§1. ფუნქციის ზღვარი
ამ ნაწილის ტერმინები (4)
- განუზღვრელობა
- ისეთი სახის გამოსახულება (მაგალითად 0/0), რომლის მნიშვნელობა ჩასმით ვერ დგინდება და ჯერ გარდაქმნაა საჭირო.მაგალითი: (x² − 4)/(x − 2) x = 2-ზე გვაძლევს 0/0-ს; შეკვეცის შემდეგ x + 2 რჩება და ზღვარი 4-ია.
- რთული ფუნქციის წარმოებული
- ფუნქციის შიგნით მეორე ფუნქცია რომ არის, ვიპოვით გარეთა ფუნქციის წარმოებულს და გავამრავლებთ შიგა ფუნქციის წარმოებულზე.მაგალითი: (sin 3x)' = cos 3x × 3 = 3 cos 3x.
- ფუნქციის ზღვარი
- რიცხვი, რომელსაც ფუნქციის მნიშვნელობები უახლოვდება, როცა არგუმენტი მოცემულ წერტილს უახლოვდება (თვით წერტილში მნიშვნელობა არ ითვლება).მაგალითი: როცა x უახლოვდება 2-ს, x + 3 უახლოვდება 5-ს; ამიტომ ზღვარი 5-ია.
- ცალმხრივი ზღვარი
- ზღვარი, როცა არგუმენტი წერტილს უახლოვდება მხოლოდ ერთი მხრიდან: მარცხნიდან (x < a) ან მარჯვნიდან (x > a).მაგალითი: 1/x-ის ზღვარი 0-ზე მარჯვნიდან +∞-ია, მარცხნიდან −∞-ია.
ზღვარი წერტილში. ჩანაწერი ნიშნავს: როცა უახლოვდება -ს (მაგრამ ), უახლოვდება -ს. ზღვარი ამბობს, რა ხდება -ს მახლობლად; თვით მასზე გავლენას არ ახდენს (ფუნქცია -ში შეიძლება არც იყოს განსაზღვრული).
ცალმხრივი ზღვრები. — როცა უახლოვდება -ს მარცხნიდან (); — მარჯვნიდან (). ზღვარი წერტილში არსებობს მაშინ და მხოლოდ მაშინ, როცა ორივე ცალმხრივი ზღვარი არსებობს და ისინი ტოლია.
არითმეტიკა. თუ და , მაშინ , , ().
როგორ ვითვლით:
- ჩასმა. მრავალწევრისა და სხვა ძირითადი ფუნქციების ზღვარი ისეთ წერტილში, სადაც ისინი განსაზღვრულია, უდრის ფუნქციის მნიშვნელობას. წილადში, თუ მნიშვნელი — პირდაპირ ვსვამთ.
- განუზღვრელობა . თუ ჩასმით მრიცხველიც და მნიშვნელიც 0 გამოდის, ჯერ მათ მამრავლებად ვშლით და საერთო მამრავლს ვკვეცთ (, როცა ).
- ფესვი. მრიცხველსა და მნიშვნელს ვამრავლებთ შეუღლებულზე: .
- მნიშვნელი 0-ისკენ, მრიცხველი არა. თუ მრიცხველი არანულოვან რიცხვს უახლოვდება, მნიშვნელი კი 0-ს, ფუნქცია უსასრულოდ იზრდება (). ნიშანს ცალმხრივი ზღვრები გვიჩვენებს.
- როცა . რაციონალურ წილადს ვყოფთ უმაღლეს ხარისხზე და ვიყენებთ . თუ მრიცხველის ხარისხი ნაკლებია — ზღვარი 0-ია; თუ ტოლია — ზღვარი უფროსი კოეფიციენტების ფარდობაა; თუ მეტია — ზღვარი უსასრულობაა.
საყურადღებო ზღვრები: ; ; . -ისთვის: .
მაგალითი 1
გამოთვალეთ .
ამოხსნა
- ჩასმით ვღებულობთ . მრიცხველი: .
- მნიშვნელი: (რადგან და ).
- -ზე ვკვეცთ -ზე: .
- ჩასმა: .
პასუხი:
მაგალითი 2
გამოთვალეთ .
ამოხსნა
- ჩასმით . მრიცხველსა და მნიშვნელს ვამრავლებთ შეუღლებულზე .
- მრიცხველი: .
