§1. შეფარდება და პროპორცია
ამ ნაწილის ტერმინები (5)
- კიდურა წევრები
- პროპორციის პირველი და ბოლო რიცხვი.მაგალითი: პროპორციაში 2 : 3 = 4 : 6 კიდურა წევრებია 2 და 6.
- მასშტაბი
- გეგმაზე ან რუკაზე სიგრძის შეფარდება ნამდვილ სიგრძესთან.მაგალითი: მასშტაბი 1 : 2000 ნიშნავს, რომ 1 სმ გეგმაზე არის 2000 სმ, ანუ 20 მ ნამდვილად.
- პროპორცია
- ორი შეფარდების ტოლობა.მაგალითი: 2 : 3 = 4 : 6, რადგან ორივე მხარე 2/3-ის ტოლია.
- შეფარდება
- ორი რიცხვის განაყოფი; გვიჩვენებს, რამდენჯერ არის ერთი რიცხვი მეორეზე მეტი.მაგალითი: 12 : 4 = 12 ÷ 4 = 3, ანუ 12 სამჯერ მეტია 4-ზე.
- შუა წევრები
- პროპორციის მეორე და მესამე რიცხვი.მაგალითი: პროპორციაში 2 : 3 = 4 : 6 შუა წევრებია 3 და 4; მათი ნამრავლი 12 კიდურა წევრების ნამრავლის (2 · 6 = 12) ტოლია.
შეფარდება — ორი რიცხვის განაყოფი: (). ის გვიჩვენებს, რამდენჯერ არის მეტი -ზე. მაგალითად, .
პროპორცია — ორი შეფარდების ტოლობა: . რიცხვები და არის კიდურა წევრები, და — შუა წევრები.
პროპორციის ძირითადი თვისება. კიდურა წევრების ნამრავლი ტოლია შუა წევრების ნამრავლისა: რატომ? ტოლობის ორივე მხარე გავამრავლოთ -ზე: და .
უცნობი წევრი: თუ , მაშინ , ანუ .
რიცხვის დაყოფა შეფარდებით. რიცხვი დავყოთ შეფარდებით:
- ნაწილთა რაოდენობაა ;
- ერთი ნაწილია ;
- შედეგია ნაწილი, ნაწილი და ნაწილი.
ორი შეფარდების გაერთიანება. თუ ცნობილია და , საერთო წევრი ორივეში ერთი და იგივე რიცხვი უნდა გავხადოთ. ამისთვის ორივე შეფარდებას ვამრავლებთ ისეთ რიცხვზე, რომ -ს ადგილას გამოვიდეს -ს ორი მნიშვნელობის უმცირესი საერთო ჯერადი.
მასშტაბი. მასშტაბი ნიშნავს, რომ გეგმაზე 1 სმ ნამდვილ სმ-ს შეესაბამება. სიგრძეები -ჯერ მცირდება, ფართობები კი -ჯერ.
მაგალითი 1
ამოხსენით პროპორცია: .
ამოხსნა
- კიდურა წევრების ნამრავლი უდრის შუა წევრების ნამრავლს: .
- ფრჩხილებს ვხსნით: .
- უცნობები ერთ მხარეს გადავიტანოთ: , ანუ .
- .
- შემოწმება: და .
პასუხი:
მაგალითი 2
თუ და , იპოვეთ .
ამოხსნა
- პირველ შეფარდებაში 5-ია, მეორეში — 3. -ისა და -ის უმცირესი საერთო ჯერადია .
- პირველი შეფარდება გავამრავლოთ 3-ზე: .
- მეორე შეფარდება გავამრავლოთ 5-ზე: .
- ახლა ორივეშია, ამიტომ .
პასუხი:
მაგალითი 3
ლარი სამ ადამიანს შორის გაინაწილეს შეფარდებით. რამდენი ერგო თითოეულს?
ამოხსნა
- ნაწილთა რაოდენობა: .
- ერთი ნაწილი: ლარი.
- პირველს ერგო , მეორეს , მესამეს .
- შემოწმება: .
პასუხი: , და ლარი
მაგალითი 4
ნამცხვრისთვის ფქვილის, შაქრისა და კარაქის მასები ასე შეეფარდება: ფქვილი : შაქარი , შაქარი : კარაქი . სამივეს მასა ერთად გრამია. რამდენი გრამია თითოეული?
