§1. სიმრავლეები და ოპერაციები მათზე
ამ ნაწილის ტერმინები (11)
- არათავსებადი გამონათქვამები
- გამონათქვამთა ერთობლიობა, რომლისთვისაც ცვლადების ისეთი მნიშვნელობები არ არსებობს, რომ ყველა ერთდროულად ჭეშმარიტი იყოს.მაგალითი: x > 3 და x < 2 არათავსებადია.
- გაერთიანება
- ყველა ელემენტი, რომელიც ერთ ან მეორე სიმრავლეშია (ან ორივეში); იწერება A ∪ B.მაგალითი: {1, 2} ∪ {2, 3} = {1, 2, 3}.
- დამატება
- ყველა ის ელემენტი უნივერსალური სიმრავლიდან, რომელიც მოცემულ სიმრავლეში არ არის.მაგალითი: U = {1, ..., 5}, A = {1, 2}: A-ს დამატებაა {3, 4, 5}.
- დეკარტული ნამრავლი
- ყველა დალაგებული წყვილი (a, b), სადაც a პირველი სიმრავლიდანაა, b — მეორედან.მაგალითი: {1, 2} × {x} = {(1, x), (2, x)}.
- ვენის დიაგრამა
- სიმრავლეების გამოსახვა წრეებით მართკუთხედის შიგნით; წრეების გადაფარებული არე არის თანაკვეთა.მაგალითი: ორი წრე: მათი საერთო არე მოსწავლეებია, რომლებიც ორივე წრეში დადიან.
- თანაკვეთა
- საერთო ელემენტები, რომლებიც ორივე სიმრავლეშია; იწერება A ∩ B.მაგალითი: {1, 2, 3} ∩ {2, 3, 4} = {2, 3}.
- კონტრაპოზიციური გამონათქვამი
- დებულება „თუ არა q, მაშინ არა p“ — ის ტოლფასია დებულების „თუ p, მაშინ q“.მაგალითი: „თუ 6-ზე იყოფა, 3-ზე იყოფა“ — კონტრაპოზიციური: „თუ 3-ზე არ იყოფა, 6-ზე არ იყოფა“.
- სიმრავლე
- ობიექტების ერთობლიობა; მისი ელემენტების რიგი და გამეორება არ ითვლება.მაგალითი: {1, 2, 2, 3} = {3, 2, 1} — სამელემენტიანი სიმრავლეა.
- სხვაობა
- პირველი სიმრავლის ის ელემენტები, რომლებიც მეორეში არ არის; იწერება A \ B.მაგალითი: {1, 2, 3} \ {2, 3, 4} = {1}.
- ქვესიმრავლე
- სიმრავლე, რომლის ყველა ელემენტი მეორე სიმრავლეშიც არის; იწერება B ⊆ A.მაგალითი: {2, 3} ⊆ {1, 2, 3}.
- ცარიელი სიმრავლე
- სიმრავლე, რომელშიც არც ერთი ელემენტი არ არის; იწერება ∅.მაგალითი: სიმრავლე „ნატურალური რიცხვები, რომლებიც 1-ზე ნაკლებია“ ცარიელია.
სიმრავლე — ობიექტების ერთობლიობა; ობიექტებს ელემენტები ეწოდება. ჩანაწერი ნიშნავს „ არის -ს ელემენტი", — „არ არის". სიმრავლეს ვწერთ ფიგურულ ფრჩხილებში: . სიმრავლეში ელემენტების რიგი და გამეორება არ ითვლება: , ორივე სამელემენტიანია.
ქვესიმრავლე. , თუ -ს ყოველი ელემენტი -შიც არის. ყოველი სიმრავლე საკუთარი თავის ქვესიმრავლეა. ორი სიმრავლე ტოლია (), თუ და . ცარიელი სიმრავლე — სიმრავლე, რომელსაც ელემენტი არ აქვს; ის ყოველი სიმრავლის ქვესიმრავლეა.
ნიშნები და სხვადასხვაა. აკავშირებს ელემენტს სიმრავლესთან (), — სიმრავლეს სიმრავლესთან ().