- .
- ჩასმა: .
პასუხი:
მაგალითი 3
იპოვეთ ისე, რომ სასრული რიცხვი იყოს, და გამოთვალეთ ეს ზღვარი.
ამოხსნა
- მნიშვნელი 0-ს უახლოვდება. თუ მრიცხველი არანულოვან რიცხვს მიუახლოვდება, წილადი უსასრულოდ გაიზრდება.
- მრიცხველის ზღვარია . სასრული ზღვრისთვის საჭიროა , ე.ი. .
- -ზე ვღებულობთ მაგალითი 2-ის ზღვარს: .
პასუხი: , ზღვარი
მაგალითი 4
გამოთვალეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) ვყოფთ მრიცხველსა და მნიშვნელს -ზე: .
- როცა , წილადები , , 0-ს უახლოვდება, ამიტომ ზღვარია .
- (ბ) ვყოფთ -ზე: .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 5
გამოთვალეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) .
- როცა , და . ზღვარია .
- (ბ) .
- , ამიტომ და ზღვარია .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ .
- გამოთვალეთ .
- გამოთვალეთ .
პასუხები: 1) 2) 3)
§2. უწყვეტობა და წყვეტის წერტილები
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- ბოლცანო–კოშის თეორემა
- თუ უწყვეტი ფუნქცია სეგმენტის ბოლოებში სხვადასხვა ნიშნის მნიშვნელობას იღებს, სეგმენტის შიგნით ის ნულს გადაკვეთს.მაგალითი: f(x) = x³ + x − 1: f(0) = −1, f(1) = 1, ამიტომ ფესვი (0; 1)-შია.
- უწყვეტი ფუნქცია
- ფუნქცია, რომლის გრაფიკი წერტილში წყვეტის გარეშე გრძელდება: იქ ზღვარი არსებობს და ფუნქციის მნიშვნელობის ტოლია.მაგალითი: x² ყველგან უწყვეტია; 1/x წერტილში 0 წყდება.
- წყვეტის წერტილი
- წერტილი, სადაც უწყვეტობა ირღვევა: მოსახსნელი, ნახტომი ან უსასრულო წყვეტა.მაგალითი: |x|/x წერტილში 0 ნახტომს აკეთებს: მარცხნიდან −1-ია, მარჯვნიდან 1.
უწყვეტობა წერტილში. ფუნქცია უწყვეტია წერტილში, თუ ერთდროულად სრულდება სამი პირობა: (1) განსაზღვრულია; (2) ზღვარი არსებობს; (3) ეს ზღვარი -ს ტოლია. ფუნქცია უწყვეტია შუალედზე, თუ ის ამ შუალედის ყოველ წერტილში უწყვეტია (გრაფიკი „ხელის აუღებლად" იხაზება).
ყველა ძირითადი ელემენტარული ფუნქცია (მრავალწევრი, რაციონალური, ხარისხოვანი, მაჩვენებლიანი, ლოგარითმული, ტრიგონომეტრიული) თავისი განსაზღვრის არის ყოველ წერტილში უწყვეტია. უწყვეტი ფუნქციების ჯამი, ნამრავლი, განაყოფი (მნიშვნელი ) და კომპოზიცია ასევე უწყვეტია.
წყვეტის წერტილები — წერტილები, სადაც უწყვეტობა ირღვევა:
- პირველი გვარის წყვეტა: ორივე ცალმხრივი ზღვარი სასრულია. თუ ისინი ტოლია (მაგრამ არ არსებობს ან სხვაა) — მოსახსნელი წყვეტაა; თუ განსხვავებულია — ნახტომია.
- მეორე გვარის წყვეტა: ერთი ცალმხრივი ზღვარი მაინც უსასრულოა ან არ არსებობს (მაგ., 0-ზე).
ბოლცანო–კოშის თეორემა. თუ უწყვეტია სეგმენტზე და , სხვადასხვა ნიშნისაა, მაშინ -ში არსებობს , რომლისთვისაც . (ზოგადად, იღებს ყველა მნიშვნელობას -სა და -ს შორის.)
ვაიერშტრასის თეორემა. სეგმენტზე უწყვეტი ფუნქცია ამ სეგმენტზე იღებს თავის უდიდეს და უმცირეს მნიშვნელობას.