ამოხსნა
- შაქარი პირველში 4-ია, მეორეში 6; -ისა და -ის უმცირესი საერთო ჯერადია .
- ფქვილი : შაქარი (გავამრავლეთ 3-ზე); შაქარი : კარაქი (გავამრავლეთ 2-ზე).
- ფქვილი : შაქარი : კარაქი .
- ნაწილთა რაოდენობა: . ერთი ნაწილი: გრამი.
- ფქვილი , შაქარი , კარაქი .
- შემოწმება: .
პასუხი: ფქვილი გ, შაქარი გ, კარაქი გ
მაგალითი 5
მ² ფართობის ნაკვეთი გეგმაზე სმ² ფართობის ფიგურითაა გამოსახული. იპოვეთ გეგმის მასშტაბი.
ამოხსნა
- გავზომოთ ორივე ფართობი სმ²-ში: მ სმ, ამიტომ მ² სმ² და მ² სმ².
- ფართობების შეფარდება: .
- ფართობი -ჯერ მცირდება, ამიტომ და .
- შემოწმება: სმ გეგმაზე არის სმ მ ნამდვილად.
პასუხი: მასშტაბი
შეამოწმე თავი
- ამოხსენით პროპორცია: .
- დავყოთ შეფარდებით. იპოვეთ სამივე ნაწილი.
- თუ და , იპოვეთ უმცირეს მთელ რიცხვებში.
პასუხები: 1) 2) , და 3)
§2. პირდაპირ და უკუპროპორციულობა
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- მუშა-დღე
- ერთი მუშის ერთ დღეში შესრულებული სამუშაო; მთელი სამუშაო ტოლია მუშათა რაოდენობას გამრავლებული დღეების რაოდენობაზე.მაგალითი: 4 მუშა 15 დღეში მუშაობს: 4 · 15 = 60 მუშა-დღე.
- პირდაპირპროპორციული სიდიდეები
- ორი სიდიდე, რომელთა შეფარდება არ იცვლება: ერთი რამდენჯერაც იზრდება, მეორეც იმდენჯერ იზრდება.მაგალითი: 1 რვეული 2,4 ლარი ღირს: 5 რვეული 12 ლარი, 10 რვეული 24 ლარი.
- უკუპროპორციული სიდიდეები
- ორი სიდიდე, რომელთა ნამრავლი არ იცვლება: ერთი რამდენჯერაც იზრდება, მეორე იმდენჯერ მცირდება.მაგალითი: 6 მუშა 15 დღეში ასრულებს სამუშაოს (6 · 15 = 90); 10 მუშას სჭირდება 90 ÷ 10 = 9 დღე.
პირდაპირპროპორციული სიდიდეები. პირდაპირპროპორციულია -ის, თუ მათი შეფარდება მუდმივია: , ანუ . რამდენჯერაც იზრდება , იმდენჯერვე იზრდება . ორი მნიშვნელობისთვის: .
უკუპროპორციული სიდიდეები. უკუპროპორციულია -ის, თუ მათი ნამრავლი მუდმივია: , ანუ . რამდენჯერაც იზრდება , იმდენჯერ მცირდება . ორი მნიშვნელობისთვის: .
როგორ გავარჩიოთ. ვკითხოთ: თუ გავაორმაგეთ, გაორმაგდება (პირდაპირ) თუ განახევრდება (უკუ)? მაგალითად, ორჯერ მეტი საქონელი ორჯერ მეტი ღირს — პირდაპირ; ორჯერ მეტი მუშა სამუშაოს ორჯერ ნაკლებ დღეში ასრულებს — უკუ.
უკუპროპორციული დაყოფა. რიცხვის დაყოფა , , -ის უკუპროპორციულად ნიშნავს დაყოფას შეფარდებით.
სამუშაო. მთელი სამუშაო = მუშათა რაოდენობა დღეების რაოდენობა. ამ ნამრავლს „მუშა-დღე" ვუწოდოთ; იგი არ იცვლება, თუ ყველა მუშა ერთნაირი სიჩქარით მუშაობს.
