მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

განტოლებები, უტოლობები და სისტემები

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. წრფივი და კვადრატული განტოლება

ამ ნაწილის ტერმინები (6)
ამონახსნთა სიმრავლე
ყველა ამონახსნის ერთობლიობა; ის შეიძლება ცარიელიც იყოს.მაგალითი: განტოლებას x2−5x+6=0x^2 - 5x + 6 = 0 ამონახსნთა სიმრავლე აქვს {2;3}\{2; 3\}, ხოლო x2+1=0x^2 + 1 = 0-ს ნამდვილი ამონახსნი არ აქვს.
განტოლების ამონახსნი
რიცხვი, რომელიც უცნობის ადგილას ჩასმისას განტოლებას სწორ ტოლობად აქცევს; მას ფესვსაც ეძახიან.მაგალითი: განტოლებაში x+2=5x + 2 = 5 ამონახსნია x=3x = 3, რადგან 3+2=53 + 2 = 5.
დისკრიმინანტი
რიცხვი D=b2−4acD = b^2 - 4ac, რომლის ნიშანი გვეუბნება, რამდენი ფესვი აქვს კვადრატულ განტოლებას.მაგალითი: x2−6x+5=0x^2 - 6x + 5 = 0-ში D=36−20=16>0D = 36 - 20 = 16 > 0, ამიტომ ორი ფესვია.
ვიეტის თეორემა
კვადრატული განტოლების ფესვების ჯამი და ნამრავლი პირდაპირ კოეფიციენტებიდან გამოითვლება: x1+x2=−bax_1 + x_2 = -\dfrac{b}{a}, x1x2=cax_1 x_2 = \dfrac{c}{a}.მაგალითი: x2−7x+12=0x^2 - 7x + 12 = 0-ში ჯამი 7-ია, ნამრავლი 12; ფესვებია 3 და 4.
მოდულიანი განტოლება
განტოლება, რომელშიც უცნობი მოდულის ნიშნის ქვეშაა; მოდული არის რიცხვის მანძილი ნულამდე.მაგალითი: ∣x−1∣=4|x - 1| = 4-ის ამონახსნებია x=5x = 5 და x=−3x = -3, რადგან ორივე რიცხვი 1-დან 4-ით არის დაშორებული.
ტოლფასი განტოლებები
განტოლებები, რომელთაც ერთი და იგივე ამონახსნთა სიმრავლე აქვთ.მაგალითი: 2x=62x = 6 და x=3x = 3 ტოლფასია: ორივეს ერთადერთი ამონახსნია 3.

განტოლების ამონახსნი (ფესვი) — ეს არის რიცხვი, რომელიც უცნობის ადგილას ჩასმისას განტოლებას სწორ ტოლობად აქცევს. მაგალითად, x+2=5x + 2 = 5 განტოლებაში ამონახსნია x=3x = 3, რადგან 3+2=53 + 2 = 5. განტოლების ამოხსნა ნიშნავს ამონახსნთა სიმრავლის პოვნას; ეს სიმრავლე შეიძლება ცარიელიც იყოს.

ტოლფასი განტოლებები — ეს არის განტოლებები, რომლებსაც ერთი და იგივე ამონახსნთა სიმრავლე აქვთ. ტოლფას განტოლებას ვიღებთ, როცა ორივე მხარეს ერთსა და იმავე რიცხვს ვუმატებთ, ან ორივე მხარეს ვამრავლებთ (ვყოფთ) ნულისგან განსხვავებულ რიცხვზე, ან წევრს მეორე მხარეს ნიშნის შეცვლით გადავიტანთ. სხვა გარდაქმნისას (მაგალითად, კვადრატში აყვანისას) ტოლფასობა შეიძლება დაირღვეს და ფესვები უნდა შევამოწმოთ.

წრფივი განტოლება ax=bax = b:

  • თუ a≠0a \ne 0, ერთი ამონახსნია x=bax = \dfrac{b}{a};
  • თუ a=0a = 0 და b≠0b \ne 0, ამონახსნი არ არის (ტოლობა 0⋅x=b0 \cdot x = b არც ერთ xx-ზე არ სრულდება);
  • თუ a=0a = 0 და b=0b = 0, ამონახსნია ნებისმიერი რიცხვი.

კვადრატული განტოლება ax2+bx+c=0ax^2 + bx + c = 0 (a≠0a \ne 0). მისი დისკრიმინანტია D=b2−4acD = b^2 - 4ac.

  • D>0D > 0: ორი ფესვია, x1,2=−b±D2ax_{1,2} = \dfrac{-b \pm \sqrt{D}}{2a};
  • D=0D = 0: ერთი ფესვია, x=−b2ax = -\dfrac{b}{2a};
  • D<0D < 0: ნამდვილი ფესვი არ არის.

ვიეტის თეორემა. თუ x1x_1 და x2x_2 კვადრატული განტოლების ფესვებია, მაშინ x1+x2=−ba,x1x2=ca.x_1 + x_2 = -\dfrac{b}{a}, \qquad x_1 x_2 = \dfrac{c}{a}. ამით ფესვების ჯამსა და ნამრავლს მათი გამოთვლის გარეშე ვპოულობთ. ხშირად გვჭირდება x12+x22=(x1+x2)2−2x1x2x_1^2 + x_2^2 = (x_1 + x_2)^2 - 2x_1 x_2; ეს გამომდინარეობს იქიდან, რომ (x1+x2)2=x12+2x1x2+x22(x_1 + x_2)^2 = x_1^2 + 2x_1 x_2 + x_2^2.

მაგალითი 1

ამოხსენით განტოლება: 3(x−2)=5x+43(x - 2) = 5x + 4.

ამოხსნა

  1. ფრჩხილები გავხსნათ: 3x−6=5x+43x - 6 = 5x + 4.
  2. xx-იანი წევრები მარცხნივ, რიცხვები მარჯვნივ გადავიტანოთ: 3x−5x=4+63x - 5x = 4 + 6.
  3. −2x=10-2x = 10, ამიტომ x=10÷(−2)=−5x = 10 \div (-2) = -5.
  4. შემოწმება: მარცხნივ 3×(−7)=−213 \times (-7) = -21, მარჯვნივ 5×(−5)+4=−215 \times (-5) + 4 = -21.

პასუხი: x=−5x = -5

მაგალითი 2

ამოხსენით განტოლება: 2x2−7x+3=02x^2 - 7x + 3 = 0.

ამოხსნა

  1. a=2a = 2, b=−7b = -7, c=3c = 3.
  2. D=(−7)2−4×2×3=49−24=25D = (-7)^2 - 4 \times 2 \times 3 = 49 - 24 = 25, D=5\sqrt{D} = 5.
  3. x1=7+54=3x_1 = \dfrac{7 + 5}{4} = 3, x2=7−54=12x_2 = \dfrac{7 - 5}{4} = \dfrac{1}{2}.
  4. შემოწმება: x=3x = 3-ზე 18−21+3=018 - 21 + 3 = 0.

პასუხი: x=3x = 3 და x=12x = \dfrac{1}{2}

მაგალითი 3

x1x_1 და x2x_2 არის x2−7x+5=0x^2 - 7x + 5 = 0 განტოლების ფესვები. იპოვეთ x12+x22x_1^2 + x_2^2.

ამოხსნა

  1. D=49−20=29>0D = 49 - 20 = 29 > 0, ამიტომ ორივე ფესვი ნამდვილია.
  2. ვიეტით: x1+x2=7x_1 + x_2 = 7, x1x2=5x_1 x_2 = 5.
  3. x12+x22=(x1+x2)2−2x1x2=49−2×5=39x_1^2 + x_2^2 = (x_1 + x_2)^2 - 2x_1 x_2 = 49 - 2 \times 5 = 39.

პასუხი: 3939

მაგალითი 4

x2−6x+m=0x^2 - 6x + m = 0 განტოლების ერთი ფესვია 4. იპოვეთ მეორე ფესვი და mm.

ამოხსნა

  1. ვიეტით ფესვების ჯამია −−61=6-\dfrac{-6}{1} = 6. ამიტომ 4+x2=64 + x_2 = 6 და x2=2x_2 = 2.
  2. ფესვების ნამრავლია mm: m=4×2=8m = 4 \times 2 = 8.
  3. შემოწმება: x=4x = 4-ზე 16−24+8=016 - 24 + 8 = 0.

პასუხი: მეორე ფესვი 2, m=8m = 8

შეამოწმე თავი

  1. ამოხსენით: 4x−3=2x+94x - 3 = 2x + 9.
  2. ამოხსენით: x2−x−12=0x^2 - x - 12 = 0.
  3. x2+px+12=0x^2 + px + 12 = 0 განტოლების ერთი ფესვია 3. იპოვეთ pp და მეორე ფესვი.