მაგალითი 6
რა მნიშვნელობისთვის იქნება უწყვეტი ფუნქცია წერტილში?
ამოხსნა
- -ზე .
- .
- უწყვეტობისთვის საჭიროა , ანუ .
პასუხი:
მაგალითი 7
განსაზღვრეთ წყვეტის სახე: (ა) , ; (ბ) , ; (გ) , .
ამოხსნა
- (ა) -ზე , -ზე . ცალმხრივი ზღვრებია და — სასრულია და განსხვავებული: პირველი გვარის წყვეტა, ნახტომი.
- (ბ) , : მეორე გვარის წყვეტა.
- (გ) არ არსებობს, მაგრამ : პირველი გვარის მოსახსნელი წყვეტა.
პასუხი: (ა) ნახტომი (პირველი გვარი); (ბ) მეორე გვარი; (გ) მოსახსნელი (პირველი გვარი)
მაგალითი 8
დაამტკიცეთ, რომ განტოლებას სამი ფესვი აქვს, და მიუთითეთ შუალედები, სადაც ისინი მდებარეობს.
ამოხსნა
- მრავალწევრია, ე.ი. უწყვეტია ყველგან.
- გამოვთვალოთ: ; ; ; ; .
- ნიშანი იცვლება -ზე, -ზე და -ზე. ბოლცანო–კოშის თეორემით თითოეულ შუალედში ერთი ფესვი მაინც არის.
- მესამე ხარისხის განტოლებას სამზე მეტი ფესვი არ აქვს, ამიტომ ფესვები ზუსტად სამია.
პასუხი: ფესვები , და შუალედებშია
შეამოწმე თავი
- რა მნიშვნელობისთვის იქნება წერტილში უწყვეტი ფუნქცია, რომელიც -ზე -ია, ხოლო -ზე -ს ტოლია?
- რა გვარის წყვეტა აქვს ფუნქციას -ზე?
- დაამტკიცეთ, რომ განტოლებას ფესვი აქვს შუალედში.
პასუხები: 1) 2) მეორე გვარის 3) , , ფუნქცია უწყვეტია, ამიტომ -ში ფესვია
§3. წარმოებული და მისი აზრი
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- გრაფიკის მხები
- წრფე, რომელიც გრაფიკს წერტილში „ეხება“ და მის გასწვრივ ისევე მიემართება, როგორც გრაფიკი; მისი დახრილობაა წარმოებული.მაგალითი: y = x²-ის მხები x = 1-ზე: y = 2x − 1.
- წარმოებული
- ფუნქციის ცვლილების სიჩქარე წერტილში; გრაფიკის მხების დახრილობა ამ წერტილში.მაგალითი: f(x) = x²-ის წარმოებული x = 3-ზე 6-ია: მხები 6 ერთეულით იზრდება 1 ერთეულზე.
წარმოებული ფუნქციის ცვლილების სიჩქარეა წერტილში: თუ ეს ზღვარი არსებობს. წილადი გრაფიკის ორი წერტილის გამტარი წრფის (მკვეთის) დახრილობაა; როცა , მკვეთი მხებს უახლოვდება.
გეომეტრიული აზრი: არის გრაფიკისადმი წერტილში გავლებული მხების დახრილობა (კუთხური კოეფიციენტი): , სადაც მხების კუთხეა ღერძთან.
ფიზიკური აზრი: თუ გავლილი გზაა დროის მომენტამდე, მაშინ არის მყისიერი სიჩქარე მომენტში. ( საშუალო სიჩქარეა დროში.)
წარმოებადობა და უწყვეტობა. თუ ფუნქცია წერტილში წარმოებადია, ის ამ წერტილში უწყვეტია. პირიქით არ არის: წერტილში უწყვეტია, მაგრამ წარმოებული არა აქვს (მარცხნივ მხების დახრილობაა , მარჯვნივ — ; გრაფიკს „კუთხე" აქვს).
მაგალითი 9
განსაზღვრებით იპოვეთ ფუნქციის წარმოებული წერტილში.
ამოხსნა
- და .
- .
- : . ე.ი. — გრაფიკის მხების დახრილობა -ზე.
პასუხი:
მაგალითი 10
ფუნქციის წარმოებული წერტილში 7-ის ტოლია. გამოთვალეთ .
ამოხსნა
- ვამრავლებთ და ვყოფთ -ზე: .