ოპერაციები. ვთქვათ, უნივერსალური სიმრავლეა (ყველა განსახილველი ელემენტი).
- გაერთიანება — ელემენტები, რომლებიც არის -ში ან -ში (ან ორივეში).
- თანაკვეთა — ელემენტები, რომლებიც არის ორივე სიმრავლეში. თუ ასეთი ელემენტი არ არის, .
- სხვაობა — -ს ელემენტები, რომლებიც -ში არ არის.
- დამატება — -ს ელემენტები, რომლებიც -ში არ არის.
- დეკარტული ნამრავლი — ყველა დალაგებული წყვილი , სადაც , . წყვილში რიგი მნიშვნელოვანია: .
ვენის დიაგრამა. სიმრავლეს წრე გამოხატავს, -ს — მართკუთხედი, რომელშიც წრეები არის. ორი წრის გადაფარებული არე არის თანაკვეთა.
დე მორგანის კანონები: და .
ელემენტების რაოდენობა. აღნიშნავს -ს ელემენტების რაოდენობას. . -ელემენტიან სიმრავლეს ქვესიმრავლე აქვს (ცარიელი და თვით სიმრავლე ჩათვლით): ყოველ ელემენტზე ორი არჩევანია — შედის ქვესიმრავლეში თუ არა.
მაგალითი 1
და . იპოვეთ , , და .
ამოხსნა
- თანაკვეთა — საერთო ელემენტები: .
- გაერთიანება — ყველა ელემენტი, თითო-თითო ჯერ: .
- — -ს ელემენტები, რომლებიც -ში არ არის: .
- — -ს ელემენტები, რომლებიც -ში არ არის: .
პასუხი: ; ; ;
მაგალითი 2
, , . იპოვეთ და შეამოწმეთ დე მორგანის კანონი.
ამოხსნა
- .
- დამატება -დან: .
- , .
- — იგივე სიმრავლეა, ე.ი. კანონი სრულდება.
პასუხი:
მაგალითი 3
და . რამდენი ელემენტი აქვს -ს და რამდენი ქვესიმრავლე აქვს -ს?
ამოხსნა
- .
- .
- -ს ქვესიმრავლეები: ; სამი ერთელემენტიანი; სამი ორელემენტიანი; თვითონ: .
პასუხი: -ში 6 ელემენტია; -ს 8 ქვესიმრავლე აქვს.
მაგალითი 4
რომელი წინადადებაა მცდარი: „არსებობს სიმრავლე, რომელსაც მხოლოდ (ა) 2, (ბ) 4, (გ) 6, (დ) 8 ქვესიმრავლე აქვს"?
ამოხსნა
- -ელემენტიან სიმრავლეს ქვესიმრავლე აქვს.
- : ; : ; : .
- 6 არ არის 2-ის ხარისხი (, ), ამიტომ ექვსი ქვესიმრავლე არც ერთ სიმრავლეს არა აქვს.
პასუხი: მცდარია (გ): ექვსი ქვესიმრავლე
მაგალითი 5
. რომელი დებულებებია ჭეშმარიტი: ; ; ; ; ?
ამოხსნა
- — ჭეშმარიტია: 2 ელემენტია.
- — ჭეშმარიტია: -ის ერთადერთი ელემენტი -შია.
- — მცდარია: -ს ელემენტებია 1, 2, 3, ხოლო სიმრავლეა და არა ელემენტი.
- — ჭეშმარიტია: ცარიელი სიმრავლე ყველას ქვესიმრავლეა.
- — მცდარია.
პასუხი: ჭეშმარიტია , ,
შეამოწმე თავი
- , . იპოვეთ და .
- , . რამდენი ელემენტი აქვს -ს?
- რამდენი ქვესიმრავლე აქვს 4-ელემენტიან სიმრავლეს?
პასუხები: 1) ; 2) 20 3) 16
§2. ელემენტების დათვლა: ჩართვა-გამორიცხვა
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- ელემენტი
- ობიექტი, რომელიც სიმრავლეში შედის; იწერება a ∈ A.მაგალითი: 2 ∈ {1, 2, 3}, მაგრამ 4 ∉ {1, 2, 3}.