პასუხები: 1) x=6x = 6 2) x=4x = 4 და x=−3x = -3 3) p=−7p = -7, მეორე ფესვი 4

§2. კვადრატული და რაციონალური უტოლობა

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
ინტერვალთა მეთოდი
უტოლობის ამოხსნის ხერხი: რიცხვთა წრფეზე აღვნიშნავთ მრიცხველისა და მნიშვნელის ნულებს და თითო შუალედში ვამოწმებთ ნიშანს.მაგალითი: x−1x+2≤0\dfrac{x - 1}{x + 2} \le 0-ში ნულებია −2-2 და 11; შუალედ (−2;1)(-2; 1)-ში გამოსახულება უარყოფითია.

უტოლობის ამონახსნი — ეს არის რიცხვი, რომელიც უტოლობას სწორად აქცევს. ამონახსნთა სიმრავლე ჩვეულებრივ შუალედია ან შუალედების გაერთიანება. მრგვალი ფრჩხილი ( )(\ ) ნიშნავს, რომ შუალედის ბოლო არ შედის (ნიშნები <<, >>); კვადრატული [ ][\ ] — ბოლო შედის (ნიშნები ≤\le, ≥\ge).

ძირითადი წესი. უტოლობის ორივე მხარის უარყოფით რიცხვზე გამრავლებისას ან გაყოფისას უტოლობის ნიშანი იცვლება: −2x>6-2x > 6-დან გვაქვს x<−3x < -3. დანარჩენი გარდაქმნები განტოლების მსგავსია.

კვადრატული უტოლობა ax2+bx+c>0ax^2 + bx + c > 0 (ან <<, ≥\ge, ≤\le). თუ a<0a < 0, ორივე მხარეს ვამრავლებთ −1-1-ზე და ნიშანს ვცვლით, ამიტომ ვთვლით, რომ a>0a > 0 (პარაბოლის ტოტები ზემოთაა).

  • D>0D > 0, ფესვები x1<x2x_1 < x_2: ax2+bx+c<0ax^2 + bx + c < 0 ფესვებს შორისაა, ანუ x1<x<x2x_1 < x < x_2; ax2+bx+c>0ax^2 + bx + c > 0 ფესვებს გარეთაა, ანუ x<x1x < x_1 ან x>x2x > x_2.
  • D=0D = 0: ax2+bx+c=a(x−x1)2≥0ax^2 + bx + c = a(x - x_1)^2 \ge 0 ყოველთვის; ის ნულია მხოლოდ x=x1x = x_1-ზე.
  • D<0D < 0: ax2+bx+c>0ax^2 + bx + c > 0 ყველა xx-ზე.

რატომ? პარაბოლა OxOx ღერძს ფესვებზე კვეთს; ფესვებს შორის ის ღერძის ქვემოთაა, გარეთ — ზემოთ. თუ ფესვები არ არის, პარაბოლა მთლიანად ღერძის ზემოთაა.

ინტერვალთა მეთოდი წილადისთვის PQ≥0\dfrac{P}{Q} \ge 0 (ან >>, <<, ≤\le) და ნამრავლისთვის:

  1. ვპოულობთ მრიცხველისა და მნიშვნელის ნულებს და რიცხვთა წრფეზე აღვნიშნავთ;
  2. ეს წერტილები წრფეს შუალედებად ყოფს; ყოველ შუალედში გამოსახულების ნიშანი ერთი და იგივეა, ამიტომ თითო შუალედში ერთ რიცხვს ვსვამთ და ნიშანს ვადგენთ;
  3. ვწერთ იმ შუალედებს, სადაც ნიშანი ჩვენთვის საჭიროა. მნიშვნელის ნული პასუხში არასოდეს შედის; მრიცხველის ნული შედის მხოლოდ არამკაცრი ნიშნისას (≤\le, ≥\ge).

მაგალითი 5

ამოხსენით უტოლობა: 5−2x≥3x−105 - 2x \ge 3x - 10.

ამოხსნა

  1. xx-იანი წევრები მარცხნივ, რიცხვები მარჯვნივ: −2x−3x≥−10−5-2x - 3x \ge -10 - 5.
  2. −5x≥−15-5x \ge -15.
  3. ორივე მხარე გავყოთ −5-5-ზე; ნიშანი იცვლება: x≤3x \le 3.
  4. შემოწმება: x=0x = 0-ზე 5≥−105 \ge -10 — სწორია; x=4x = 4-ზე −3≥2-3 \ge 2 — მცდარია.

პასუხი: (−∞;3](-\infty; 3]

მაგალითი 6

ამოხსენით უტოლობა: 2x2−x−6≥02x^2 - x - 6 \ge 0.

ამოხსნა

  1. ვპოულობთ ფესვებს: D=1+48=49D = 1 + 48 = 49, x=1±74x = \dfrac{1 \pm 7}{4}, ანუ x1=−32x_1 = -\dfrac{3}{2}, x2=2x_2 = 2.
  2. a=2>0a = 2 > 0 და გვჭირდება ≥0\ge 0, ამიტომ ვიღებთ ფესვების გარეთ არეს, ფესვების ჩათვლით.
  3. შემოწმება: x=0x = 0 ფესვებს შორისაა და −6≥0-6 \ge 0 მცდარია, ანუ შუა არე არ გვჭირდება.

პასუხი: (−∞;−32]∪[2;∞)\left(-\infty; -\dfrac{3}{2}\right] \cup [2; \infty)

მაგალითი 7

ამოხსენით უტოლობები: (ა) x2−6x+9≤0x^2 - 6x + 9 \le 0; (ბ) x2−4x+7>0x^2 - 4x + 7 > 0.

ამოხსნა

  1. (ა) x2−6x+9=(x−3)2x^2 - 6x + 9 = (x - 3)^2. კვადრატი ყოველთვის ≥0\ge 0, ამიტომ (x−3)2≤0(x - 3)^2 \le 0 მხოლოდ მაშინ, როცა (x−3)2=0(x - 3)^2 = 0, ანუ x=3x = 3.
  2. (ბ) D=16−28=−12<0D = 16 - 28 = -12 < 0 და a=1>0a = 1 > 0, ამიტომ გამოსახულება ყველა xx-ზე დადებითია.
  3. შემოწმება: x2−4x+7=(x−2)2+3≥3>0x^2 - 4x + 7 = (x - 2)^2 + 3 \ge 3 > 0.

პასუხი: (ა) x=3x = 3; (ბ) ნებისმიერი რიცხვი, (−∞;∞)(-\infty; \infty)

მაგალითი 8

ამოხსენით უტოლობა: x−1x+2≤0\dfrac{x - 1}{x + 2} \le 0.

ამოხსნა

  1. მრიცხველის ნული: x=1x = 1. მნიშვნელის ნული: x=−2x = -2.
  2. რიცხვთა წრფე სამ შუალედად იყოფა: (−∞;−2)(-\infty; -2), (−2;1)(-2; 1), (1;∞)(1; \infty).
  3. x=−3x = -3-ზე: −4−1=4>0\dfrac{-4}{-1} = 4 > 0. x=0x = 0-ზე: −12<0\dfrac{-1}{2} < 0. x=2x = 2-ზე: 14>0\dfrac{1}{4} > 0.
  4. გვჭირდება ≤0\le 0: ვიღებთ შუალედს (−2;1)(-2; 1). წერტილი 11 შედის (მრიცხველი ნულია, ნიშანი არამკაცრია), წერტილი −2-2 არ შედის (მნიშვნელი ნულია).

პასუხი: (−2;1](-2; 1]

მაგალითი 9

ამოხსენით უტოლობა: (x+3)(x−1)x−2≥0\dfrac{(x + 3)(x - 1)}{x - 2} \ge 0.

ამოხსნა

  1. მრიცხველის ნულებია −3-3 და 11; მნიშვნელის ნულია 22.
  2. შუალედებია (−∞;−3)(-\infty; -3), (−3;1)(-3; 1), (1;2)(1; 2), (2;∞)(2; \infty).
  3. x=−4x = -4: (−1)(−5)−6<0\dfrac{(-1)(-5)}{-6} < 0. x=0x = 0: 3×(−1)−2=1,5>0\dfrac{3 \times (-1)}{-2} = 1{,}5 > 0. x=1,5x = 1{,}5: 4,5×0,5−0,5=−4,5<0\dfrac{4{,}5 \times 0{,}5}{-0{,}5} = -4{,}5 < 0. x=3x = 3: 6×21=12>0\dfrac{6 \times 2}{1} = 12 > 0.
  4. გვჭირდება ≥0\ge 0: ვიღებთ (−3;1)(-3; 1) და (2;∞)(2; \infty). წერტილები −3-3 და 11 შედის, წერტილი 22 — არა.