- პირველი მამრავლი წარმოებულის განსაზღვრებაა: როცა , ის -ს უახლოვდება.
- მეორე: , ამიტომ .
- ზღვარი: .
პასუხი:
მაგალითი 11
წერტილი წრფეზე მოძრაობს კანონით (მეტრი, — წამი). იპოვეთ სიჩქარე წმ-ზე და მომენტები, როცა წერტილი ჩერდება.
ამოხსნა
- სიჩქარე: .
- (მ/წმ). მინუსი ნიშნავს, რომ წერტილი უკან მოძრაობს.
- გაჩერებისას : .
- და .
პასუხი: მ/წმ; წერტილი ჩერდება და წმ-ზე
შეამოწმე თავი
- განსაზღვრებით იპოვეთ ფუნქციის წარმოებული წერტილში.
- წერტილი მოძრაობს კანონით . იპოვეთ სიჩქარე მომენტში.
- აქვს თუ არა ფუნქციას წარმოებული წერტილში?
პასუხები: 1) 2) 3) არა
§4. წარმოებულის გამოთვლა
წარმოებულთა ცხრილი:
| (მუდმივი) | |||
წესები:
- ჯამი, მუდმივი მამრავლი: ; .
- ნამრავლი: .
- განაყოფი: .
- რთული ფუნქცია: — გარეთა ფუნქციის წარმოებული (შიგნით იგივე გამოსახულებით) გამრავლებული შიგა ფუნქციის წარმოებულზე.
- შექცეული ფუნქცია: თუ , მაშინ .
მაგალითი 12
იპოვეთ წარმოებული: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) ნამრავლია, , : , .
- .
- (ბ) განაყოფია, , : , .
- .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 13
იპოვეთ წარმოებული: (ა) ; (ბ) ; (გ) ; (დ) .
ამოხსნა
- (ა) გარეთა — ხარისხი 5, შიგა — : .
- (ბ) გარეთა — სინუსი, შიგა — : .
- (გ) გარეთა — , შიგა — : .
- (დ) გარეთა — ლოგარითმი, შიგა — : .
პასუხი: (ა) ; (ბ) ; (გ) ; (დ)
მაგალითი 14
. იპოვეთ შექცეული ფუნქციის წარმოებული წერტილში: .
ამოხსნა
- ვპოულობთ -ს, რომლისთვისაც . : ✓. (, ამიტომ ზრდადია და სხვა ფესვი არ არის.)
- , ამიტომ .
- .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ .
- იპოვეთ .
- იპოვეთ .
პასუხები: 1) 2) 3)
§5. მხების განტოლება
მხების განტოლება გრაფიკისადმი წერტილში: აქ დახრილობაა, წრფე კი გადის წერტილზე .
რა უნდა გავიხსენოთ: პარალელურ წრფეებს დახრილობები ტოლი აქვთ; პერპენდიკულარულ წრფეებზე დახრილობების ნამრავლია (); ჰორიზონტალურ მხებს დახრილობა 0 აქვს, ამიტომ მისი წერტილია .
სვლა: (1) ვპოულობთ ; (2) ვპოულობთ და ; (3) ვსვამთ ფორმულაში და ვამარტივებთ.
მაგალითი 15
იპოვეთ ფუნქციის გრაფიკის მხების განტოლება წერტილში.
ამოხსნა
- , ე.ი. შეხების წერტილია .
- , ამიტომ — დახრილობა.
- .
- ფრჩხილების გახსნით: .
პასუხი:
მაგალითი 16
იპოვეთ პარაბოლის ისეთი მხების განტოლება, რომელიც პარალელურია წრფის .
ამოხსნა
- პარალელური წრფის დახრილობა 2-ია, ამიტომ ვეძებთ წერტილს, სადაც .
- , ე.ი. .
- , შეხების წერტილია .
- .
პასუხი:
მაგალითი 17
იპოვეთ ფუნქციის გრაფიკის მხები წერტილში.
ამოხსნა
- , შეხების წერტილია .
- , ამიტომ .
- .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ პარაბოლის მხები წერტილში.
- იპოვეთ ფუნქციის მხები წერტილში.
- რომელ წერტილში არის პარაბოლის მხები ჰორიზონტალური?