ორი სიმრავლის გაერთიანება. რატომ? ელემენტები, რომლებიც ორივე სიმრავლეშია, -შიც ერთხელ დავთვალეთ და -შიც ერთხელ, სულ ორჯერ; ერთხელ უნდა გამოვაკლოთ.
სხვა ფორმულები.
- (მხოლოდ -ში მყოფები);
- (არცერთ სიმრავლეში არ მყოფები).
მაგალითი 6
40 მოსწავლიდან 25 დადის მათემატიკის წრეში, 18 — ფიზიკის წრეში, 8 — ორივეში. რამდენი მოსწავლე არ დადის არცერთ წრეში?
ამოხსნა
- (ორივეში მყოფები ორჯერ დავთვალეთ, ერთხელ გამოვაკელით).
- წრეში დადის 35 მოსწავლე, არცერთში — .
პასუხი: 5 მოსწავლე
მაგალითი 7
სიმრავლეში 15 ელემენტია, მათგან ზუსტად 6 ელემენტი -შიც არის. რამდენი ელემენტია -ში, თუ -ში 27 ელემენტია?
ამოხსნა
- , , .
- , ე.ი. .
- .
- შემოწმება: მხოლოდ -ში: ; .
პასუხი: 18 ელემენტი
მაგალითი 8
არის პირველი 60 ლუწი ნატურალური რიცხვის სიმრავლე, — პირველი 30 სამის ჯერადი ნატურალური რიცხვის სიმრავლე. რამდენი ელემენტია -ში?
ამოხსნა
- , .
- — რიცხვები, რომლებიც ლუწიც არის და 3-ის ჯერადიც, ანუ 6-ის ჯერადები, -ის ჩათვლით: .
- , ამიტომ .
- .
პასუხი: 75 ელემენტი
მაგალითი 9
სიმრავლეში 30 ელემენტით მეტია, ვიდრე -ში, ხოლო -ში სამჯერ მეტი ელემენტია, ვიდრე -ში. რამდენი ელემენტია -ში?
ამოხსნა
- შედგება -სგან და იმ ელემენტებისგან, რომლებიც მხოლოდ -შია. ამიტომ .
- აღვნიშნოთ . მაშინ და .
- , .
- შემოწმება: , ✓.
პასუხი: 15 ელემენტი
მაგალითი 10
სიმრავლეში ელემენტების რაოდენობა -ჯერ მეტია, ვიდრე -ში. 28 ელემენტისგან შედგება, — 5 ელემენტისგან. რას უდრის ?
ამოხსნა
- .
- , ამიტომ .
- , ამიტომ შეიძლება იყოს .
- , ამიტომ . დარჩა და .
- გვაძლევს , ე.ი. — ეს არ გამოდგება ( ცარიელი იქნება). : , , .
- შემოწმება: ✓.
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- 30 მოსწავლიდან 18 სწავლობს ინგლისურს, 15 — გერმანულს, 7 — ორივეს. რამდენი არ სწავლობს არცერთს?
- , , . რას უდრის ?
- 20 მოსწავლე დადის ჭადრაკზე, 6 მათგანი ფეხბურთზეც. რამდენი დადის მხოლოდ ჭადრაკზე?
პასუხები: 1) 4: , 2) 17 3) 14
§3. სამი სიმრავლე
სამი სიმრავლის გაერთიანება. რატომ? ელემენტი, რომელიც სამივეშია, ჯერ 3-ჯერ დავთვალეთ (, , ), შემდეგ 3-ჯერ გამოვაკელით (სამი წყვილი) — ახლა 0-ჯერ ითვლება; ამიტომ ერთხელ ისევ ემატება.
ზუსტად ორში მყოფები. თუ , , უკვე შეიცავს სამივეში მყოფებს, მაშინ ზუსტად ორ სიმრავლეში მყოფთა რაოდენობაა მაგალითად, მხოლოდ -სა და -ში მყოფები: .