პასუხი: [−3;1]∪(2;∞)[-3; 1] \cup (2; \infty)

შეამოწმე თავი

  1. ამოხსენით: 7−3x<−57 - 3x < -5.
  2. ამოხსენით: x2−4x−5≤0x^2 - 4x - 5 \le 0.
  3. ამოხსენით: x−4x+1<0\dfrac{x - 4}{x + 1} < 0.

პასუხები: 1) (4;∞)(4; \infty) 2) [−1;5][-1; 5] 3) (−1;4)(-1; 4)

§3. რაციონალური და ირაციონალური განტოლება და უტოლობა

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
განსაზღვრის არე
ყველა ის xx, რომლისთვისაც გამოსახულებას აზრი აქვს (მნიშვნელი არ არის ნული, ლუწი ფესვქვეშ არ არის უარყოფითი, ლოგარითმის ქვეშ დადებითია).მაგალითი: 1x−3\dfrac{1}{x - 3}-ის განსაზღვრის არეა ყველა რიცხვი, გარდა x=3x = 3-ისა.
ირაციონალური განტოლება
განტოლება, რომელშიც უცნობი ფესვის ნიშნის ქვეშაა.მაგალითი: x+2=x\sqrt{x + 2} = x ირაციონალური განტოლებაა; მისი ამონახსნია x=2x = 2.

განსაზღვრის არე — ეს არის ყველა xx, რომლისთვისაც განტოლების ორივე მხარე აზრიანია: მნიშვნელი ≠0\ne 0 და ლუწი ხარისხის ფესვქვეშ გამოსახულება ≥0\ge 0. ამოხსნას ამით ვიწყებთ.

რაციონალური განტოლება (უცნობი მნიშვნელშია). PQ=0\dfrac{P}{Q} = 0 მაშინ და მხოლოდ მაშინ, როცა P=0P = 0 და Q≠0Q \ne 0. რთულ განტოლებაში ორივე მხარეს ვამრავლებთ საერთო მნიშვნელზე, ვხსნით და ვაგდებთ ფესვებს, რომლებიც მნიშვნელს ნულად აქცევს.

ირაციონალური განტოლება (უცნობი ფესვქვეშაა):

  • f=g\sqrt{f} = g ტოლფასია: g≥0g \ge 0 და f=g2f = g^2;
  • f=g\sqrt{f} = \sqrt{g} ტოლფასია: f=gf = g და f≥0f \ge 0.

რატომ გვჭირდება g≥0g \ge 0? არითმეტიკული ფესვი არაუარყოფითია. კვადრატში აყვანისას 33 და −3-3 ერთსა და იმავეს იძლევა (32=(−3)2=93^2 = (-3)^2 = 9), ამიტომ შეიძლება გაჩნდეს გვერდითი ფესვი — რიცხვი, რომელიც ახალ განტოლებას აკმაყოფილებს, საწყისს კი არა. ამიტომ ან ვწერთ g≥0g \ge 0-ს, ან ფესვებს ჩასმით ვამოწმებთ.

ირაციონალური უტოლობა:

  • f<g\sqrt{f} < g ტოლფასია სამი პირობის ერთად: f≥0f \ge 0, g>0g > 0, f<g2f < g^2 (მარცხენა მხარე არაუარყოფითია, ამიტომ gg დადებითი უნდა იყოს; მაშინ ორივე მხარე შეიძლება კვადრატში ავიყვანოთ);
  • f>g\sqrt{f} > g: ორი შემთხვევაა — ან g<0g < 0 და f≥0f \ge 0 (ფესვი არსებობს და ის უარყოფით რიცხვზე მეტია), ან g≥0g \ge 0 და f>g2f > g^2. პასუხი ამ ორი შემთხვევის გაერთიანებაა.

მაგალითი 10

ამოხსენით განტოლება: x2−x−6x−3=0\dfrac{x^2 - x - 6}{x - 3} = 0.

ამოხსნა

  1. მრიცხველი ნულია: x2−x−6=0x^2 - x - 6 = 0. D=1+24=25D = 1 + 24 = 25, x=1±52x = \dfrac{1 \pm 5}{2}, ანუ x=3x = 3 ან x=−2x = -2.
  2. მნიშვნელი ნულის ტოლი არ უნდა იყოს: x≠3x \ne 3.
  3. x=3x = 3 გამოვრიცხოთ.
  4. შემოწმება: x=−2x = -2-ზე 4+2−6−5=0\dfrac{4 + 2 - 6}{-5} = 0.

პასუხი: x=−2x = -2

მაგალითი 11

ამოხსენით განტოლება: 1x−1+2x+1=1\dfrac{1}{x - 1} + \dfrac{2}{x + 1} = 1.

ამოხსნა

  1. განსაზღვრის არე: x≠1x \ne 1 და x≠−1x \ne -1.
  2. ორივე მხარე გავამრავლოთ (x−1)(x+1)(x - 1)(x + 1)-ზე: (x+1)+2(x−1)=(x−1)(x+1)(x + 1) + 2(x - 1) = (x - 1)(x + 1).
  3. 3x−1=x2−13x - 1 = x^2 - 1, აქედან x2−3x=0x^2 - 3x = 0, ანუ x(x−3)=0x(x - 3) = 0.
  4. x=0x = 0 ან x=3x = 3; ორივე განსაზღვრის არეშია.
  5. შემოწმება: x=3x = 3-ზე 12+24=1\dfrac{1}{2} + \dfrac{2}{4} = 1; x=0x = 0-ზე −1+2=1-1 + 2 = 1.

პასუხი: x=0x = 0 და x=3x = 3

მაგალითი 12

ამოხსენით განტოლება: 5−x=x−3\sqrt{5 - x} = x - 3.

ამოხსნა

  1. პირობა: x−3≥0x - 3 \ge 0, ანუ x≥3x \ge 3.
  2. ორივე მხარე კვადრატში: 5−x=x2−6x+95 - x = x^2 - 6x + 9, აქედან x2−5x+4=0x^2 - 5x + 4 = 0.
  3. D=25−16=9D = 25 - 16 = 9, x=5±32x = \dfrac{5 \pm 3}{2}, ანუ x=4x = 4 ან x=1x = 1.
  4. პირობა x≥3x \ge 3: x=4x = 4 აკმაყოფილებს პირობას, x=1x = 1 გვერდითი ფესვია.
  5. შემოწმება: 5−4=1=4−3\sqrt{5 - 4} = 1 = 4 - 3.

პასუხი: x=4x = 4

მაგალითი 13

ამოხსენით უტოლობა: x+6<x\sqrt{x + 6} < x.

ამოხსნა

  1. სამივე პირობა: x+6≥0x + 6 \ge 0, ანუ x≥−6x \ge -6; x>0x > 0; x+6<x2x + 6 < x^2.
  2. მესამე პირობა: x2−x−6>0x^2 - x - 6 > 0. ფესვებია −2-2 და 33, ამიტომ x<−2x < -2 ან x>3x > 3.
  3. ვიღებთ x>0x > 0-თან საერთო ნაწილს: რჩება x>3x > 3 (პირობა x≥−6x \ge -6 ამით სრულდება).
  4. შემოწმება: x=4x = 4-ზე 10≈3,16<4\sqrt{10} \approx 3{,}16 < 4 — სწორია; x=2x = 2-ზე 8≈2,83<2\sqrt{8} \approx 2{,}83 < 2 — მცდარია.

პასუხი: (3;∞)(3; \infty)

მაგალითი 14

ამოხსენით უტოლობა: x+6>x\sqrt{x + 6} > x.

ამოხსნა

  1. პირველი შემთხვევა: x<0x < 0 და x+6≥0x + 6 \ge 0. ეს არის −6≤x<0-6 \le x < 0.
  2. მეორე შემთხვევა: x≥0x \ge 0 და x+6>x2x + 6 > x^2. უტოლობა x2−x−6<0x^2 - x - 6 < 0 გვაძლევს −2<x<3-2 < x < 3; x≥0x \ge 0-თან ერთად გვაქვს 0≤x<30 \le x < 3.
  3. გავაერთიანოთ: [−6;0)[-6; 0) და [0;3)[0; 3) ერთად იძლევა [−6;3)[-6; 3).
  4. შემოწმება: x=−6x = -6-ზე 0>−60 > -6; x=3x = 3-ზე 3>33 > 3 მცდარია, ამიტომ 3 არ შედის.