პასუხები: 1) 2) 3)
§6. ფუნქციის გამოკვლევა წარმოებულით
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- ზრდადობისა და კლებადობის შუალედები
- შუალედები, სადაც წარმოებული დადებითია (ფუნქცია იზრდება) ან უარყოფითია (ფუნქცია მცირდება).მაგალითი: x² − 4x: წარმოებული 2x − 4; ფუნქცია კლებადია x < 2-ზე და ზრდადია x > 2-ზე.
- კრიტიკული წერტილი
- წერტილი, სადაც წარმოებული ნულია ან არ არსებობს; ექსტრემუმს მხოლოდ ასეთ წერტილებში ვეძებთ.მაგალითი: f(x) = x³ − 3x²: f' = 3x(x − 2) და კრიტიკული წერტილებია 0 და 2.
- ლოკალური ექსტრემუმი
- წერტილი, სადაც ფუნქციის მნიშვნელობა მახლობელ წერტილებზე ყველაზე დიდია (მაქსიმუმი) ან ყველაზე პატარაა (მინიმუმი).მაგალითი: x³ − 3x²-ზე x = 0 მაქსიმუმია (მნიშვნელობა 0), x = 2 — მინიმუმი (მნიშვნელობა −4).
მონოტონურობა. თუ შუალედზე , ფუნქცია ამ შუალედზე ზრდადია; თუ — კლებადია. ( დადებითია, როცა მისი გრაფიკი ღერძის ზემოთაა; აქ არ აქვს მნიშვნელობა, თვითონ იზრდება თუ არა.)
კრიტიკული წერტილები — წერტილები, სადაც ან არ არსებობს.
ფერმას თეორემა. თუ წარმოებად ფუნქციას შიგა წერტილში ლოკალური ექსტრემუმი აქვს, მაშინ . პირიქით არ არის: -ზე , მაგრამ ექსტრემუმი არ არის.
ლოკალური ექსტრემუმი. კრიტიკულ წერტილში ვამოწმებთ -ის ნიშანს: -დან -ზე — ლოკალური მაქსიმუმი; -დან -ზე — ლოკალური მინიმუმი; ნიშანი არ იცვლება — ექსტრემუმი არ არის.
უდიდესი და უმცირესი მნიშვნელობა სეგმენტზე: ვპოულობთ ყველა კრიტიკულ წერტილს სეგმენტის შიგნით, ვითვლით -ს მათში და ბოლოებში , ; ყველაზე დიდი და ყველაზე პატარა მნიშვნელობები არის პასუხი. (ბოლოები აუცილებლად უნდა შევამოწმოთ.)
ამოცანები უდიდეს/უმცირეს მნიშვნელობაზე: ვწერთ ფუნქციას ერთი ცვლადით, ვადგენთ ცვლადის შესაძლო შუალედს და ვიყენებთ იმავე წესს.
მაგალითი 18
გამოიკვლიეთ : იპოვეთ ზრდადობისა და კლებადობის შუალედები, ლოკალური ექსტრემუმები და უდიდესი და უმცირესი მნიშვნელობა სეგმენტზე.
ამოხსნა
- . კრიტიკული წერტილებია და .
- ნიშნები: -ზე ; -ზე ; -ზე . ზრდადია -ზე და -ზე, კლებადია -ზე.
- -ზე ნიშანი : ლოკალური მაქსიმუმია, . -ზე : ლოკალური მინიმუმია, .
- სეგმენტზე: ; ; ; .
- უდიდესია , უმცირესია .
პასუხი: ზრდადია და , კლებადია ; — მაქსიმუმი, — მინიმუმი; სეგმენტზე ,
მაგალითი 19
იპოვეთ ფუნქციის უმცირესი მნიშვნელობა სეგმენტზე.
ამოხსნა
- . რადგან , მხოლოდ -ზეა.
- სეგმენტშია. მნიშვნელობები: ; ; .
- რიცხვითად: ; ; .
- უმცირესია .
პასუხი:
მაგალითი 20
40 მ ღობით უნდა შემოვღობოთ მართკუთხა მიწის ნაკვეთი უდიდესი ფართობით. რა გვერდები უნდა ჰქონდეს ნაკვეთს?
ამოხსნა
- ერთი გვერდი მ. პერიმეტრი 40 მ, ამიტომ ნახევარპერიმეტრია 20 მ და მეორე გვერდია . ცვლადი .
- ფართობი: .
- , ე.ი. .