მაგალითი 11
100 მოსწავლიდან 50 დადის მათემატიკაზე (), 40 — ფიზიკაზე (), 30 — ქიმიაზე (). მათემატიკასა და ფიზიკაზე დადის 15, მათემატიკასა და ქიმიაზე — 10, ფიზიკასა და ქიმიაზე — 8, სამივეზე — 5. რამდენი მოსწავლე არ დადის არცერთზე?
ამოხსნა
- ვიყენებთ სამი სიმრავლის ფორმულას: .
- ; ; ; .
- არცერთზე დადის .
პასუხი: 8 მოსწავლე
მაგალითი 12
სამ წრეში (, , ) მოსწავლეთა რაოდენობები: -სა და -ში ერთად — 18, -სა და -ში — 13, -სა და -ში — 15 (ამ რიცხვებში სამივეში მყოფებიც შედის). სამივეში 7 მოსწავლეა. რამდენი მოსწავლე მონაწილეობს ზუსტად ორ წრეში?
ამოხსნა
- თითოეულ წყვილში სამივეში მყოფი 7 მოსწავლე შედის: მხოლოდ ორ წრეში: , , .
- ჯამი: .
- შემოწმება ფორმულით: .
პასუხი: 25 მოსწავლე
შეამოწმე თავი
- , , ; , , ; . რას უდრის ?
- წყვილური თანაკვეთები 9, 7, 6, სამივე — 3. რამდენია ზუსტად ორში მყოფი?
- იმავე მონაცემებით რამდენია მხოლოდ პირველ და მეორე სიმრავლეში მყოფი ()?
პასუხები: 1) 18: 2) 13: 3) 6:
§4. გამონათქვამები და ლოგიკური ოპერაციები
ამ ნაწილის ტერმინები (4)
- გამონათქვამი
- წინადადება, რომელიც ან ჭეშმარიტია, ან მცდარი.მაგალითი: „7 მარტივია“ ჭეშმარიტია; „9 მარტივია“ მცდარია.
- ზოგადმართებული გამონათქვამი
- გამონათქვამი, რომელიც ცვლადების ყველა მნიშვნელობისას ჭეშმარიტია.მაგალითი: (A ∧ B) ⇒ A ყოველთვის ჭეშმარიტია.
- ტოლფასი გამონათქვამები
- გამონათქვამები, რომლებსაც ჭეშმარიტულ მნიშვნელობათა ცხრილში ერთნაირი სვეტი აქვთ.მაგალითი: ¬(p ∨ q) და ¬p ∧ ¬q ტოლფასია.
- ჭეშმარიტულ მნიშვნელობათა ცხრილი
- ცხრილი, რომელიც აჩვენებს გამონათქვამის მნიშვნელობას (1 ან 0) ცვლადების ყველა მნიშვნელობისთვის.მაგალითი: ორი ცვლადისთვის ცხრილს 2² = 4 სტრიქონი აქვს.
გამონათქვამი — თხრობითი წინადადება, რომელიც ან ჭეშმარიტია (1), ან მცდარი (0). „7 მარტივი რიცხვია" ჭეშმარიტი გამონათქვამია, „9 მარტივი რიცხვია" — მცდარი.
ლოგიკური ოპერაციები ( და გამონათქვამებია):
- უარყოფა — „არა ";
- კონიუნქცია — „ და ";
- დიზიუნქცია — „ ან " (ორივე შეიძლება იყოს ჭეშმარიტი);
- იმპლიკაცია — „თუ , მაშინ ";
- ეკვივალენცია — „ მაშინ და მხოლოდ მაშინ, როცა ".
ჭეშმარიტულ მნიშვნელობათა ცხრილი:
| 1 | 1 | 0 | 1 | 1 | 1 | 1 |
| 1 | 0 | 0 | 0 | 1 | 0 | 0 |
| 0 | 1 | 1 | 0 | 1 | 1 | 0 |
| 0 | 0 | 1 | 0 | 0 | 1 | 1 |
იმპლიკაცია მცდარია მხოლოდ მაშინ, როცა ჭეშმარიტია, კი მცდარი. თუ მცდარია, იმპლიკაცია ყოველთვის ჭეშმარიტია. ამიტომ .
