მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

პროპორცია და პროცენტი

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. შეფარდება და პროპორცია

ამ ნაწილის ტერმინები (5)
კიდურა წევრები
პროპორციის პირველი და ბოლო რიცხვი.მაგალითი: პროპორციაში 2 : 3 = 4 : 6 კიდურა წევრებია 2 და 6.
მასშტაბი
გეგმაზე ან რუკაზე სიგრძის შეფარდება ნამდვილ სიგრძესთან.მაგალითი: მასშტაბი 1 : 2000 ნიშნავს, რომ 1 სმ გეგმაზე არის 2000 სმ, ანუ 20 მ ნამდვილად.
პროპორცია
ორი შეფარდების ტოლობა.მაგალითი: 2 : 3 = 4 : 6, რადგან ორივე მხარე 2/3-ის ტოლია.
შეფარდება
ორი რიცხვის განაყოფი; გვიჩვენებს, რამდენჯერ არის ერთი რიცხვი მეორეზე მეტი.მაგალითი: 12 : 4 = 12 ÷ 4 = 3, ანუ 12 სამჯერ მეტია 4-ზე.
შუა წევრები
პროპორციის მეორე და მესამე რიცხვი.მაგალითი: პროპორციაში 2 : 3 = 4 : 6 შუა წევრებია 3 და 4; მათი ნამრავლი 12 კიდურა წევრების ნამრავლის (2 · 6 = 12) ტოლია.

შეფარდება — ორი რიცხვის განაყოფი: a:b=aba : b = \dfrac{a}{b} (b≠0b \ne 0). ის გვიჩვენებს, რამდენჯერ არის aa მეტი bb-ზე. მაგალითად, 12:4=312 : 4 = 3.

პროპორცია — ორი შეფარდების ტოლობა: a:b=c:da : b = c : d. რიცხვები aa და dd არის კიდურა წევრები, bb და cc — შუა წევრები.

პროპორციის ძირითადი თვისება. კიდურა წევრების ნამრავლი ტოლია შუა წევრების ნამრავლისა: a:b=c:d  ⟺  ad=bc(b≠0, d≠0).a : b = c : d \iff ad = bc \qquad (b \ne 0,\ d \ne 0). რატომ? ტოლობის ორივე მხარე გავამრავლოთ bdbd-ზე: ab×bd=ad\dfrac{a}{b} \times bd = ad და cd×bd=bc\dfrac{c}{d} \times bd = bc.

უცნობი წევრი: თუ a:b=c:xa : b = c : x, მაშინ ax=bcax = bc, ანუ x=bcax = \dfrac{bc}{a}.

რიცხვის დაყოფა შეფარდებით. რიცხვი NN დავყოთ m:n:km : n : k შეფარდებით:

  1. ნაწილთა რაოდენობაა m+n+km + n + k;
  2. ერთი ნაწილია Nm+n+k\dfrac{N}{m + n + k};
  3. შედეგია mm ნაწილი, nn ნაწილი და kk ნაწილი.

ორი შეფარდების გაერთიანება. თუ ცნობილია a:ba : b და b:cb : c, საერთო წევრი bb ორივეში ერთი და იგივე რიცხვი უნდა გავხადოთ. ამისთვის ორივე შეფარდებას ვამრავლებთ ისეთ რიცხვზე, რომ bb-ს ადგილას გამოვიდეს bb-ს ორი მნიშვნელობის უმცირესი საერთო ჯერადი.

მასშტაბი. მასშტაბი 1:k1 : k ნიშნავს, რომ გეგმაზე 1 სმ ნამდვილ kk სმ-ს შეესაბამება. სიგრძეები kk-ჯერ მცირდება, ფართობები კი k2k^2-ჯერ.

მაგალითი 1

ამოხსენით პროპორცია: (x+1):6=(x−1):4(x + 1) : 6 = (x - 1) : 4.