პასუხი: [−6;3)[-6; 3)

შეამოწმე თავი

  1. ამოხსენით: x2−25x+5=0\dfrac{x^2 - 25}{x + 5} = 0.
  2. ამოხსენით: x+2=x\sqrt{x + 2} = x.
  3. ამოხსენით: x−1<2\sqrt{x - 1} < 2.

პასუხები: 1) x=5x = 5 2) x=2x = 2 3) [1;5)[1; 5)

§4. მაჩვენებლიანი და ლოგარითმული განტოლება და უტოლობა

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
მაჩვენებლიანი განტოლება
განტოლება, რომელშიც უცნობი ხარისხის მაჩვენებელშია.მაგალითი: 2x+1=322^{x + 1} = 32: 32=2532 = 2^5, ამიტომ x+1=5x + 1 = 5 და x=4x = 4.

მაჩვენებლიანი განტოლება. af(x)=ag(x)a^{f(x)} = a^{g(x)} ტოლფასია f(x)=g(x)f(x) = g(x)-ის (a>0a > 0, a≠1a \ne 1). თუ ფუძეები სხვადასხვაა, ორივე ერთნაირ ფუძეზე ვწერთ (4=224 = 2^2, 8=238 = 2^3). თუ განტოლებაში გვხვდება a2xa^{2x} და axa^x, შემოგვაქვს t=axt = a^x და ვწერთ პირობას t>0t > 0, რადგან axa^x ყოველთვის დადებითია.

მაჩვენებლიანი უტოლობა af>aga^{f} > a^{g}: თუ a>1a > 1, მაშინ f>gf > g (ნიშანი ინახება); თუ 0<a<10 < a < 1, მაშინ f<gf < g (ნიშანი იცვლება). რატომ? 23=8>22=42^3 = 8 > 2^2 = 4 — მეტი მაჩვენებელი, მეტი რიცხვი; (12)3=18<(12)2=14\left(\dfrac{1}{2}\right)^3 = \dfrac{1}{8} < \left(\dfrac{1}{2}\right)^2 = \dfrac{1}{4} — მეტი მაჩვენებელი, ნაკლები რიცხვი.

ლოგარითმული განტოლება. ლოგარითმის ქვეშ გამოსახულება დადებითი უნდა იყოს (log⁡af\log_a f-ისთვის f>0f > 0). წესები: log⁡af=b\log_a f = b ტოლფასია f=abf = a^b-ის; log⁡af=log⁡ag\log_a f = \log_a g ტოლფასია f=gf = g-ის (როცა f>0f > 0, g>0g > 0); log⁡af+log⁡ag=log⁡a(fg)\log_a f + \log_a g = \log_a (fg). ჯამიდან ნამრავლზე გადასვლისას განსაზღვრის არე შეიძლება გაიზარდოს ((−5)×(−2)(-5) \times (-2) დადებითია, თუმცა თითოეული თანამამრავლი უარყოფითია), ამიტომ განსაზღვრის არეს საწყის განტოლებაზე ვწერთ.

ლოგარითმული უტოლობა log⁡af>log⁡ag\log_a f > \log_a g: თუ a>1a > 1, მაშინ f>gf > g; თუ 0<a<10 < a < 1, მაშინ f<gf < g. ორივე შემთხვევაში დამატებით f>0f > 0 და g>0g > 0.

მაგალითი 15

ამოხსენით განტოლება: 4x=8x−14^x = 8^{x - 1}.

ამოხსნა

  1. ორივე მხარე 2-ის ხარისხად ჩავწეროთ: 4=224 = 2^2, 8=238 = 2^3, ამიტომ 22x=23(x−1)2^{2x} = 2^{3(x - 1)}.
  2. მაჩვენებლები ტოლია: 2x=3x−32x = 3x - 3.
  3. x=3x = 3.
  4. შემოწმება: 43=644^3 = 64 და 82=648^2 = 64.

პასუხი: x=3x = 3

მაგალითი 16

ამოხსენით განტოლება: 9x−4×3x−45=09^x - 4 \times 3^x - 45 = 0.

ამოხსნა

  1. 9x=(3x)29^x = (3^x)^2. აღვნიშნოთ t=3xt = 3^x, სადაც t>0t > 0.
  2. განტოლება ხდება t2−4t−45=0t^2 - 4t - 45 = 0. D=16+180=196D = 16 + 180 = 196, D=14\sqrt{D} = 14.
  3. t=4±142t = \dfrac{4 \pm 14}{2}, ანუ t=9t = 9 ან t=−5t = -5.
  4. t>0t > 0, ამიტომ t=−5t = -5 გამოვრიცხოთ. 3x=93^x = 9 გვაძლევს x=2x = 2.
  5. შემოწმება: 81−36−45=081 - 36 - 45 = 0.

პასუხი: x=2x = 2

მაგალითი 17

ამოხსენით უტოლობა: (12)2x−1>14\left(\dfrac{1}{2}\right)^{2x - 1} > \dfrac{1}{4}.

ამოხსნა

  1. 14=(12)2\dfrac{1}{4} = \left(\dfrac{1}{2}\right)^2, ამიტომ უტოლობაა (12)2x−1>(12)2\left(\dfrac{1}{2}\right)^{2x - 1} > \left(\dfrac{1}{2}\right)^2.
  2. ფუძე 12<1\dfrac{1}{2} < 1, ამიტომ ნიშანი იცვლება: 2x−1<22x - 1 < 2.
  3. 2x<32x < 3, ანუ x<32x < \dfrac{3}{2}.
  4. შემოწმება: x=1x = 1-ზე (12)1=0,5>0,25\left(\dfrac{1}{2}\right)^1 = 0{,}5 > 0{,}25 — სწორია; x=2x = 2-ზე (12)3=0,125>0,25\left(\dfrac{1}{2}\right)^3 = 0{,}125 > 0{,}25 — მცდარია.

პასუხი: (−∞;32)\left(-\infty; \dfrac{3}{2}\right)

მაგალითი 18

ამოხსენით განტოლება: log⁡2(x+3)+log⁡2(x−3)=4\log_2(x + 3) + \log_2(x - 3) = 4.

ამოხსნა

  1. განსაზღვრის არე: x+3>0x + 3 > 0 და x−3>0x - 3 > 0, ანუ x>3x > 3.
  2. ჯამი გადავიყვანოთ ნამრავლზე: log⁡2((x+3)(x−3))=4\log_2\big((x + 3)(x - 3)\big) = 4.
  3. x2−9=24=16x^2 - 9 = 2^4 = 16, აქედან x2=25x^2 = 25 და x=±5x = \pm 5.
  4. განსაზღვრის არეში x>3x > 3 მხოლოდ x=5x = 5 შედის.
  5. შემოწმება: log⁡28+log⁡22=3+1=4\log_2 8 + \log_2 2 = 3 + 1 = 4.

პასუხი: x=5x = 5

მაგალითი 19

ამოხსენით უტოლობა: log⁡1/3(x−2)>−1\log_{1/3}(x - 2) > -1.

ამოხსნა

  1. განსაზღვრის არე: x−2>0x - 2 > 0, ანუ x>2x > 2.
  2. −1=log⁡1/33-1 = \log_{1/3} 3, რადგან (13)−1=3\left(\dfrac{1}{3}\right)^{-1} = 3.
  3. ფუძე 13<1\dfrac{1}{3} < 1, ამიტომ ნიშანი იცვლება: x−2<3x - 2 < 3, ანუ x<5x < 5.
  4. განსაზღვრის არესთან ერთად: 2<x<52 < x < 5.
  5. შემოწმება: x=3x = 3-ზე log⁡1/31=0>−1\log_{1/3} 1 = 0 > -1 — სწორია; x=6x = 6-ზე log⁡1/34<log⁡1/33=−1\log_{1/3} 4 < \log_{1/3} 3 = -1 — მცდარია.

პასუხი: (2;5)(2; 5)

შეამოწმე თავი

  1. ამოხსენით: 2x+1=322^{x + 1} = 32.
  2. ამოხსენით: log⁡3(x−1)=2\log_3(x - 1) = 2.
  3. ამოხსენით: log⁡2(x−1)<3\log_2(x - 1) < 3.

პასუხები: 1) x=4x = 4 2) x=10x = 10 3) (1;9)(1; 9)

§5. მოდული

მოდული ∣u∣|u| — ეს არის რიცხვის მანძილი ნულამდე რიცხვთა წრფეზე: ∣u∣=u|u| = u, თუ u≥0u \ge 0, და ∣u∣=−u|u| = -u, თუ u<0u < 0. მაგალითად, ∣4∣=4|4| = 4 და ∣−4∣=4|-4| = 4. მოდული ყოველთვის ≥0\ge 0-ია.