ტოლფასი გამონათქვამები () — ისეთები, რომლებსაც ცხრილში ერთნაირი ბოლო სვეტი აქვთ. თუ გამონათქვამში ცვლადია, ცხრილში სტრიქონია. ზოგადმართებული გამონათქვამი (ტავტოლოგია) ყოველთვის ჭეშმარიტია: ბოლო სვეტში მხოლოდ 1-ებია.
დე მორგანის კანონები: და .
მაგალითი 13
დაამტკიცეთ ცხრილით, რომ და ტოლფასია.
ამოხსნა
- ორი ცვლადისთვის ცხრილს 4 სტრიქონი აქვს: .
- : ; ამიტომ : .
- : ; : ; ამიტომ : .
- ბოლო სვეტები ერთნაირია.
პასუხი: გამონათქვამები ტოლფასია (ეს დე მორგანის კანონია).
მაგალითი 14
ოპერაცია მოცემულია ცხრილით: ; ; ; . რომელი გამოსახულებაა მისი ტოლფასი: ; ; ?
ამოხსნა
- : — არ ემთხვევა (-ზე უნდა იყოს 0).
- : — არ ემთხვევა.
- : ; : ; ორივეს „და": — ემთხვევა.
პასუხი: („ან ერთი, ან მეორე, მაგრამ არა ორივე")
მაგალითი 15
რომელია ჭეშმარიტი და -ს ნებისმიერი მნიშვნელობისთვის: 1) ; 2) ; 3) ; 4) ?
ამოხსნა
- იმპლიკაცია მცდარია მხოლოდ მაშინ, როცა პირობა ჭეშმარიტია და დასკვნა მცდარი. ვეძებთ ასეთ შემთხვევებს.
- პირველი: თუ ჭეშმარიტია, ჭეშმარიტია — მცდარი შემთხვევა არ არის, ე.ი. ზოგადმართებულია.
- მეორე: , — , ხოლო — იმპლიკაცია მცდარია.
- მესამე: , — , ხოლო — მცდარია.
- მეოთხე: თუ ჭეშმარიტია, ჭეშმარიტია — მცდარი შემთხვევა არ არის.
პასუხი: ჭეშმარიტია 1) და 4)
მაგალითი 16
: „7 მარტივია" (1), : „9 მარტივია" (0), : „12 იყოფა 4-ზე" (1). იპოვეთ , , და -ს მნიშვნელობები.
ამოხსნა
- ; .
- (ჭეშმარიტი პირობა, მცდარი დასკვნა).
- ; .
- (მნიშვნელობები სხვადასხვაა).
პასუხი: ; ; ;
მაგალითი 17
დაამტკიცეთ, რომ .
ამოხსნა
- სვეტი სტრიქონებზე: . მისი უარყოფა: .
- : ; : ; ; ; , ანუ .
- სვეტები ერთნაირია.
პასუხი: გამონათქვამები ტოლფასია: „თუ , მაშინ "-ს უარყოფა არის „ და არა ".
შეამოწმე თავი
- , . რას უდრის ?
- ჭეშმარიტია თუ მცდარი: „თუ , მაშინ 3 ლუწია"?
- რამდენი სტრიქონია ჭეშმარიტულ მნიშვნელობათა ცხრილში სამი ცვლადისთვის?
პასუხები: 1) 0: , 2) ჭეშმარიტია: პირობა მცდარია 3) 8:
§5. იმპლიკაციის სახეები, კვანტორები და გამომდინარეობა
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- იმპლიკაცია
- გამონათქვამი „თუ p, მაშინ q“; ის მცდარია მხოლოდ მაშინ, როცა p ჭეშმარიტია, q კი მცდარი.მაგალითი: „თუ 2 + 2 = 5, მაშინ 3 ლუწია“ ჭეშმარიტია, რადგან პირობა მცდარია.