ამოხსნა

  1. კიდურა წევრების ნამრავლი უდრის შუა წევრების ნამრავლს: 4(x+1)=6(x−1)4(x + 1) = 6(x - 1).
  2. ფრჩხილებს ვხსნით: 4x+4=6x−64x + 4 = 6x - 6.
  3. უცნობები ერთ მხარეს გადავიტანოთ: 4+6=6x−4x4 + 6 = 6x - 4x, ანუ 10=2x10 = 2x.
  4. x=10÷2=5x = 10 \div 2 = 5.
  5. შემოწმება: (5+1):6=1(5 + 1) : 6 = 1 და (5−1):4=1(5 - 1) : 4 = 1.

პასუხი: x=5x = 5

მაგალითი 2

თუ a:b=2:5a : b = 2 : 5 და b:c=3:4b : c = 3 : 4, იპოვეთ a:b:ca : b : c.

ამოხსნა

  1. bb პირველ შეფარდებაში 5-ია, მეორეში — 3. 55-ისა და 33-ის უმცირესი საერთო ჯერადია 1515.
  2. პირველი შეფარდება გავამრავლოთ 3-ზე: a:b=6:15a : b = 6 : 15.
  3. მეორე შეფარდება გავამრავლოთ 5-ზე: b:c=15:20b : c = 15 : 20.
  4. ახლა b=15b = 15 ორივეშია, ამიტომ a:b:c=6:15:20a : b : c = 6 : 15 : 20.

პასუხი: 6:15:206 : 15 : 20

მაგალითი 3

420420 ლარი სამ ადამიანს შორის გაინაწილეს 2:3:72 : 3 : 7 შეფარდებით. რამდენი ერგო თითოეულს?

ამოხსნა

  1. ნაწილთა რაოდენობა: 2+3+7=122 + 3 + 7 = 12.
  2. ერთი ნაწილი: 420÷12=35420 \div 12 = 35 ლარი.
  3. პირველს ერგო 2×35=702 \times 35 = 70, მეორეს 3×35=1053 \times 35 = 105, მესამეს 7×35=2457 \times 35 = 245.
  4. შემოწმება: 70+105+245=42070 + 105 + 245 = 420.

პასუხი: 7070, 105105 და 245245 ლარი

მაგალითი 4

ნამცხვრისთვის ფქვილის, შაქრისა და კარაქის მასები ასე შეეფარდება: ფქვილი : შაქარი =3:4= 3 : 4, შაქარი : კარაქი =6:5= 6 : 5. სამივეს მასა ერთად 372372 გრამია. რამდენი გრამია თითოეული?

ამოხსნა

  1. შაქარი პირველში 4-ია, მეორეში 6; 44-ისა და 66-ის უმცირესი საერთო ჯერადია 1212.
  2. ფქვილი : შაქარი =3:4=9:12= 3 : 4 = 9 : 12 (გავამრავლეთ 3-ზე); შაქარი : კარაქი =6:5=12:10= 6 : 5 = 12 : 10 (გავამრავლეთ 2-ზე).
  3. ფქვილი : შაქარი : კარაქი =9:12:10= 9 : 12 : 10.
  4. ნაწილთა რაოდენობა: 9+12+10=319 + 12 + 10 = 31. ერთი ნაწილი: 372÷31=12372 \div 31 = 12 გრამი.
  5. ფქვილი 9×12=1089 \times 12 = 108, შაქარი 12×12=14412 \times 12 = 144, კარაქი 10×12=12010 \times 12 = 120.
  6. შემოწმება: 108+144+120=372108 + 144 + 120 = 372.

პასუხი: ფქვილი 108108 გ, შაქარი 144144 გ, კარაქი 120120 გ

მაგალითი 5

60006000 მ² ფართობის ნაკვეთი გეგმაზე 1515 სმ² ფართობის ფიგურითაა გამოსახული. იპოვეთ გეგმის მასშტაბი.