წესები (c>0c > 0):

  • ∣u∣=c|u| = c ტოლფასია: u=cu = c ან u=−cu = -c;
  • ∣u∣<c|u| < c ტოლფასია: −c<u<c-c < u < c (ერთი ორმაგი უტოლობა);
  • ∣u∣>c|u| > c ტოლფასია: u<−cu < -c ან u>cu > c (ორი ცალკე შუალედი);
  • ∣u∣=g|u| = g ტოლფასია: g≥0g \ge 0 და (u=gu = g ან u=−gu = -g);
  • ∣u∣=∣v∣|u| = |v| ტოლფასია: u=vu = v ან u=−vu = -v.

თუ მარჯვენა მხარე უარყოფითია, მაშინ ∣u∣=−3|u| = -3 და ∣u∣<−3|u| < -3 ამონახსნს არ იძლევა, ხოლო ∣u∣>−3|u| > -3 სრულდება ყველა uu-ზე.

რატომ ∣u∣<c|u| < c? ∣u∣|u| არის მანძილი ნულიდან uu-მდე; ეს მანძილი cc-ზე ნაკლებია, როცა uu მდებარეობს −c-c-სა და cc-ს შორის.

რამდენიმე მოდული. ვპოულობთ მოდულის ნიშნის ქვეშ მდგომი გამოსახულებების ნულებს; ისინი რიცხვთა წრფეს შუალედებად ყოფს. ყოველ შუალედში ვადგენთ ყოველი გამოსახულების ნიშანს, მოდულებს ამის მიხედვით ვხსნით, განტოლებას ვხსნით და ფესვს ვამოწმებთ, ეკუთვნის თუ არა ის ამ შუალედს.

მაგალითი 20

ამოხსენით განტოლება: ∣2x−3∣=7|2x - 3| = 7.

ამოხსნა

  1. ან 2x−3=72x - 3 = 7, ანუ 2x=102x = 10 და x=5x = 5.
  2. ან 2x−3=−72x - 3 = -7, ანუ 2x=−42x = -4 და x=−2x = -2.
  3. შემოწმება: ∣2×5−3∣=7|2 \times 5 - 3| = 7; ∣2×(−2)−3∣=∣−7∣=7|2 \times (-2) - 3| = |-7| = 7.

პასუხი: x=5x = 5 და x=−2x = -2

მაგალითი 21

ამოხსენით უტოლობა ∣2x−3∣<7|2x - 3| < 7 და იპოვეთ მისი მთელი ამონახსნების ჯამი.

ამოხსნა

  1. −7<2x−3<7-7 < 2x - 3 < 7.
  2. ყველა ნაწილს ვუმატებთ 3-ს: −4<2x<10-4 < 2x < 10.
  3. ყველა ნაწილს ვყოფთ 2-ზე: −2<x<5-2 < x < 5.
  4. მთელი რიცხვებია −1,0,1,2,3,4-1, 0, 1, 2, 3, 4 (−2-2 და 55 არ შედის).
  5. ჯამი: −1+0+1+2+3+4=9-1 + 0 + 1 + 2 + 3 + 4 = 9.

პასუხი: (−2;5)(-2; 5), მთელების ჯამი 9

მაგალითი 22

ამოხსენით განტოლება: ∣x−2∣=2x−7|x - 2| = 2x - 7.

ამოხსნა

  1. პირობა: მარჯვენა მხარე არაუარყოფითია, 2x−7≥02x - 7 \ge 0, ანუ x≥3,5x \ge 3{,}5.
  2. პირველი შემთხვევა: x−2=2x−7x - 2 = 2x - 7, აქედან x=5x = 5. ეს x≥3,5x \ge 3{,}5-ს აკმაყოფილებს.
  3. მეორე შემთხვევა: x−2=−(2x−7)=−2x+7x - 2 = -(2x - 7) = -2x + 7, აქედან 3x=93x = 9 და x=3x = 3. ეს 3,53{,}5-ზე ნაკლებია — გამოვრიცხოთ.
  4. შემოწმება: x=5x = 5-ზე ∣3∣=3|3| = 3 და 2×5−7=32 \times 5 - 7 = 3.

პასუხი: x=5x = 5

მაგალითი 23

იპოვეთ x2−3∣x∣−10=0x^2 - 3|x| - 10 = 0 განტოლების ამონახსნთა ნამრავლი.

ამოხსნა

  1. x2=∣x∣2x^2 = |x|^2. აღვნიშნოთ t=∣x∣t = |x|, სადაც t≥0t \ge 0.
  2. t2−3t−10=0t^2 - 3t - 10 = 0, D=9+40=49D = 9 + 40 = 49, t=3±72t = \dfrac{3 \pm 7}{2}, ანუ t=5t = 5 ან t=−2t = -2.
  3. t≥0t \ge 0, ამიტომ t=−2t = -2 გამოვრიცხოთ. ∣x∣=5|x| = 5 გვაძლევს x=5x = 5 და x=−5x = -5.
  4. ნამრავლი: 5×(−5)=−255 \times (-5) = -25.

პასუხი: −25-25

მაგალითი 24

ამოხსენით განტოლება: ∣x−1∣+∣x+2∣=5|x - 1| + |x + 2| = 5.

ამოხსნა

  1. მოდულის ნიშნის ქვეშ მდგომი გამოსახულებების ნულებია 11 და −2-2; სამი შუალედია.
  2. x<−2x < -2: ∣x−1∣=1−x|x - 1| = 1 - x, ∣x+2∣=−x−2|x + 2| = -x - 2. განტოლება: −2x−1=5-2x - 1 = 5, x=−3x = -3. ეს x<−2x < -2-ს აკმაყოფილებს.
  3. −2≤x<1-2 \le x < 1: (1−x)+(x+2)=3(1 - x) + (x + 2) = 3. ტოლობა 3=53 = 5 მცდარია, ამონახსნი არ არის.
  4. x≥1x \ge 1: (x−1)+(x+2)=2x+1=5(x - 1) + (x + 2) = 2x + 1 = 5, x=2x = 2. ეს x≥1x \ge 1-ს აკმაყოფილებს.
  5. შემოწმება: x=−3x = -3-ზე 4+1=54 + 1 = 5; x=2x = 2-ზე 1+4=51 + 4 = 5.

პასუხი: x=−3x = -3 და x=2x = 2

შეამოწმე თავი

  1. ამოხსენით: ∣x+1∣=4|x + 1| = 4.
  2. ამოხსენით: ∣x−3∣≤2|x - 3| \le 2.
  3. ამოხსენით: ∣x∣+∣x−4∣=6|x| + |x - 4| = 6.

პასუხები: 1) x=3x = 3 და x=−5x = -5 2) [1;5][1; 5] 3) x=−1x = -1 და x=5x = 5

§6. განტოლებათა სისტემა და უტოლობა სიბრტყეზე

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
განტოლებათა სისტემა
რამდენიმე განტოლება ერთად; ამონახსნი არის რიცხვთა წყვილი, რომელიც ყველა მათგანს აკმაყოფილებს.მაგალითი: სისტემა x+y=7x + y = 7, x−y=3x - y = 3 ამონახსნია (5;2)(5; 2).
ნახევარსიბრტყე
სიბრტყის ნაწილი წრფის ერთ მხარეს; უტოლობა y>kx+by > kx + b წრფის ზემოთ მდებარე ნახევარსიბრტყეს გვაძლევს.მაგალითი: უტოლობა y>x−2y > x - 2 აკმაყოფილებს წერტილს (1;1)(1; 1), რადგან 1>−11 > -1.
წრფივი დაპროგრამება
წრფივი გამოსახულების უდიდესი ან უმცირესი მნიშვნელობის პოვნა უტოლობათა სისტემის ამონახსნთა მრავალკუთხედზე; ექსტრემუმი წვეროზე მიიღწევა.მაგალითი: z=2x+3yz = 2x + 3y წვეროებში (0;0)(0; 0), (6;0)(6; 0), (0;4)(0; 4), (4;2)(4; 2) იღებს მნიშვნელობებს 0,12,12,140, 12, 12, 14; უდიდესია 14.