- კვანტორი
- სიტყვები „ყოველი“ (∀) და „არსებობს“ (∃), რომლებითაც ვამბობთ, რამდენ ელემენტზე სრულდება პირობა.მაგალითი: „არსებობს მარტივი ლუწი რიცხვი“ — მართლაც, 2.
- კონტრმაგალითი
- ერთი კონკრეტული შემთხვევა, რომელიც აჩვენებს, რომ დებულება „ყოველთვის“ მცდარია.მაგალითი: „ყოველი მარტივი რიცხვი კენტია“: კონტრმაგალითია 2.
ოთხი დებულება. დებულებისთვის:
- კონვერსიული — ;
- ინვერსიული — ;
- კონტრაპოზიციური — .
კონტრაპოზიციის კანონი: — საწყისი და კონტრაპოზიციური ერთდროულად ჭეშმარიტია ან მცდარი. კონვერსიული და ინვერსიული ერთმანეთის ტოლფასია, მაგრამ საწყისისგან დამოუკიდებელია.
საკმარისი და აუცილებელი პირობა. თუ ჭეშმარიტია, არის -სთვის საკმარისი პირობა, — -სთვის აუცილებელი პირობა.
ლოგიკური გამომდინარეობა. -დან გამომდინარეობს , თუ ყოველთვის, როცა ჭეშმარიტია, -ც ჭეშმარიტია — ანუ ზოგადმართებულია. დამტკიცება არის ცნობილი ჭეშმარიტი დებულებებიდან გამომდინარეობის ჯაჭვი.
თავსებადობა. გამონათქვამთა ერთობლიობა თავსებადია, თუ ცვლადებს არსებობს ისეთი მნიშვნელობები, რომლებისთვისაც ყველა გამონათქვამი ერთდროულად ჭეშმარიტია. თუ ასეთი მნიშვნელობები არ არსებობს, ერთობლიობა არათავსებადია.
კვანტორები. — „ყოველი", „ნებისმიერი"; — „არსებობს". უარყოფა:
- — „ყოველი"-ს უარყოფაა „არსებობს ისეთი, რომლისთვისაც არა";
- .
კვანტორს ვცვლით და თვით პირობას ვუარყოფთ.
მაგალითი 18
დებულება: „თუ ნატურალური რიცხვი 6-ზე იყოფა, მაშინ ის 3-ზე იყოფა". ჩამოწერეთ კონვერსიული, ინვერსიული და კონტრაპოზიციური დებულებები და თქვით, რომელია ჭეშმარიტი.
ამოხსნა
- : „რიცხვი 6-ზე იყოფა"; : „რიცხვი 3-ზე იყოფა". საწყისი: .
- საწყისი ჭეშმარიტია: , ამიტომ 6-ის ყოველი ჯერადი 3-ის ჯერადიცაა.
- კონვერსიული (): „თუ 3-ზე იყოფა, მაშინ 6-ზე იყოფა" — მცდარია, კონტრმაგალითი .
- ინვერსიული (): „თუ 6-ზე არ იყოფა, მაშინ 3-ზე არ იყოფა" — მცდარია, იგივე კონტრმაგალითი .
- კონტრაპოზიციური (): „თუ 3-ზე არ იყოფა, მაშინ 6-ზე არ იყოფა" — ჭეშმარიტია, როგორც საწყისის ტოლფასი.
პასუხი: ჭეშმარიტია საწყისი და კონტრაპოზიციური; მცდარია კონვერსიული და ინვერსიული.
მაგალითი 19
დაწერეთ უარყოფა: ა) „ყოველი მარტივი რიცხვი კენტია"; ბ) „არსებობს ნატურალური რიცხვი, რომლისთვისაც ".
ამოხსნა
- ა) იცვლება -ით, პირობა უარყოფილია: „არსებობს მარტივი რიცხვი, რომელიც კენტი არ არის" (ანუ ლუწია).
- შემოწმება: ასეთია 2, ამიტომ ა) დებულება თვითონ მცდარია, მისი უარყოფა — ჭეშმარიტი.
- ბ) იცვლება -ით: „ყოველი ნატურალური -ისთვის ".