ამოხსნა

  1. გავზომოთ ორივე ფართობი სმ²-ში: 11 მ =100= 100 სმ, ამიტომ 11 მ² =10 000= 10\,000 სმ² და 60006000 მ² =60 000 000= 60\,000\,000 სმ².
  2. ფართობების შეფარდება: 15:60 000 000=1:4 000 00015 : 60\,000\,000 = 1 : 4\,000\,000.
  3. ფართობი k2k^2-ჯერ მცირდება, ამიტომ k2=4 000 000k^2 = 4\,000\,000 და k=2000k = 2000.
  4. შემოწმება: 11 სმ გეგმაზე არის 20002000 სმ =20= 20 მ ნამდვილად.

პასუხი: მასშტაბი 1:20001 : 2000

შეამოწმე თავი

  1. ამოხსენით პროპორცია: 3:x=12:203 : x = 12 : 20.
  2. 9090 დავყოთ 2:3:42 : 3 : 4 შეფარდებით. იპოვეთ სამივე ნაწილი.
  3. თუ a:b=1:2a : b = 1 : 2 და b:c=4:3b : c = 4 : 3, იპოვეთ a:b:ca : b : c უმცირეს მთელ რიცხვებში.

პასუხები: 1) x=5x = 5 2) 2020, 3030 და 4040 3) 2:4:32 : 4 : 3

§2. პირდაპირ და უკუპროპორციულობა

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
მუშა-დღე
ერთი მუშის ერთ დღეში შესრულებული სამუშაო; მთელი სამუშაო ტოლია მუშათა რაოდენობას გამრავლებული დღეების რაოდენობაზე.მაგალითი: 4 მუშა 15 დღეში მუშაობს: 4 · 15 = 60 მუშა-დღე.
პირდაპირპროპორციული სიდიდეები
ორი სიდიდე, რომელთა შეფარდება არ იცვლება: ერთი რამდენჯერაც იზრდება, მეორეც იმდენჯერ იზრდება.მაგალითი: 1 რვეული 2,4 ლარი ღირს: 5 რვეული 12 ლარი, 10 რვეული 24 ლარი.
უკუპროპორციული სიდიდეები
ორი სიდიდე, რომელთა ნამრავლი არ იცვლება: ერთი რამდენჯერაც იზრდება, მეორე იმდენჯერ მცირდება.მაგალითი: 6 მუშა 15 დღეში ასრულებს სამუშაოს (6 · 15 = 90); 10 მუშას სჭირდება 90 ÷ 10 = 9 დღე.

პირდაპირპროპორციული სიდიდეები. yy პირდაპირპროპორციულია xx-ის, თუ მათი შეფარდება მუდმივია: yx=k\dfrac{y}{x} = k, ანუ y=kxy = kx. რამდენჯერაც იზრდება xx, იმდენჯერვე იზრდება yy. ორი მნიშვნელობისთვის: y1x1=y2x2\dfrac{y_1}{x_1} = \dfrac{y_2}{x_2}.

უკუპროპორციული სიდიდეები. yy უკუპროპორციულია xx-ის, თუ მათი ნამრავლი მუდმივია: xy=kxy = k, ანუ y=kxy = \dfrac{k}{x}. რამდენჯერაც იზრდება xx, იმდენჯერ მცირდება yy. ორი მნიშვნელობისთვის: x1y1=x2y2x_1 y_1 = x_2 y_2.

როგორ გავარჩიოთ. ვკითხოთ: თუ xx გავაორმაგეთ, yy გაორმაგდება (პირდაპირ) თუ განახევრდება (უკუ)? მაგალითად, ორჯერ მეტი საქონელი ორჯერ მეტი ღირს — პირდაპირ; ორჯერ მეტი მუშა სამუშაოს ორჯერ ნაკლებ დღეში ასრულებს — უკუ.

უკუპროპორციული დაყოფა. რიცხვის დაყოფა pp, qq, rr-ის უკუპროპორციულად ნიშნავს დაყოფას 1p:1q:1r\dfrac{1}{p} : \dfrac{1}{q} : \dfrac{1}{r} შეფარდებით.