- -ზე , -ზე — ეს მაქსიმუმია.
- გვერდები: მ და მ; ფართობი მ.
პასუხი: კვადრატი მ, ფართობი მ
მაგალითი 21
ფუნქციის წარმოებულია . რომელ წერტილებში აქვს -ს ექსტრემუმი?
ამოხსნა
- კრიტიკული წერტილებია და .
- ყოველთვის, ამიტომ -ის ნიშანი -ის ნიშანს ემთხვევა (-ის გარდა).
- -ზე , -ზე . -ზე ნიშანი იცვლება: მინიმუმი.
- -ის ორივე მხარეს , ნიშანი არ იცვლება: ექსტრემუმი არ არის.
პასუხი: ექსტრემუმი მხოლოდ -ზეა (მინიმუმი)
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ ფუნქციის ზრდადობისა და კლებადობის შუალედები.
- იპოვეთ ფუნქციის უდიდესი და უმცირესი მნიშვნელობა სეგმენტზე.
- . რომელ წერტილებშია -ის ექსტრემუმი?
პასუხები: 1) კლებადია -ზე, ზრდადია -ზე 2) უდიდესი , უმცირესი 3) მხოლოდ (მინიმუმი)
§7. ასიმპტოტები და გრაფიკის აგება
ასიმპტოტა — წრფე, რომელსაც გრაფიკი უსასრულოდ უახლოვდება.
- ვერტიკალური : თუ ან უსასრულობაა (). რაციონალურ წილადში ეს არის მნიშვნელის ნული, რომელიც მრიცხველში არ ნულდება.
- ჰორიზონტალური : თუ ან .
- დახრილი : და (ორივე სასრულია, ). რაციონალურ წილადში, როცა მრიცხველის ხარისხი ერთით მეტია, წილადს ვყოფთ კუთხით და მთელი ნაწილი არის ასიმპტოტა.
გრაფიკის სქემატური აგება:
- განსაზღვრის არე; წყვეტის წერტილები.
- ლუწობა/კენტობა; გადაკვეთა ღერძებთან ( და ).
- ასიმპტოტები.
- -ით კრიტიკული წერტილები, ზრდადობის შუალედები, ექსტრემუმები და მათი მნიშვნელობები.
- ვხაზავთ მნიშვნელოვან წერტილებს ცხრილის მიხედვით და ვაერთებთ გლუვი ხაზით.
მაგალითი 22
იპოვეთ გრაფიკის ასიმპტოტები.
ამოხსნა
- მნიშვნელი ნულდება -ზე, მრიცხველი , ამიტომ და . ვერტიკალური ასიმპტოტაა .
- : ვყოფთ -ზე: . ჰორიზონტალური ასიმპტოტაა .
პასუხი: და
მაგალითი 23
იპოვეთ გრაფიკის ასიმპტოტები.
ამოხსნა
- -ზე მნიშვნელი 0-ია, მრიცხველი : ვერტიკალური ასიმპტოტაა .
- მრიცხველის ხარისხი 2-ია, მნიშვნელისა 1, ამიტომ ჰორიზონტალური არ არის. ვეძებთ დახრილს: .
- .
- შემოწმება კუთხით გაყოფით: , ე.ი. , და ბოლო წევრი უსასრულობაში 0-ს უახლოვდება.
პასუხი: და
მაგალითი 24
ააგეთ ფუნქციის გრაფიკი სქემატურად.
ამოხსნა
- განსაზღვრის არე: ყველა ნამდვილი რიცხვი. — ფუნქცია კენტია, გრაფიკი სათავის მიმართ სიმეტრიულია. ასიმპტოტები არ აქვს (მრავალწევრია).
- ღერძებთან გადაკვეთა: ; გვაძლევს , .
- . კრიტიკული წერტილებია . -ზე და -ზე; -ზე.
- — მაქსიმუმი, . — მინიმუმი, .
- გრაფიკი მარცხნიდან -დან ადის წერტილზე გავლით მაქსიმუმამდე , ეშვება სათავეზე გავლით მინიმუმამდე და ისევ ადის წერტილზე გავლით -მდე.
პასუხი: მაქსიმუმი , მინიმუმი , ნულები , , ; გრაფიკი სათავის მიმართ სიმეტრიულია
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ გრაფიკის ასიმპტოტები.
- იპოვეთ გრაფიკის დახრილი ასიმპტოტა.