- შემოწმება: -ზე , ამიტომ ბ) დებულება ჭეშმარიტია, მისი უარყოფა — მცდარი.
პასუხი: ა) არსებობს მარტივი რიცხვი, რომელიც ლუწია; ბ) ყოველი ნატურალური -ისთვის
მაგალითი 20
და ნამდვილი რიცხვებია. რა პირობას უნდა აკმაყოფილებდეს ( თუ ), რომ დებულება „თუ , მაშინ " ყოველთვის ჭეშმარიტი იყოს?
ამოხსნა
- : ნიშნავს — დასკვნა მცდარია. მაგალითად, , : , მაგრამ . დასკვნა არ სრულდება.
- : მხოლოდ მაშინ, როცა და სხვადასხვა ნიშნისაა, ე.ი. .
- შემოწმება: , : და ✓.
პასუხი:
მაგალითი 21
თავსებადია თუ არა გამონათქვამთა ერთობლიობა: ა) ; ბ) ? გამომდინარეობს თუ არა „"-დან „"?
ამოხსნა
- ა) ორივეს აკმაყოფილებს: და — თავსებადია.
- ბ) უნდა იყოს და ამასთან , მაგრამ , ამიტომ ასეთი არ არსებობს — არათავსებადია.
- თუ , მაშინ (რადგან ) — ყოველთვის, როცა პირველი ჭეშმარიტია, მეორეც ჭეშმარიტია, ე.ი. გამომდინარეობს.
- უკუ მიმართულებით არა: -ზე ჭეშმარიტია, — არა.
პასუხი: ა) თავსებადია; ბ) არათავსებადია; „"-დან „" გამომდინარეობს
შეამოწმე თავი
- დაწერეთ უარყოფა: „ყოველი ნატურალური რიცხვი 2-ზე იყოფა".
- : „თუ , მაშინ ". რა არის კონტრაპოზიციური დებულება?
- თავსებადია თუ არა ?
პასუხები: 1) არსებობს ნატურალური რიცხვი, რომელიც 2-ზე არ იყოფა (მაგალითად, რიცხვი 3). 2) თუ , მაშინ 3) დიახ:
§6. დებულებების დასაბუთების მეთოდები
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- მათემატიკური ინდუქცია
- დამტკიცების მეთოდი: ვამოწმებთ პირველ შემთხვევას (ბაზა) და ვამტკიცებთ, რომ k-ზე სიმართლიდან k + 1-ზეც გამომდინარეობს (ნაბიჯი).მაგალითი: 1 + 3 + ... + (2n − 1) = n²: n = 1-ზე 1 = 1²; k → k + 1: k² + (2k + 1) = (k + 1)².
დამტკიცება ნიშნავს, რომ ცნობილი ჭეშმარიტი დებულებებიდან ლოგიკური ნაბიჯებით მივდივართ იმ დებულებამდე, რომლის დამტკიცებაც გვინდა. რამდენიმე შემოწმებული მაგალითი დამტკიცება არ არის.
1. პირდაპირი დამტკიცება. ვწერთ ნაბიჯებს პირობიდან დასკვნამდე.
2. კონტრმაგალითი. დებულების „ყოველი -ისთვის " უარსაყოფად საკმარისია ერთი , რომლისთვისაც მცდარია.
3. საწინააღმდეგოს დაშვება. ვუშვებთ, რომ დასამტკიცებელი დებულება მცდარია (ვწერთ მის უარყოფას), და ლოგიკური ნაბიჯებით მივდივართ წინააღმდეგობამდე. მაშასადამე, დაშვება მცდარია და დასამტკიცებელი ჭეშმარიტია.
4. მათემატიკური ინდუქცია. დებულება ყოველი ნატურალური -ისთვის დამტკიცებულია, თუ:
- (ა) ბაზა: ის მართებულია -ზე;
- (ბ) ნაბიჯი: -ზე მართებულობის დაშვებიდან (ინდუქციური დაშვება) გამომდინარეობს -ზე მართებულობა.
რატომ მუშაობს? ბაზა გვაძლევს -ს; ნაბიჯი — -ს; კვლავ ნაბიჯი — -ს და ა.შ.