სამუშაო. მთელი სამუშაო = მუშათა რაოდენობა ×\times დღეების რაოდენობა. ამ ნამრავლს „მუშა-დღე" ვუწოდოთ; იგი არ იცვლება, თუ ყველა მუშა ერთნაირი სიჩქარით მუშაობს.

მაგალითი 6

ველოსიპედისტი მუდმივი სიჩქარით 0,50{,}5 საათში 88 კმ-ს გადის. რამდენ კმ-ს გაივლის ის tt წუთში?

ამოხსნა

  1. 0,50{,}5 საათი =30= 30 წუთი. მანძილი და დრო პირდაპირპროპორციულია.
  2. თუ tt წუთში გავლილი მანძილია ss, მაშინ st=830\dfrac{s}{t} = \dfrac{8}{30}.
  3. s=8t30=4t15s = \dfrac{8t}{30} = \dfrac{4t}{15} კმ.
  4. შემოწმება: t=30t = 30-ზე 4×3015=8\dfrac{4 \times 30}{15} = 8 კმ.

პასუხი: 4t15\dfrac{4t}{15} კმ

მაგალითი 7

66 მუშა სამუშაოს 1515 დღეში ასრულებს. რამდენ დღეში შეასრულებს იმავე სამუშაოს 1010 მუშა?

ამოხსნა

  1. მეტი მუშა — ნაკლები დღე, ამიტომ დამოკიდებულება უკუპროპორციულია: მუშათა რიცხვისა და დღეების ნამრავლი მუდმივია.
  2. მთელი სამუშაო: 6×15=906 \times 15 = 90 მუშა-დღე.
  3. 1010 მუშას დასჭირდება 90÷10=990 \div 10 = 9 დღე.

პასუხი: 99 დღე

მაგალითი 8

xx და yy უკუპროპორციულია. ცხრილში მოცემულია მათი შესაბამისი მნიშვნელობები:

xx410nn
yy5mm8

იპოვეთ m+nm + n.

ამოხსნა

  1. უკუპროპორციულობისას xyxy მუდმივია. პირველი სვეტიდან: 4×5=204 \times 5 = 20.
  2. მეორე სვეტი: 10×m=2010 \times m = 20, ამიტომ m=2m = 2.
  3. მესამე სვეტი: n×8=20n \times 8 = 20, ამიტომ n=20÷8=2,5n = 20 \div 8 = 2{,}5.
  4. m+n=2+2,5=4,5m + n = 2 + 2{,}5 = 4{,}5.

პასუხი: 4,54{,}5

მაგალითი 9

120120 დავყოთ 22, 33 და 66 რიცხვების უკუპროპორციულ ნაწილებად.

ამოხსნა

  1. ვყოფთ 12:13:16\dfrac{1}{2} : \dfrac{1}{3} : \dfrac{1}{6} შეფარდებით. გავამრავლოთ ყველა წევრი 66-ზე: 3:2:13 : 2 : 1.
  2. ნაწილთა რაოდენობა: 3+2+1=63 + 2 + 1 = 6; ერთი ნაწილი: 120÷6=20120 \div 6 = 20.
  3. ნაწილებია 3×20=603 \times 20 = 60, 2×20=402 \times 20 = 40, 1×20=201 \times 20 = 20.
  4. შემოწმება: 60×2=40×3=20×6=12060 \times 2 = 40 \times 3 = 20 \times 6 = 120 — ნამრავლები ტოლია.

პასუხი: 6060, 4040 და 2020

მაგალითი 10

44 მუშისგან შემდგარი ბრიგადა მთელ სამუშაოს 1515 დღეში ასრულებს. 55 დღის მუშაობის შემდეგ ბრიგადას კიდევ 44 მუშა დაემატა. სულ რამდენ დღეში შესრულდა მთელი სამუშაო?

ამოხსნა

  1. მთელი სამუშაო: 4×15=604 \times 15 = 60 მუშა-დღე.
  2. პირველ 55 დღეში შესრულდა 4×5=204 \times 5 = 20 მუშა-დღე; დარჩა 60−20=4060 - 20 = 40.
  3. ახლა მუშაობს 4+4=84 + 4 = 8 მუშა. დარჩენილ სამუშაოს ასრულებს 40÷8=540 \div 8 = 5 დღეში.
  4. სულ: 5+5=105 + 5 = 10 დღე.