განტოლებათა სისტემის ამონახსნი — ეს არის რიცხვთა წყვილი (x;y)(x; y), რომელიც სისტემის ორივე განტოლებას აკმაყოფილებს. ამოხსნის ხერხები:

  • ჩასმა: ერთი განტოლებიდან yy-ს xx-ით გამოვსახავთ და მეორე განტოლებაში ჩავსვამთ;
  • შეკრება: განტოლებას მთლიანად (ორივე მხარეს) ისე ვამრავლებთ, რომ ერთ უცნობს ურთიერთსაწინააღმდეგო კოეფიციენტები ჰქონდეს, და განტოლებებს ვკრებთ;
  • დამხმარე ცვლადი: სიმეტრიულ სისტემაში (რომელიც xx-ისა და yy-ის გადასმით არ იცვლება) შემოგვაქვს s=x+ys = x + y და p=xyp = xy. მაშინ xx და yy არის t2−st+p=0t^2 - st + p = 0 განტოლების ფესვები;
  • გრაფიკული: ორი განტოლების გრაფიკის გადაკვეთის წერტილები სისტემის ამონახსნებია.

ორი წრფივი განტოლებისას წრფეები ან ერთ წერტილში იკვეთება (ერთი ამონახსნი), ან პარალელურია (ამონახსნი არ არის), ან ერთმანეთს ემთხვევა (უამრავი ამონახსნი).

უტოლობა სიბრტყეზე. y>kx+by > kx + b არის წრფე y=kx+by = kx + b-ის ზემოთ მდებარე ნახევარსიბრტყე; y<kx+by < kx + b — წრფის ქვემოთ. მკაცრი უტოლობისას (<<, >>) წრფე არ შედის (წყვეტილი ხაზი), არამკაცრისას (≤\le, ≥\ge) შედის. ნახევარსიბრტყის შესამოწმებლად ვიღებთ საცდელ წერტილს და უტოლობაში ვსვამთ. უტოლობათა სისტემის ამონახსნი არის ნახევარსიბრტყეების საერთო ნაწილი.

წრფივი დაპროგრამება. ვეძებთ z=px+qyz = px + qy გამოსახულების უდიდეს ან უმცირეს მნიშვნელობას უტოლობათა სისტემის ამონახსნთა მრავალკუთხედზე. შემოსაზღვრულ მრავალკუთხედზე zz უდიდეს და უმცირეს მნიშვნელობას მრავალკუთხედის წვეროზე იღებს. ამიტომ: (1) ვპოულობთ წვეროებს (მეზობელი წრფეების გადაკვეთით); (2) თითოეულ წვეროში ვითვლით zz-ს; (3) ვადარებთ.

მაგალითი 25

ამოხსენით სისტემა: {3x+2y=125x−2y=4\begin{cases} 3x + 2y = 12 \\ 5x - 2y = 4 \end{cases}

ამოხსნა

  1. yy-ის კოეფიციენტები 22 და −2-2 ურთიერთსაწინააღმდეგოა. განტოლებები შევკრიბოთ: 8x=168x = 16, ამიტომ x=2x = 2.
  2. ჩავსვათ პირველში: 3×2+2y=123 \times 2 + 2y = 12, 2y=62y = 6, y=3y = 3.
  3. შემოწმება: 3×2+2×3=123 \times 2 + 2 \times 3 = 12; 5×2−2×3=45 \times 2 - 2 \times 3 = 4.

პასუხი: (2;3)(2; 3)

მაგალითი 26

ამოხსენით სისტემა: {2x−y=1xy=3\begin{cases} 2x - y = 1 \\ xy = 3 \end{cases}

ამოხსნა

  1. პირველიდან y=2x−1y = 2x - 1.
  2. ჩავსვათ მეორეში: x(2x−1)=3x(2x - 1) = 3, ანუ 2x2−x−3=02x^2 - x - 3 = 0.
  3. D=1+24=25D = 1 + 24 = 25, x=1±54x = \dfrac{1 \pm 5}{4}, ანუ x=32x = \dfrac{3}{2} ან x=−1x = -1.
  4. y=2x−1y = 2x - 1: როცა x=32x = \dfrac{3}{2}, y=2y = 2; როცა x=−1x = -1, y=−3y = -3.
  5. შემოწმება: 32×2=3\dfrac{3}{2} \times 2 = 3 და (−1)×(−3)=3(-1) \times (-3) = 3.

პასუხი: (32;2)\left(\dfrac{3}{2}; 2\right) და (−1;−3)(-1; -3)

მაგალითი 27

ამოხსენით სისტემა: {x+y=5x2+y2=13\begin{cases} x + y = 5 \\ x^2 + y^2 = 13 \end{cases}

ამოხსნა

  1. სისტემა სიმეტრიულია. აღვნიშნოთ s=x+y=5s = x + y = 5 და p=xyp = xy.
  2. x2+y2=s2−2px^2 + y^2 = s^2 - 2p, ამიტომ 13=25−2p13 = 25 - 2p, აქედან p=6p = 6.
  3. xx და yy არის t2−5t+6=0t^2 - 5t + 6 = 0 განტოლების ფესვები: t=2t = 2 და t=3t = 3.
  4. შემოწმება: 2+3=52 + 3 = 5 და 4+9=134 + 9 = 13.

პასუხი: (2;3)(2; 3) და (3;2)(3; 2)

მაგალითი 28

უტოლობათა სისტემა: {y>x−2x+y≤4\begin{cases} y > x - 2 \\ x + y \le 4 \end{cases}. რომელი წერტილებია სისტემის ამონახსნი: (1;1)(1; 1), (3;2)(3; 2), (0;−3)(0; -3)?

ამოხსნა

  1. (1;1)(1; 1): 1>1−2=−11 > 1 - 2 = -1 სწორია; 1+1=2≤41 + 1 = 2 \le 4 სწორია. ამონახსნია.
  2. (3;2)(3; 2): 2>3−2=12 > 3 - 2 = 1 სწორია; 3+2=5≤43 + 2 = 5 \le 4 მცდარია. არ არის ამონახსნი.
  3. (0;−3)(0; -3): −3>0−2=−2-3 > 0 - 2 = -2 მცდარია. არ არის ამონახსნი.

პასუხი: მხოლოდ (1;1)(1; 1)

მაგალითი 29

იპოვეთ z=2x+3yz = 2x + 3y-ის უდიდესი და უმცირესი მნიშვნელობა, თუ x≥0x \ge 0, y≥0y \ge 0, x+y≤6x + y \le 6, x+2y≤8x + 2y \le 8.

ამოხსნა

  1. ამონახსნთა მრავალკუთხედის წვეროებია: (0;0)(0; 0); (6;0)(6; 0) (y=0y = 0 და x+y=6x + y = 6); (0;4)(0; 4) (x=0x = 0 და x+2y=8x + 2y = 8); წრფეების x+y=6x + y = 6 და x+2y=8x + 2y = 8 გადაკვეთა: მათი სხვაობა y=2y = 2, ამიტომ x=4x = 4, ანუ (4;2)(4; 2).
  2. zz წვეროებში: (0;0)(0; 0)-ზე 00; (6;0)(6; 0)-ზე 1212; (0;4)(0; 4)-ზე 1212; (4;2)(4; 2)-ზე 2×4+3×2=142 \times 4 + 3 \times 2 = 14.
  3. უდიდესია 14, უმცირესი — 0.

პასუხი: უდიდესი 14 (წერტილში (4;2)(4; 2)), უმცირესი 0 (წერტილში (0;0)(0; 0))

შეამოწმე თავი

  1. ამოხსენით: {x+y=7x−y=3\begin{cases} x + y = 7 \\ x - y = 3 \end{cases}
  2. ამოხსენით: {x+y=7xy=12\begin{cases} x + y = 7 \\ xy = 12 \end{cases}
  3. სისტემა: y<xy < x, x+y≤4x + y \le 4. არის თუ არა ამონახსნი (3;1)(3; 1) და (2;2)(2; 2)?

პასუხები: 1) (5;2)(5; 2) 2) (3;4)(3; 4) და (4;3)(4; 3) 3) (3;1)(3; 1) არის, (2;2)(2; 2) არ არის

§7. პარამეტრიანი განტოლება

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
პარამეტრი
ასო, რომელიც განტოლებაში რიცხვის ადგილას დგას და ამოხსნისას ფიქსირებულად ითვლება; პასუხი იწერება მისი მნიშვნელობების მიხედვით.მაგალითი: ax=6ax = 6-ში aa პარამეტრია: a=3a = 3-ზე x=2x = 2, ხოლო a=0a = 0-ზე ამონახსნი არ არის.

პარამეტრი — ეს არის ასო (მაგალითად, aa), რომელიც განტოლებაში რიცხვის ადგილას დგას, მაგრამ მისი მნიშვნელობა წინასწარ არ ვიცით. პარამეტრიანი განტოლების ამოხსნა ნიშნავს პასუხის დაწერას aa-ს ყველა მნიშვნელობისთვის, ჯგუფებად.