მაგალითი 22
დაამტკიცეთ, რომ ორი ზედიზედ ნატურალური რიცხვის ნამრავლი ლუწია.
ამოხსნა
- რიცხვები არის და . ნამრავლია .
- თუ ლუწია, და — იყოფა 2-ზე.
- თუ კენტია, , მაშინ და — იყოფა 2-ზე.
- ორივე შემთხვევაში ნამრავლი ლუწია.
პასუხი: დამტკიცებულია
მაგალითი 23
ჭეშმარიტია თუ არა: „ყოველი ნატურალური -ისთვის მარტივი რიცხვია"?
ამოხსნა
- : — მარტივია; : — მარტივია; : — მარტივია. ეს არ ამტკიცებს დებულებას.
- ვცადოთ : .
- შედგენილია: მივიღეთ კონტრმაგალითი.
პასუხი: მცდარია; კონტრმაგალითი ,
მაგალითი 24
დაამტკიცეთ, რომ ირაციონალურია.
ამოხსნა
- დავუშვათ საწინააღმდეგო: , სადაც უკვეცი წილადია (საერთო გამყოფი 1-ია).
- ავიყვანოთ კვადრატში: , ე.ი. . მარჯვენა მხარე ლუწია, ამიტომ ლუწია, ე.ი. ლუწია: .
- ჩავსვათ: , ე.ი. . ამიტომ ლუწია და ლუწია.
- ორივე, და , ლუწია — მათ საერთო გამყოფი 2 აქვთ. ეს ეწინააღმდეგება პირველ ნაბიჯს (წილადი უკვეცია).
- დაშვება მცდარია, ე.ი. წილადად არ ჩაიწერება.
პასუხი: ირაციონალურია
მაგალითი 25
მათემატიკური ინდუქციით დაამტკიცეთ, რომ .
ამოხსნა
- ბაზა: -ზე მარცხენა მხარე 1-ია, მარჯვენა — ტოლია.
- ინდუქციური დაშვება: ვთქვათ, -ზე ჭეშმარიტია: .
- ნაბიჯი: -ზე მარცხენა მხარეა .
- — ეს ზუსტად მარჯვენა მხარეა -ზე.
- ბაზა და ნაბიჯი ჭეშმარიტია, ამიტომ ტოლობა ყოველი ნატურალური -ისთვის მართებულია.
პასუხი: პირველი კენტი რიცხვის ჯამი არის
მაგალითი 26
ინდუქციით დაამტკიცეთ, რომ იყოფა 6-ზე ყოველი ნატურალური -ისთვის.
ამოხსნა
- ბაზა: : იყოფა 6-ზე.
- დაშვება: იყოფა 6-ზე, ანუ .
- ნაბიჯი: .
- ეს 6-ზე იყოფა, ამიტომ დებულება ჭეშმარიტია -ზეც.
პასუხი: დამტკიცებულია
შეამოწმე თავი
- რომელი მეთოდია საჭირო დებულების „ყოველი მარტივი რიცხვი კენტია" უარსაყოფად? რა შედეგს იძლევა ის?
- ინდუქციით ვამტკიცებთ -ს. რას უდრის (ინდუქციური ნაბიჯი)?
- კონტრმაგალითი დებულებისთვის „თუ , მაშინ ".
პასუხები: 1) კონტრმაგალითი: 2 არის მარტივი და ლუწი 2) 3) , : , მაგრამ
მოკლედ
- — ელემენტი სიმრავლეშია; — ქვესიმრავლე. ელემენტს ქვესიმრავლე აქვს; .
- ; სამი სიმრავლისთვის — წყვილური თანაკვეთები გამოკლებულია, სამეული დამატებულია.
- დე მორგანი: ; ; .
- მცდარია მხოლოდ მაშინ, როცა , ; ; .
- ; .
- უარსაყოფად — კონტრმაგალითი; დასამტკიცებლად — პირდაპირ, საწინააღმდეგოს დაშვებით ან ინდუქციით (ბაზა და ნაბიჯი).