პასუხი: 1010 დღე

შეამოწმე თავი

  1. 55 რვეული 1212 ლარი ღირს. რა ღირს 88 ასეთი რვეული?
  2. 33 ერთნაირი მანქანა სამუშაოს 1212 საათში ასრულებს. რამდენ საათში შეასრულებს მას 44 ასეთი მანქანა?
  3. aa და bb უკუპროპორციული დადებითი სიდიდეებია. როგორ შეიცვლება bb, თუ aa გაიზრდება 25%25\%-ით?

პასუხები: 1) 19,219{,}2 ლარი 2) 99 საათი 3) bb შემცირდება 20%20\%-ით

§3. რიცხვის პროცენტი და ნაწილი

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
პროცენტი
რიცხვის მეასედი ნაწილი.მაგალითი: 250-ის 18% არის 250 · 0,18 = 45.

პროცენტი — რიცხვის მეასედი ნაწილი: 1%=1100=0,011\% = \dfrac{1}{100} = 0{,}01. ამიტომ p%=p100p\% = \dfrac{p}{100}; მაგალითად, 35%=0,3535\% = 0{,}35 და 5%=0,055\% = 0{,}05.

სამი ძირითადი ამოცანა:

  • რიცხვის p%p\%: N×p100N \times \dfrac{p}{100}.
  • რიცხვი, რომლის p%p\% არის AA: N=A÷p100N = A \div \dfrac{p}{100}.
  • რამდენ პროცენტს შეადგენს AA რიცხვისგან BB: AB×100%\dfrac{A}{B} \times 100\%.

ჩაწერა პროცენტის სახით: ათწილადს ვამრავლებთ 100100-ზე: 0,35=35%0{,}35 = 35\%. წილადს ჯერ ათწილადად გადავაქცევთ: 38=0,375=37,5%\dfrac{3}{8} = 0{,}375 = 37{,}5\%. პროცენტი შეიძლება 100100-ზე მეტიც იყოს: 2,5=250%2{,}5 = 250\%.

რიცხვის ნაწილი. რიცხვის mn\dfrac{m}{n} ნაწილია mn×N\dfrac{m}{n} \times N. რიცხვი, რომლის mn\dfrac{m}{n} ნაწილია AA, ტოლია A÷mnA \div \dfrac{m}{n}.

მაგალითი 11

იპოვეთ 250250-ის 18%18\% და 250250-ის 35\dfrac{3}{5} ნაწილი.

ამოხსნა

  1. 18%=0,1818\% = 0{,}18. 250×0,18=45250 \times 0{,}18 = 45.
  2. 250×35=150250 \times \dfrac{3}{5} = 150 (250÷5=50250 \div 5 = 50, 50×3=15050 \times 3 = 150).

პასუხი: 4545 და 150150

მაგალითი 12

რიცხვის 35%35\% არის 8484. იპოვეთ რიცხვი. კიდევ ერთი რიცხვის 35\dfrac{3}{5} ნაწილია 3636; იპოვეთ ეს რიცხვი.

ამოხსნა

  1. 35%=0,3535\% = 0{,}35 და 0,35×N=840{,}35 \times N = 84, ამიტომ N=84÷0,35=240N = 84 \div 0{,}35 = 240.
  2. შემოწმება: 240×0,35=84240 \times 0{,}35 = 84.
  3. მეორე რიცხვი: 36÷35=36×53=6036 \div \dfrac{3}{5} = 36 \times \dfrac{5}{3} = 60.
  4. შემოწმება: 60×35=3660 \times \dfrac{3}{5} = 36.

პასუხი: 240240 და 6060

მაგალითი 13

რამდენ პროცენტს შეადგენს 4040-ისგან 1818?