- აქვს თუ არა გრაფიკს ვერტიკალური ასიმპტოტა?
პასუხები: 1) და 2) 3) არა
§8. პირველადი ფუნქცია და განუსაზღვრელი ინტეგრალი
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- განუსაზღვრელი ინტეგრალი
- ფუნქციის ყველა პირველადის ჩანაწერი: F(x) + C, სადაც C ნებისმიერი მუდმივია.მაგალითი: ∫ 2x dx = x² + C.
- ნაწილობითი ინტეგრება
- ნამრავლის ინტეგრების წესი: ∫ u dv = uv − ∫ v du.მაგალითი: ∫ x eˣ dx = x eˣ − ∫ eˣ dx = (x − 1) eˣ + C.
- პირველადი ფუნქცია
- ფუნქცია F, რომლის წარმოებულია მოცემული ფუნქცია f: F' = f.მაგალითი: x²-ის წარმოებული 2x-ია, ამიტომ x² არის 2x-ის პირველადი.
პირველადი. არის -ის პირველადი შუალედზე, თუ ამ შუალედზე . მაგალითად, არის -ის პირველადი, ხოლო და -ც პირველადებია. ყველა პირველადი ერთმანეთისგან მუდმივით განსხვავდება, ამიტომ ყველა მათგანის სიმრავლე, განუსაზღვრელი ინტეგრალი, ასე იწერება: შემოწმება ყოველთვის წარმოებულით შეგვიძლია: .
პირველადების ცხრილი:
- (); ;
- ; ;
- ; ;
- ; ;
- ; .
თვისებები:
- წრფივობა: .
- წრფივი არგუმენტი: თუ , მაშინ .
- ნაწილობითი ინტეგრება: . -დ ვირჩევთ იმას, რაც წარმოებულის აღებით მარტივდება.
- ცვლადის გარდაქმნა: , ; მაშინ .
მაგალითი 25
იპოვეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) წრფივობით ინტეგრალს ვპოულობთ თითოეული წევრისთვის ცალ-ცალკე: ; ; .
- ჯამი: .
- (ბ) : .
- შემოწმება: ✓.
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 26
იპოვეთ ნაწილობითი ინტეგრებით: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) , ; მაშინ , .
- .
- (ბ) , ; , .
- .
- შემოწმება (ბ): ✓.
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 27
იპოვეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) , .
- ().
- (ბ) , , ამიტომ .
- .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 28
იპოვეთ ფუნქციის ის პირველადი , რომლის გრაფიკი გადის წერტილზე .
ამოხსნა
- ყველა პირველადი: .
- პირობა : .
- .
- . შემოწმება: ✓, ✓.
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ .
- იპოვეთ .
- იპოვეთ .
პასუხები: 1) 2) 3)
§9. განსაზღვრული ინტეგრალი და ფართობი
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- განსაზღვრული ინტეგრალი
- რიცხვი, რომელიც გვიჩვენებს ფუნქციის „დაგროვილ“ ზრდას a-დან b-მდე; დადებითი ფუნქციისთვის გრაფიკის ქვეშ ფართობია.მაგალითი: 3x²-ის ინტეგრალი 0-დან 2-მდე: 2³ − 0³ = 8.
- მრუდწირული ტრაპეცია
- ფიგურა, რომელიც შემოსაზღვრულია ფუნქციის გრაფიკით, Ox ღერძითა და ორი ვერტიკალური წრფით x = a და x = b.მაგალითი: y = x², x = 0, x = 3 და Ox-ით შემოსაზღვრული ფიგურის ფართობია 3³ ÷ 3 = 9.
- ნიუტონ–ლაიბნიცის ფორმულა
- განსაზღვრული ინტეგრალის გამოთვლის წესი: პირველადის მნიშვნელობა ზედა ზღვარზე მინუს პირველადის მნიშვნელობა ქვედა ზღვარზე.მაგალითი: 2x-ის ინტეგრალი 1-დან 3-მდე: 3² − 1² = 8.
