 2 · 4 · 9 ÷ 13 = 72/13.

ორი დადებითი aa და bb რიცხვისთვის (ან მონაკვეთისთვის):

  • საშუალო არითმეტიკული A=a+b2A = \dfrac{a + b}{2};
  • საშუალო გეომეტრიული G=abG = \sqrt{ab};
  • საშუალო ჰარმონიული H=2aba+bH = \dfrac{2ab}{a + b}.

მათი კავშირი: H≤G≤AH \le G \le A (ტოლობა მხოლოდ a=ba = b-ისას) და G2=A×HG^2 = A \times H. მართკუთხა სამკუთხედში ჰიპოტენუზაზე დაშვებული სიმაღლე ორი გეგმილის საშუალო გეომეტრიულია: h=acbch = \sqrt{a_c b_c}.

ოქროს კვეთა. მონაკვეთის CC წერტილი ABAB-ს ყოფს ოქროს კვეთით, თუ ABAC=ACCB\dfrac{AB}{AC} = \dfrac{AC}{CB} (ACAC დიდი ნაწილია). თუ AB=1AB = 1 და AC=xAC = x, მაშინ 1x=x1−x\dfrac{1}{x} = \dfrac{x}{1 - x}, ანუ x2+x−1=0x^2 + x - 1 = 0 და x=5−12≈0,618.x = \dfrac{\sqrt{5} - 1}{2} \approx 0{,}618. დიდი ნაწილი მთელი მონაკვეთის დაახლოებით 0,6180{,}618-ია.

მაგალითი 33

იპოვეთ 44 და 99 რიცხვების საშუალო არითმეტიკული, საშუალო გეომეტრიული და საშუალო ჰარმონიული.

ამოხსნა

  1. A=4+92=132A = \dfrac{4 + 9}{2} = \dfrac{13}{2}.
  2. G=4×9=36=6G = \sqrt{4 \times 9} = \sqrt{36} = 6.
  3. H=2×4×94+9=7213H = \dfrac{2 \times 4 \times 9}{4 + 9} = \dfrac{72}{13}.
  4. შემოწმება: 7213<6<132\dfrac{72}{13} < 6 < \dfrac{13}{2}, ანუ 5,54<6<6,55{,}54 < 6 < 6{,}5.

პასუხი: 132\dfrac{13}{2}; 66; 7213\dfrac{72}{13}

მაგალითი 34

1010 სმ სიგრძის მონაკვეთი დაყავით ოქროს კვეთით. რას უდრის დიდი ნაწილი?

ამოხსნა

  1. დიდი ნაწილი იყოს xx: 10x=x10−x\dfrac{10}{x} = \dfrac{x}{10 - x}.
  2. x2=10(10−x)x^2 = 10(10 - x), ანუ x2+10x−100=0x^2 + 10x - 100 = 0.
  3. x=−10+100+4002=−10+1052=55−5x = \dfrac{-10 + \sqrt{100 + 400}}{2} = \dfrac{-10 + 10\sqrt{5}}{2} = 5\sqrt{5} - 5 (დადებითი ფესვი).
  4. შემოწმება: 55−5≈6,18=10×0,6185\sqrt{5} - 5 \approx 6{,}18 = 10 \times 0{,}618.

პასუხი: 55−55\sqrt{5} - 5 სმ

მაგალითი 35

ორი დადებითი რიცხვის საშუალო არითმეტიკულია 1010, საშუალო გეომეტრიული — 88. იპოვეთ ეს რიცხვები და მათი საშუალო ჰარმონიული.

ამოხსნა

  1. a+b=2×10=20a + b = 2 \times 10 = 20 და ab=82=64ab = 8^2 = 64.
  2. aa და bb არის განტოლების t2−20t+64=0t^2 - 20t + 64 = 0 ფესვები: t=20±400−2562=20±122t = \dfrac{20 \pm \sqrt{400 - 256}}{2} = \dfrac{20 \pm 12}{2}, ანუ 44 და 1616.
  3. H=2×4×164+16=12820=325=6,4H = \dfrac{2 \times 4 \times 16}{4 + 16} = \dfrac{128}{20} = \dfrac{32}{5} = 6{,}4.
  4. შემოწმება: G2=A×HG^2 = A \times H: 64=10×6,464 = 10 \times 6{,}4.

პასუხი: 44 და 1616; H=325H = \dfrac{32}{5}

შეამოწმე თავი

  1. რას უდრის 22 და 1818 რიცხვების საშუალო გეომეტრიული?
  2. რას უდრის 33 და 66 რიცხვების საშუალო ჰარმონიული?
  3. 11 მ სიგრძის მონაკვეთი ოქროს კვეთით დაყავით. რას უდრის დიდი ნაწილი?

პასუხები: 1) 66 2) 44 3) 5−12\dfrac{\sqrt{5} - 1}{2} მ

მოკლედ

  • კუთხეების ჯამი 180°180°; გარე კუთხე = ორი არამომიჯნავე შიგა კუთხის ჯამი; ტოლგვერდა: h=a32h = \dfrac{a\sqrt{3}}{2}, S=a234S = \dfrac{a^2\sqrt{3}}{4}.
  • მედიანები იყოფა 2:12 : 1 (წვეროდან ითვლით); ჰიპოტენუზის მედიანა ჰიპოტენუზის ნახევარია; შუახაზი მესამე გვერდის ნახევარია.
  • ბისექტრისა: ADDC=ABBC\dfrac{AD}{DC} = \dfrac{AB}{BC}. თალესი: DE∥BC⇒ADDB=AEECDE \parallel BC \Rightarrow \dfrac{AD}{DB} = \dfrac{AE}{EC}.
  • ტოლობა: გვერდი-კუთხე-გვერდი, კუთხე-გვერდი-კუთხე, გვერდი-გვერდი-გვერდი. მსგავსება: ორი კუთხე.
  • მსგავსებისას: სიგრძეები kk, ფართობები k2k^2.
  • a2+b2=c2a^2 + b^2 = c^2; h2=acbch^2 = a_c b_c; a2=acca^2 = a_c c; hc=abh c = ab; 30°30°-ის მოპირდაპირე კათეტი ჰიპოტენუზის ნახევარია.
  • asin⁡α=2R\dfrac{a}{\sin\alpha} = 2R; c2=a2+b2−2abcos⁡γc^2 = a^2 + b^2 - 2ab\cos\gamma; S=12absin⁡γS = \dfrac{1}{2}ab\sin\gamma; S=p(p−a)(p−b)(p−c)S = \sqrt{p(p - a)(p - b)(p - c)}.
  • r=Spr = \dfrac{S}{p}; R=abc4SR = \dfrac{abc}{4S}; მართკუთხაში R=c2R = \dfrac{c}{2}, r=a+b−c2r = \dfrac{a + b - c}{2}; ∠AOC=90°+∠B2\angle AOC = 90° + \dfrac{\angle B}{2}.
  • H≤G≤AH \le G \le A, G2=A×HG^2 = A \times H; ოქროს კვეთა: დიდი ნაწილი =5−12×= \dfrac{\sqrt{5} - 1}{2} \times მთელი.