ამოხსნა

  1. 1840=0,45\dfrac{18}{40} = 0{,}45.
  2. 0,45×100%=45%0{,}45 \times 100\% = 45\%.
  3. შემოწმება: 4040-ის 45%45\% არის 40×0,45=1840 \times 0{,}45 = 18.

პასუხი: 45%45\%

მაგალითი 14

ჩაწერეთ პროცენტის სახით: 0,350{,}35; 38\dfrac{3}{8}; 2,52{,}5.

ამოხსნა

  1. 0,35×100=350{,}35 \times 100 = 35, ანუ 35%35\%.
  2. 38=3÷8=0,375\dfrac{3}{8} = 3 \div 8 = 0{,}375; 0,375×100=37,50{,}375 \times 100 = 37{,}5, ანუ 37,5%37{,}5\%.
  3. 2,5×100=2502{,}5 \times 100 = 250, ანუ 250%250\%.

პასუხი: 35%35\%; 37,5%37{,}5\%; 250%250\%

მაგალითი 15

კლასის მოსწავლეთა 55%55\% ბიჭია. გოგონები ბიჭებზე 22-ით ნაკლებია. რამდენი გოგონაა კლასში?

ამოხსნა

  1. გოგონები არიან 100%−55%=45%100\% - 55\% = 45\%.
  2. ბიჭები და გოგონები განსხვავდებიან 55%−45%=10%55\% - 45\% = 10\%-ით, ეს არის 22 მოსწავლე.
  3. 10%=210\% = 2, ამიტომ მოსწავლეთა რაოდენობაა 2÷0,1=202 \div 0{,}1 = 20.
  4. გოგონები: 20×0,45=920 \times 0{,}45 = 9.
  5. შემოწმება: ბიჭები 20×0,55=1120 \times 0{,}55 = 11 და 11−9=211 - 9 = 2.

პასუხი: 99 გოგონა

მაგალითი 16

თაროზე მათემატიკის, ისტორიისა და ფიზიკის წიგნებია. მათემატიკის წიგნები ყველა წიგნის 40%40\%-ია, ისტორიის წიგნები მათემატიკის წიგნების 70%70\%-ია. ფიზიკის წიგნები 2424-ია. რამდენი წიგნია თაროზე?

ამოხსნა

  1. ისტორიის წიგნები ყველა წიგნის 70%70\%-ის 40%40\%-ია: 0,7×0,4=0,280{,}7 \times 0{,}4 = 0{,}28, ანუ 28%28\%.
  2. ფიზიკის წიგნებზე რჩება 100%−40%−28%=32%100\% - 40\% - 28\% = 32\%.
  3. 32%32\% არის 2424 წიგნი, ამიტომ ყველა წიგნია 24÷0,32=7524 \div 0{,}32 = 75.
  4. შემოწმება: მათემატიკა 75×0,4=3075 \times 0{,}4 = 30, ისტორია 30×0,7=2130 \times 0{,}7 = 21, ფიზიკა 2424; 30+21+24=7530 + 21 + 24 = 75.

პასუხი: 7575 წიგნი

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ 8080-ის 15%15\%.
  2. რიცხვის 30%30\% არის 4545. იპოვეთ რიცხვი.
  3. რამდენ პროცენტს შეადგენს 5656-ისგან 1414?

პასუხები: 1) 1212 2) 150150 3) 25%25\%

§4. პროცენტული ცვლილება, ხსნარები და ნარევები

ამ ნაწილის ტერმინები (4)
კონცენტრაცია
ხსნარში ნივთიერების მასის წილი, ჩვეულებრივ პროცენტებში.მაგალითი: 300 გ ხსნარში 36 გ მარილია: 36 ÷ 300 = 0,12, ანუ კონცენტრაცია 12%.
მარტივი პროცენტი
პროცენტის დარიცხვა, როცა ყოველ წელს პროცენტი საწყისი თანხიდან ითვლება.მაგალითი: 1000 ლარი, 10%, 3 წელი: 1000 + 3 · 100 = 1300 ლარი.
პროცენტული პუნქტი
ორი პროცენტის სხვაობა; ის არ არის პროცენტული ცვლილება.მაგალითი: 10%-დან 12%-მდე ზრდა არის 2 პროცენტული პუნქტი, მაგრამ 2 ÷ 10 = 20%-ით ზრდა.
რთული პროცენტი
პროცენტის დარიცხვა, როცა ყოველ წელს პროცენტი წინა წლის ბოლოს მიღებული თანხიდან ითვლება.მაგალითი: 1000 ლარი, 10%, 3 წელი: 1000 · 1,1 · 1,1 · 1,1 = 1331 ლარი.