განსაზღვრული (რიმანის) ინტეგრალი. სეგმენტს ვყოფთ მცირე ნაწილებად, ყოველი ნაწილის სიგრძეს ვამრავლებთ ამ ნაწილში არჩეულ წერტილზე -ის მნიშვნელობაზე და ვაჯამებთ (ეს არის ინტეგრალური ჯამი). როცა ნაწილები უსასრულოდ პატარავდება, ჯამი უახლოვდება რიცხვს, რომელსაც ჰქვია. თუ , ის უდრის მრუდწირული ტრაპეციის (გრაფიკით, ღერძითა და წრფეებით , შემოსაზღვრული ფიგურის) ფართობს. ფიზიკური აზრი: თუ სიჩქარეა, არის გზა დროის ამ შუალედში.
ნიუტონ–ლაიბნიცის ფორმულა. სადაც არის -ის ნებისმიერი პირველადი ( აქ მცირდება).
თვისებები: ; ; წრფივობა; ადიტიურობა ; ნაწილობითი ინტეგრება ; ცვლადის გარდაქმნისას საზღვრებიც იცვლება: -სა და -ს ვცვლით და -ით.
ფართობი.
- თუ -ზე, . თუ , ინტეგრალი უარყოფითია, ფართობი კი .
- თუ ფუნქცია ნიშანს იცვლის, ფართობს ვითვლით ნაწილ-ნაწილ ().
- ორ გრაფიკს შორის, როცა -ზე: — ზედა მინუს ქვედა. და ვპოულობთ გადაკვეთიდან, ანუ განტოლებიდან .
მაგალითი 29
გამოთვალეთ: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) პირველადია .
- .
- (ბ) , . საზღვრები: -ზე ; -ზე .
- .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 30
(ა) გამოთვალეთ . (ბ) იპოვეთ გრაფიკითა და ღერძით შემოსაზღვრული ფართობი -ზე. (გ) გამოთვალეთ .
ამოხსნა
- (ა) .
- (ბ) -ზე , -ზე . პირველი ნაწილი: . მეორე ნაწილის ფართობიც 2-ია (სიმეტრიულია).
- ფართობი: .
- (გ) -ის პერიოდია , სიგრძის თითოეულ შუალედზე ინტეგრალია 2. -ში ასეთი შუალედი -ია: .
პასუხი: (ა) ; (ბ) ; (გ)
მაგალითი 31
გამოთვალეთ და გრაფიკებით შემოსაზღვრული ფიგურის ფართობი.
ამოხსნა
- გადაკვეთა: , , და .
- რომელია ზემოთ? -ზე , ე.ი. წრფე ზემოთაა.
- . პირველადია .
- .
პასუხი:
მაგალითი 32
გამოთვალეთ და გრაფიკებით შემოსაზღვრული ფიგურის ფართობი.
ამოხსნა
- გადაკვეთა: , , , და .
- -ზე: და — ზემოთაა .
- . პირველადია .
- .
პასუხი:
მაგალითი 33
ისეთი რიცხვია, რომ . რას უდრის ?
ამოხსნა
- პირველადია . .
- პირობით .
- .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ .
- იპოვეთ გრაფიკის, ღერძისა და წრფე -ის შემოსაზღვრული ფიგურის ფართობი ().
- გამოთვალეთ .
პასუხები: 1) 2) 3)
მოკლედ
- ზღვარი: -ისას მამრავლებად ვშლით და ვკვეცთ (ფესვისას — შეუღლებულზე ვამრავლებთ); -ზე ვყოფთ უმაღლეს ხარისხზე. , .
- უწყვეტობა -ზე: . წყვეტა: მოსახსნელი, ნახტომი (პირველი გვარი, ცალმხრივი ზღვრები სასრულია), მეორე გვარი. ბოლცანო–კოში: ნიშანი იცვლება ⟹ ფესვია.
- — მხების დახრილობა; — სიჩქარე. წარმოებადი ⟹ უწყვეტი (პირიქით არა).
- ; ; რთულში: გარეთა წარმოებული შიგა წარმოებული; .
- მხები: ; პარალელურებს დახრილობა ტოლი აქვთ, პერპენდიკულარულებზე .
- — ზრდადია; — კლებადია; ექსტრემუმი — სადაც ნიშანს იცვლის ( საკმარისი არ არის). სეგმენტზე: კრიტიკული წერტილები და ბოლოები.
- ასიმპტოტები: (ზღვარი ); (ზღვარი ); , , .
- ; ; ნაწილობით: ; .
- ; ცვლადის გარდაქმნისას საზღვრებიც იცვლება; ფართობი ორ გრაფიკს შორის: .