წესები:

  • წრფივი განტოლება kx=mkx = m, სადაც kk ან mm პარამეტრს შეიცავს: k=0k = 0 და k≠0k \ne 0 შემთხვევებს ცალკე განვიხილავთ (იხ. §1).
  • კვადრატული განტოლება: ამონახსნთა რაოდენობას განსაზღვრავს DD-ს ნიშანი: D>0D > 0 — ორი, D=0D = 0 — ერთი, D<0D < 0 — არცერთი. თუ უფროსი კოეფიციენტი პარამეტრს შეიცავს, ცალკე განვიხილავთ მისი ნულის ტოლობის შემთხვევას (განტოლება მაშინ წრფივია).
  • ორი სხვადასხვა დადებითი ფესვი: D>0D > 0, x1x2>0x_1 x_2 > 0 და x1+x2>0x_1 + x_2 > 0. რატომ? ნამრავლი დადებითია — ფესვებს ერთი ნიშანი აქვთ; ჯამი დადებითია — ორივე დადებითია.

მაგალითი 30

ამოხსენით განტოლება aa პარამეტრის ყველა მნიშვნელობისთვის: (a2−1)x=a+1(a^2 - 1)x = a + 1.

ამოხსნა

  1. კოეფიციენტი a2−1=(a−1)(a+1)a^2 - 1 = (a - 1)(a + 1) ნულია, როცა a=1a = 1 ან a=−1a = -1. განვიხილოთ ეს შემთხვევები ცალკე.
  2. a=1a = 1: განტოლება ხდება 0⋅x=20 \cdot x = 2 — ამონახსნი არ არის.
  3. a=−1a = -1: განტოლება ხდება 0⋅x=00 \cdot x = 0 — ამონახსნია ნებისმიერი რიცხვი.
  4. a≠±1a \ne \pm 1: x=a+1(a−1)(a+1)=1a−1x = \dfrac{a + 1}{(a - 1)(a + 1)} = \dfrac{1}{a - 1}.

პასუხი: a=1a = 1 — ამონახსნი არ არის; a=−1a = -1 — ნებისმიერი xx; სხვა aa-სთვის x=1a−1x = \dfrac{1}{a - 1}

მაგალითი 31

aa პარამეტრის რა მნიშვნელობებისთვის აქვს x2−4x+a=0x^2 - 4x + a = 0 განტოლებას ორი, ერთი, ან არცერთი ამონახსნი?

ამოხსნა

  1. D=16−4aD = 16 - 4a.
  2. D>0D > 0, როცა 16>4a16 > 4a, ანუ a<4a < 4 — ორი ამონახსნი.
  3. D=0D = 0, როცა a=4a = 4 — ერთი ამონახსნი (x=2x = 2).
  4. D<0D < 0, როცა a>4a > 4 — ამონახსნი არ არის.

პასუხი: a<4a < 4 — ორი; a=4a = 4 — ერთი; a>4a > 4 — არცერთი

მაგალითი 32

aa პარამეტრის რა მნიშვნელობებისთვის აქვს ax2−4x+1=0ax^2 - 4x + 1 = 0 განტოლებას ზუსტად ერთი ამონახსნი?

ამოხსნა

  1. უფროსი კოეფიციენტი შეიძლება ნული იყოს, ამიტომ ორი შემთხვევაა.
  2. a=0a = 0: განტოლება წრფივია, −4x+1=0-4x + 1 = 0, და ერთი ამონახსნი აქვს: x=14x = \dfrac{1}{4}.
  3. a≠0a \ne 0: განტოლება კვადრატულია და ერთი ფესვი მაშინაა, როცა D=16−4a=0D = 16 - 4a = 0, ანუ a=4a = 4.
  4. შემოწმება: a=4a = 4-ზე 4x2−4x+1=(2x−1)24x^2 - 4x + 1 = (2x - 1)^2, ფესვი x=12x = \dfrac{1}{2}.

პასუხი: a=0a = 0 და a=4a = 4

მაგალითი 33

aa პარამეტრის რა მნიშვნელობებისთვის აქვს x2−6x+a−2=0x^2 - 6x + a - 2 = 0 განტოლებას ორი სხვადასხვა დადებითი ფესვი?

ამოხსნა

  1. D>0D > 0: D=36−4(a−2)=44−4a>0D = 36 - 4(a - 2) = 44 - 4a > 0, აქედან a<11a < 11.
  2. ნამრავლი დადებითია: x1x2=a−2>0x_1 x_2 = a - 2 > 0, აქედან a>2a > 2.
  3. ჯამი დადებითია: x1+x2=6>0x_1 + x_2 = 6 > 0 — ყოველთვის სრულდება.
  4. სამივე პირობა ერთად: 2<a<112 < a < 11.
  5. შემოწმება: a=3a = 3-ზე x2−6x+1=0x^2 - 6x + 1 = 0, ფესვები 3±223 \pm 2\sqrt{2} (დაახლოებით 0,170{,}17 და 5,835{,}83) დადებითია.

პასუხი: 2<a<112 < a < 11

შეამოწმე თავი

  1. ამოხსენით ax=6ax = 6, როცა (ა) a=0a = 0; (ბ) a=3a = 3.
  2. aa-ს რა მნიშვნელობებზე არ აქვს x2+6x+a=0x^2 + 6x + a = 0 განტოლებას ნამდვილი ფესვი?
  3. aa-ს რა მნიშვნელობაზე აქვს x2−2x+a=0x^2 - 2x + a = 0 განტოლებას ერთი ფესვი?

პასუხები: 1) (ა) ამონახსნი არ არის; (ბ) x=2x = 2 2) a>9a > 9 3) a=1a = 1

§8. ტექსტური ამოცანები

ტექსტურ ამოცანას ოთხ ნაბიჯად ვხსნით: (1) უცნობს ვნიშნავთ ასოთი; (2) პირობიდან ვადგენთ განტოლებას ან სისტემას; (3) ვხსნით; (4) პასუხს ვამოწმებთ ამოცანის პირობასთან (დადებითობა, მთელობა, საზომი ერთეული).

ხშირი ტიპები:

  • მოძრაობა: s=vts = vt (გზა = სიჩქარე ×\times დრო). ერთმანეთისკენ მოძრაობისას სიჩქარეები ჯამდება. წყალზე: დინების მიმართულებით სიჩქარეა v+vდინv + v_{\text{დინ}}, დინების საწინააღმდეგოდ — v−vდინv - v_{\text{დინ}}.
  • სამუშაო: თუ მუშა სამუშაოს xx დღეში ასრულებს, ერთ დღეში ის აკეთებს სამუშაოს 1x\dfrac{1}{x} ნაწილს. ერთად მუშაობისას ნაწილები ჯამდება.
  • ხსნარი: მარილის მასა = ხსნარის მასა ×\times კონცენტრაცია. წყლის დამატებისას მარილის მასა არ იცვლება.
  • ორნიშნა რიცხვი: თუ ათეულთა ციფრია xx და ერთეულთა ციფრია yy, რიცხვია 10x+y10x + y.

მაგალითი 34

ორი მანქანა 360 კმ-ით დაშორებული ქალაქებიდან ერთმანეთისკენ გავიდა და 3 საათში შეხვდა ერთმანეთს. პირველის სიჩქარე მეორისაზე 20 კმ/სთ-ით მეტია. იპოვეთ სიჩქარეები.

ამოხსნა

  1. პირველის სიჩქარე xx კმ/სთ, მეორისა yy კმ/სთ. პირობით x−y=20x - y = 20.
  2. 3 საათში ისინი ერთად 360 კმ გადიან: 3(x+y)=3603(x + y) = 360, ანუ x+y=120x + y = 120.
  3. განტოლებები შევკრიბოთ: 2x=1402x = 140, x=70x = 70. მაშინ y=120−70=50y = 120 - 70 = 50.
  4. შემოწმება: 70−50=2070 - 50 = 20 და 3×70+3×50=3603 \times 70 + 3 \times 50 = 360.

პასუხი: 70 კმ/სთ და 50 კმ/სთ

მაგალითი 35

მოტორიანი ნავი 36 კმ-ს გადის დინების მიმართულებით და 36 კმ-ს უკან, დინების საწინააღმდეგოდ, სულ 5 საათში. დინების სიჩქარეა 3 კმ/სთ. იპოვეთ ნავის საკუთარი სიჩქარე.