გაზრდა და შემცირება. რიცხვის p%p\%-ით გაზრდა ნიშნავს გამრავლებას 1+p1001 + \dfrac{p}{100}-ზე, შემცირება — გამრავლებას 1−p1001 - \dfrac{p}{100}-ზე. მაგალითად, +20%+20\% ნიშნავს ×1,2\times 1{,}2, −20%-20\% ნიშნავს ×0,8\times 0{,}8, +5%+5\% ნიშნავს ×1,05\times 1{,}05.

თანმიმდევრული ცვლილებები. პროცენტები არ იკრიბება, მათი მამრავლები მრავლდება. საბოლოო ცვლილება არის საერთო მამრავლს გამოკლებული 11.

რთული პროცენტი. თუ ყოველი წლის ბოლოს პროცენტი ახალ თანხას ემატება, nn წლის შემდეგ S=S0(1+p100)nS = S_0 \left(1 + \dfrac{p}{100}\right)^n. თუ პროცენტი ყოველთვის საწყისი თანხიდან ითვლება (მარტივი პროცენტი), S=S0(1+p⋅n100)S = S_0\left(1 + \dfrac{p \cdot n}{100}\right).

რომელი რიცხვიდან ითვლება პროცენტი. „AA რიცხვზე 25%25\%-ით მეტია BB" ნიშნავს B=1,25AB = 1{,}25A: პროცენტი AA-დან ითვლება.

პროცენტული პუნქტი. 10%10\%-დან 12%12\%-მდე ზრდა არის 22 პროცენტული პუნქტი (სხვაობა 12−1012 - 10). მაგრამ საწყისი მნიშვნელობა გაიზარდა 210=20%\dfrac{2}{10} = 20\%-ით.

ხსნარი. კონცენტრაცია გვიჩვენებს, ხსნარის მასის რა ნაწილია ნივთიერება: c=ნივთიერების მასახსნარის მასა×100%c = \dfrac{\text{ნივთიერების მასა}}{\text{ხსნარის მასა}} \times 100\%. ამიტომ ნივთიერების მასა == ხსნარის მასა ×\times კონცენტრაცია. ნარევის დროს ვკრებთ ნივთიერების მასებს და ხსნარის მასებს ცალ-ცალკე.

მაგალითი 17

საქონლის ფასი 20%20\%-ით გაიზარდა, შემდეგ ახალი ფასი 20%20\%-ით შემცირდა. როგორ შეიცვალა საწყისი ფასი?

ამოხსნა

  1. გაზრდა 20%20\%-ით: მამრავლი 1,21{,}2. შემცირება 20%20\%-ით: მამრავლი 0,80{,}8.
  2. საერთო მამრავლი: 1,2×0,8=0,961{,}2 \times 0{,}8 = 0{,}96, ანუ საწყისი ფასის 96%96\%.
  3. 100%−96%=4%100\% - 96\% = 4\%.
  4. შემოწმება 500500 ლარზე: 500×1,2=600500 \times 1{,}2 = 600; 600×0,8=480600 \times 0{,}8 = 480; 500−480=20500 - 480 = 20, და 20500=4%\dfrac{20}{500} = 4\%.

პასუხი: ფასი 4%4\%-ით შემცირდა

მაგალითი 18

AA ნივთი BB ნივთზე 25%25\%-ით ძვირია. რამდენი პროცენტით არის BB იაფი AA-ზე?