მაგალითი 6
ველოსიპედისტი მუდმივი სიჩქარით საათში კმ-ს გადის. რამდენ კმ-ს გაივლის ის წუთში?
ამოხსნა
- საათი წუთი. მანძილი და დრო პირდაპირპროპორციულია.
- თუ წუთში გავლილი მანძილია , მაშინ .
- კმ.
- შემოწმება: -ზე კმ.
პასუხი: კმ
მაგალითი 7
მუშა სამუშაოს დღეში ასრულებს. რამდენ დღეში შეასრულებს იმავე სამუშაოს მუშა?
ამოხსნა
- მეტი მუშა — ნაკლები დღე, ამიტომ დამოკიდებულება უკუპროპორციულია: მუშათა რიცხვისა და დღეების ნამრავლი მუდმივია.
- მთელი სამუშაო: მუშა-დღე.
- მუშას დასჭირდება დღე.
პასუხი: დღე
მაგალითი 8
და უკუპროპორციულია. ცხრილში მოცემულია მათი შესაბამისი მნიშვნელობები:
| 4 | 10 | ||
|---|---|---|---|
| 5 | 8 |
იპოვეთ .
ამოხსნა
- უკუპროპორციულობისას მუდმივია. პირველი სვეტიდან: .
- მეორე სვეტი: , ამიტომ .
- მესამე სვეტი: , ამიტომ .
- .
პასუხი:
მაგალითი 9
დავყოთ , და რიცხვების უკუპროპორციულ ნაწილებად.
ამოხსნა
- ვყოფთ შეფარდებით. გავამრავლოთ ყველა წევრი -ზე: .
- ნაწილთა რაოდენობა: ; ერთი ნაწილი: .
- ნაწილებია , , .
- შემოწმება: — ნამრავლები ტოლია.
პასუხი: , და
მაგალითი 10
მუშისგან შემდგარი ბრიგადა მთელ სამუშაოს დღეში ასრულებს. დღის მუშაობის შემდეგ ბრიგადას კიდევ მუშა დაემატა. სულ რამდენ დღეში შესრულდა მთელი სამუშაო?
ამოხსნა
- მთელი სამუშაო: მუშა-დღე.
- პირველ დღეში შესრულდა მუშა-დღე; დარჩა .
- ახლა მუშაობს მუშა. დარჩენილ სამუშაოს ასრულებს დღეში.
- სულ: დღე.
პასუხი: დღე
შეამოწმე თავი
- რვეული ლარი ღირს. რა ღირს ასეთი რვეული?
- ერთნაირი მანქანა სამუშაოს საათში ასრულებს. რამდენ საათში შეასრულებს მას ასეთი მანქანა?
- და უკუპროპორციული დადებითი სიდიდეებია. როგორ შეიცვლება , თუ გაიზრდება -ით?
პასუხები: 1) ლარი 2) საათი 3) შემცირდება -ით
§3. რიცხვის პროცენტი და ნაწილი
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- პროცენტი
- რიცხვის მეასედი ნაწილი.მაგალითი: 250-ის 18% არის 250 · 0,18 = 45.
პროცენტი — რიცხვის მეასედი ნაწილი: . ამიტომ ; მაგალითად, და .
სამი ძირითადი ამოცანა:
- რიცხვის : .
- რიცხვი, რომლის არის : .
- რამდენ პროცენტს შეადგენს რიცხვისგან : .
ჩაწერა პროცენტის სახით: ათწილადს ვამრავლებთ -ზე: . წილადს ჯერ ათწილადად გადავაქცევთ: . პროცენტი შეიძლება -ზე მეტიც იყოს: .
რიცხვის ნაწილი. რიცხვის ნაწილია . რიცხვი, რომლის ნაწილია , ტოლია .
მაგალითი 11
იპოვეთ -ის და -ის ნაწილი.
ამოხსნა
- . .
- (, ).
პასუხი: და
მაგალითი 12
რიცხვის არის . იპოვეთ რიცხვი. კიდევ ერთი რიცხვის ნაწილია ; იპოვეთ ეს რიცხვი.
ამოხსნა
- და , ამიტომ .
- შემოწმება: .
- მეორე რიცხვი: .
- შემოწმება: .
პასუხი: და
მაგალითი 13
რამდენ პროცენტს შეადგენს -ისგან ?