ამოხსნა

  1. ნავის საკუთარი სიჩქარე vv კმ/სთ, v>3v > 3. დრო =გზასიჩქარე= \dfrac{\text{გზა}}{\text{სიჩქარე}}: 36v+3+36v−3=5\dfrac{36}{v + 3} + \dfrac{36}{v - 3} = 5.
  2. გავამრავლოთ (v+3)(v−3)(v + 3)(v - 3)-ზე: 36(v−3)+36(v+3)=5(v2−9)36(v - 3) + 36(v + 3) = 5(v^2 - 9), ანუ 72v=5v2−4572v = 5v^2 - 45.
  3. 5v2−72v−45=05v^2 - 72v - 45 = 0. D=5184+900=6084=782D = 5184 + 900 = 6084 = 78^2. v=72±7810v = \dfrac{72 \pm 78}{10}, ანუ v=15v = 15 ან v=−0,6v = -0{,}6.
  4. სიჩქარე დადებითია და v>3v > 3, ამიტომ v=15v = 15.
  5. შემოწმება: 3618+3612=2+3=5\dfrac{36}{18} + \dfrac{36}{12} = 2 + 3 = 5.

პასუხი: 15 კმ/სთ

მაგალითი 36

ორი მუშა ერთად სამუშაოს 6 დღეში ასრულებს. პირველი მარტო მას მეორეზე 5 დღით ადრე ასრულებს. რამდენ დღეში შეასრულებს სამუშაოს თითოეული მარტო?

ამოხსნა

  1. პირველი მარტო xx დღეში ასრულებს, მეორე — x+5x + 5 დღეში.
  2. ერთ დღეში ისინი ასრულებენ 1x\dfrac{1}{x} და 1x+5\dfrac{1}{x + 5} ნაწილს; ერთად — 16\dfrac{1}{6}-ს: 1x+1x+5=16\dfrac{1}{x} + \dfrac{1}{x + 5} = \dfrac{1}{6}.
  3. გავამრავლოთ 6x(x+5)6x(x + 5)-ზე: 6(x+5)+6x=x(x+5)6(x + 5) + 6x = x(x + 5), ანუ 12x+30=x2+5x12x + 30 = x^2 + 5x და x2−7x−30=0x^2 - 7x - 30 = 0.
  4. D=49+120=169D = 49 + 120 = 169, x=7±132x = \dfrac{7 \pm 13}{2}, ანუ x=10x = 10 ან x=−3x = -3. დღეთა რაოდენობა დადებითია, ამიტომ x=10x = 10 და x+5=15x + 5 = 15.
  5. შემოწმება: 110+115=330+230=16\dfrac{1}{10} + \dfrac{1}{15} = \dfrac{3}{30} + \dfrac{2}{30} = \dfrac{1}{6}.

პასუხი: პირველი 10 დღეში, მეორე 15 დღეში

მაგალითი 37

300 გრ 40%-იან მარილის ხსნარს წყალი დაამატეს და 25%-იანი ხსნარი მიიღეს. რამდენი გრამი წყალი დაამატეს?

ამოხსნა

  1. მარილის მასა: 300×0,4=120300 \times 0{,}4 = 120 გრ. წყლის დამატებისას ის არ იცვლება.
  2. დავამატოთ ww გრ წყალი. ახალი ხსნარის მასაა 300+w300 + w, ამიტომ 120300+w=0,25\dfrac{120}{300 + w} = 0{,}25.
  3. 300+w=120÷0,25=480300 + w = 120 \div 0{,}25 = 480, აქედან w=180w = 180.
  4. შემოწმება: 120480=0,25\dfrac{120}{480} = 0{,}25.

პასუხი: 180 გრ

მაგალითი 38

ორნიშნა რიცხვის ციფრთა ჯამია 11. თუ ციფრების ადგილებს შევცვლით, რიცხვი 27-ით გაიზრდება. იპოვეთ რიცხვი.

ამოხსნა

  1. ათეულთა ციფრი xx, ერთეულთა ციფრი yy. რიცხვია 10x+y10x + y, ციფრების გადასმის შემდეგ — 10y+x10y + x.
  2. x+y=11x + y = 11 და (10y+x)−(10x+y)=27(10y + x) - (10x + y) = 27, ანუ 9y−9x=279y - 9x = 27 და y−x=3y - x = 3.
  3. განტოლებები შევკრიბოთ: 2y=142y = 14, y=7y = 7. მაშინ x=11−7=4x = 11 - 7 = 4.
  4. შემოწმება: რიცხვი 47, გადასმის შემდეგ 74, და 74−47=2774 - 47 = 27.

პასუხი: 47

შეამოწმე თავი

  1. ორი რიცხვის ჯამია 30, სხვაობა — 8. იპოვეთ რიცხვები.
  2. მოტოციკლისტი 90 კმ/სთ სიჩქარით მოძრაობს. რამდენ კილომეტრს გაივლის 2 საათსა და 30 წუთში?
  3. ერთი მუშა სამუშაოს 12 დღეში ასრულებს, მეორე — 6 დღეში. რამდენ დღეში შეასრულებენ ერთად?

პასუხები: 1) 19 და 11 2) 225 კმ 3) 4 დღეში

მოკლედ

  • ax=bax = b: a≠0a \ne 0 — x=bax = \dfrac{b}{a}; a=0a = 0, b≠0b \ne 0 — ამონახსნი არ არის; a=b=0a = b = 0 — ნებისმიერი xx.
  • ax2+bx+c=0ax^2 + bx + c = 0: D=b2−4acD = b^2 - 4ac; D>0D > 0 — ორი ფესვი −b±D2a\dfrac{-b \pm \sqrt{D}}{2a}, D=0D = 0 — ერთი, D<0D < 0 — არცერთი. ვიეტი: x1+x2=−bax_1 + x_2 = -\dfrac{b}{a}, x1x2=cax_1 x_2 = \dfrac{c}{a}; x12+x22=(x1+x2)2−2x1x2x_1^2 + x_2^2 = (x_1 + x_2)^2 - 2x_1 x_2.
  • უარყოფით რიცხვზე გამრავლებისას ან გაყოფისას უტოლობის ნიშანი იცვლება.
  • a>0a > 0: ax2+bx+c<0ax^2 + bx + c < 0 ფესვებს შორისაა, >0> 0 — ფესვების გარეთ. წილადისთვის — ინტერვალთა მეთოდი; მნიშვნელის ნული პასუხში არ შედის.
  • PQ=0  ⟺  P=0\dfrac{P}{Q} = 0 \iff P = 0 და Q≠0Q \ne 0.
  • f=g  ⟺  g≥0\sqrt{f} = g \iff g \ge 0 და f=g2f = g^2. f<g  ⟺  f≥0\sqrt{f} < g \iff f \ge 0, g>0g > 0, f<g2f < g^2. f>g\sqrt{f} > g: (g<0g < 0, f≥0f \ge 0) ან (g≥0g \ge 0, f>g2f > g^2).
  • af=ag  ⟺  f=ga^f = a^g \iff f = g; t=axt = a^x, t>0t > 0. af>aga^f > a^g: a>1a > 1 — f>gf > g, 0<a<10 < a < 1 — f<gf < g.
  • log⁡af=b  ⟺  f=ab\log_a f = b \iff f = a^b; ლოგარითმის ქვეშ ყოველთვის >0> 0. log⁡af>log⁡ag\log_a f > \log_a g: a>1a > 1 — f>gf > g, 0<a<10 < a < 1 — f<gf < g.
  • ∣u∣=c  ⟺  u=±c|u| = c \iff u = \pm c; ∣u∣<c  ⟺  −c<u<c|u| < c \iff -c < u < c; ∣u∣>c  ⟺  u<−c|u| > c \iff u < -c ან u>cu > c; ∣u∣=g  ⟺  g≥0|u| = g \iff g \ge 0 და u=±gu = \pm g.
  • სისტემა: ჩასმა, შეკრება, s=x+ys = x + y და p=xyp = xy (t2−st+p=0t^2 - st + p = 0). უტოლობა სიბრტყეზე: საცდელი წერტილი; წრფივი დაპროგრამება — zz ყველა წვეროში.
  • პარამეტრი: ჯერ კოეფიციენტის ნულის შემთხვევა; კვადრატულში ამონახსნთა რაოდენობა DD-ს ნიშნით.
  • ტექსტური ამოცანა: s=vts = vt; სამუშაო 1x\dfrac{1}{x} დღეში; ბოლოს პასუხი პირობასთან შეამოწმეთ.
  • ტრიგონომეტრიული განტოლებები იხილეთ გაკვეთილში „ტრიგონომეტრია".