ამოხსნა
- .
- .
- შემოწმება: -ის არის .
პასუხი:
მაგალითი 14
ჩაწერეთ პროცენტის სახით: ; ; .
ამოხსნა
- , ანუ .
- ; , ანუ .
- , ანუ .
პასუხი: ; ;
მაგალითი 15
კლასის მოსწავლეთა ბიჭია. გოგონები ბიჭებზე -ით ნაკლებია. რამდენი გოგონაა კლასში?
ამოხსნა
- გოგონები არიან .
- ბიჭები და გოგონები განსხვავდებიან -ით, ეს არის მოსწავლე.
- , ამიტომ მოსწავლეთა რაოდენობაა .
- გოგონები: .
- შემოწმება: ბიჭები და .
პასუხი: გოგონა
მაგალითი 16
თაროზე მათემატიკის, ისტორიისა და ფიზიკის წიგნებია. მათემატიკის წიგნები ყველა წიგნის -ია, ისტორიის წიგნები მათემატიკის წიგნების -ია. ფიზიკის წიგნები -ია. რამდენი წიგნია თაროზე?
ამოხსნა
- ისტორიის წიგნები ყველა წიგნის -ის -ია: , ანუ .
- ფიზიკის წიგნებზე რჩება .
- არის წიგნი, ამიტომ ყველა წიგნია .
- შემოწმება: მათემატიკა , ისტორია , ფიზიკა ; .
პასუხი: წიგნი
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ -ის .
- რიცხვის არის . იპოვეთ რიცხვი.
- რამდენ პროცენტს შეადგენს -ისგან ?
პასუხები: 1) 2) 3)
§4. პროცენტული ცვლილება, ხსნარები და ნარევები
ამ ნაწილის ტერმინები (4)
- კონცენტრაცია
- ხსნარში ნივთიერების მასის წილი, ჩვეულებრივ პროცენტებში.მაგალითი: 300 გ ხსნარში 36 გ მარილია: 36 ÷ 300 = 0,12, ანუ კონცენტრაცია 12%.
- მარტივი პროცენტი
- პროცენტის დარიცხვა, როცა ყოველ წელს პროცენტი საწყისი თანხიდან ითვლება.მაგალითი: 1000 ლარი, 10%, 3 წელი: 1000 + 3 · 100 = 1300 ლარი.
- პროცენტული პუნქტი
- ორი პროცენტის სხვაობა; ის არ არის პროცენტული ცვლილება.მაგალითი: 10%-დან 12%-მდე ზრდა არის 2 პროცენტული პუნქტი, მაგრამ 2 ÷ 10 = 20%-ით ზრდა.
- რთული პროცენტი
- პროცენტის დარიცხვა, როცა ყოველ წელს პროცენტი წინა წლის ბოლოს მიღებული თანხიდან ითვლება.მაგალითი: 1000 ლარი, 10%, 3 წელი: 1000 · 1,1 · 1,1 · 1,1 = 1331 ლარი.
გაზრდა და შემცირება. რიცხვის -ით გაზრდა ნიშნავს გამრავლებას -ზე, შემცირება — გამრავლებას -ზე. მაგალითად, ნიშნავს , ნიშნავს , ნიშნავს .
თანმიმდევრული ცვლილებები. პროცენტები არ იკრიბება, მათი მამრავლები მრავლდება. საბოლოო ცვლილება არის საერთო მამრავლს გამოკლებული .
რთული პროცენტი. თუ ყოველი წლის ბოლოს პროცენტი ახალ თანხას ემატება, წლის შემდეგ . თუ პროცენტი ყოველთვის საწყისი თანხიდან ითვლება (მარტივი პროცენტი), .
რომელი რიცხვიდან ითვლება პროცენტი. „ რიცხვზე -ით მეტია " ნიშნავს : პროცენტი -დან ითვლება.
პროცენტული პუნქტი. -დან -მდე ზრდა არის პროცენტული პუნქტი (სხვაობა ). მაგრამ საწყისი მნიშვნელობა გაიზარდა -ით.
ხსნარი. კონცენტრაცია გვიჩვენებს, ხსნარის მასის რა ნაწილია ნივთიერება: . ამიტომ ნივთიერების მასა ხსნარის მასა კონცენტრაცია. ნარევის დროს ვკრებთ ნივთიერების მასებს და ხსნარის მასებს ცალ-ცალკე.
მაგალითი 17
საქონლის ფასი -ით გაიზარდა, შემდეგ ახალი ფასი -ით შემცირდა. როგორ შეიცვალა საწყისი ფასი?
ამოხსნა
- გაზრდა -ით: მამრავლი . შემცირება -ით: მამრავლი .
- საერთო მამრავლი: , ანუ საწყისი ფასის .
- .
- შემოწმება ლარზე: ; ; , და .
პასუხი: ფასი -ით შემცირდა
მაგალითი 18
ნივთი ნივთზე -ით ძვირია. რამდენი პროცენტით არის იაფი -ზე?
ამოხსნა
- ავიღოთ . მაშინ .
- სხვაობა , ახლა პროცენტი -დან ითვლება.
- , ანუ .
პასუხი: -ით
მაგალითი 19
ორი წიგნი სამ რვეულზე -ით ძვირია. რამდენი პროცენტით ძვირია წიგნი რვეულზე?
ამოხსნა
- აღვნიშნოთ წიგნის ფასი -თი, რვეულის ფასი -ით. მაშინ .
- .
- წიგნი: ; რვეული: .
- , ანუ წიგნი არის რვეულის ფასის .
- სხვაობა .
პასუხი: -ით
მაგალითი 20
ბანკში ლარი შეიტანეს წლიური -ით წლით. რამდენი თანხა იქნება ანგარიშზე რთული და რამდენი მარტივი პროცენტის შემთხვევაში?
ამოხსნა
- რთული პროცენტი: . ; ; ლარი.
- მარტივი პროცენტი: ყოველ წელს ემატება -ის , ანუ ლარი. წელიწადში ლარი.
- სხვაობა: ლარი.
პასუხი: რთულით ლარი, მარტივით ლარი
მაგალითი 21
გ ხსნარში მარილის კონცენტრაცია -ია. ხსნარს დაუმატეს გ წყალი. რა გახდა კონცენტრაცია?
ამოხსნა
- მარილის მასა: გ.
- წყლის დამატებისას მარილი იგივე რჩება, ხსნარი კი ხდება გ.
- კონცენტრაცია: .
პასუხი:
მაგალითი 22
შეურიეს ლ -იანი და ლ -იანი სპირტი. რამდენ პროცენტიანი სპირტი მიიღეს?
ამოხსნა
- სპირტი პირველში: ლ. მეორეში: ლ.
- სპირტი ერთად: ლ. ხსნარი ერთად: ლ.
- კონცენტრაცია: .
პასუხი:
მაგალითი 23
რამდენ პროცენტ სპირტს შეიცავს გრამი წყლისა და გრამი სპირტის ნარევი?
ამოხსნა
- სპირტის მასა გრამია.
- ნარევის მასა გრამია.
- კონცენტრაცია: .
- შემოწმება , -ზე: და გ სპირტი გ ნარევის -ია.
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- ლარიანი საქონლის ფასი -ით გაიზარდა. რა გახდა ახალი ფასი?
- ლარს ორჯერ ზედიზედ -ით ამცირებენ. რა მიიღება და რამდენი პროცენტით შემცირდა საწყისი რიცხვი?
- გ -იან ხსნარს დაუმატეს გ წყალი. რა გახდა კონცენტრაცია?
პასუხები: 1) ლარი 2) ; -ით შემცირდა 3)
მოკლედ
- ; უცნობი კიდურა ან შუა წევრი — საპირისპირო წევრების ნამრავლი გაყოფილი ცნობილ წევრზე.
- რიცხვი , შეფარდება : ერთი ნაწილი ; ორ შეფარდებაში საერთო წევრს ვათანაბრებთ უსჯ-ით.
- მასშტაბი : სიგრძე -ჯერ მცირდება, ფართობი -ჯერ.
- პირდაპირ: მუდმივია; უკუ: მუდმივია; სამუშაო მუშები დღეები.
- რიცხვის ; რიცხვი ; პროცენტი .
- გაზრდა -ით — , შემცირება — ; თანმიმდევრული ცვლილებები მრავლდება.
- რთული პროცენტი ; კონცენტრაცია .