ამოხსნა

  1. ავიღოთ B=100B = 100. მაშინ A=100×1,25=125A = 100 \times 1{,}25 = 125.
  2. სხვაობა 125−100=25125 - 100 = 25, ახლა პროცენტი AA-დან ითვლება.
  3. 25125=0,2\dfrac{25}{125} = 0{,}2, ანუ 20%20\%.

პასუხი: 20%20\%-ით

მაგალითი 19

ორი წიგნი სამ რვეულზე 20%20\%-ით ძვირია. რამდენი პროცენტით ძვირია 55 წიგნი 66 რვეულზე?

ამოხსნა

  1. აღვნიშნოთ წიგნის ფასი bb-თი, რვეულის ფასი nn-ით. მაშინ 2b=1,2×3n=3,6n2b = 1{,}2 \times 3n = 3{,}6n.
  2. b=3,6n÷2=1,8nb = 3{,}6n \div 2 = 1{,}8n.
  3. 55 წიგნი: 5×1,8n=9n5 \times 1{,}8n = 9n; 66 რვეული: 6n6n.
  4. 9n6n=1,5\dfrac{9n}{6n} = 1{,}5, ანუ 55 წიგნი არის 66 რვეულის ფასის 150%150\%.
  5. სხვაობა 150%−100%=50%150\% - 100\% = 50\%.

პასუხი: 50%50\%-ით

მაგალითი 20

ბანკში 10001000 ლარი შეიტანეს წლიური 10%10\%-ით 33 წლით. რამდენი თანხა იქნება ანგარიშზე რთული და რამდენი მარტივი პროცენტის შემთხვევაში?

ამოხსნა

  1. რთული პროცენტი: S=1000×1,13S = 1000 \times 1{,}1^3. 1,12=1,211{,}1^2 = 1{,}21; 1,21×1,1=1,3311{,}21 \times 1{,}1 = 1{,}331; S=1331S = 1331 ლარი.
  2. მარტივი პროცენტი: ყოველ წელს ემატება 10001000-ის 10%10\%, ანუ 100100 ლარი. 33 წელიწადში 1000+3×100=13001000 + 3 \times 100 = 1300 ლარი.
  3. სხვაობა: 1331−1300=311331 - 1300 = 31 ლარი.

პასუხი: რთულით 13311331 ლარი, მარტივით 13001300 ლარი

მაგალითი 21

300300 გ ხსნარში მარილის კონცენტრაცია 12%12\%-ია. ხსნარს დაუმატეს 6060 გ წყალი. რა გახდა კონცენტრაცია?

ამოხსნა

  1. მარილის მასა: 300×0,12=36300 \times 0{,}12 = 36 გ.
  2. წყლის დამატებისას მარილი იგივე რჩება, ხსნარი კი ხდება 300+60=360300 + 60 = 360 გ.
  3. კონცენტრაცია: 36360×100%=10%\dfrac{36}{360} \times 100\% = 10\%.

პასუხი: 10%10\%

მაგალითი 22

შეურიეს 55 ლ 30%30\%-იანი და 33 ლ 10%10\%-იანი სპირტი. რამდენ პროცენტიანი სპირტი მიიღეს?

ამოხსნა

  1. სპირტი პირველში: 5×0,3=1,55 \times 0{,}3 = 1{,}5 ლ. მეორეში: 3×0,1=0,33 \times 0{,}1 = 0{,}3 ლ.
  2. სპირტი ერთად: 1,5+0,3=1,81{,}5 + 0{,}3 = 1{,}8 ლ. ხსნარი ერთად: 5+3=85 + 3 = 8 ლ.
  3. კონცენტრაცია: 1,88×100%=22,5%\dfrac{1{,}8}{8} \times 100\% = 22{,}5\%.

პასუხი: 22,5%22{,}5\%

მაგალითი 23

რამდენ პროცენტ სპირტს შეიცავს mm გრამი წყლისა და nn გრამი სპირტის ნარევი?

ამოხსნა

  1. სპირტის მასა nn გრამია.
  2. ნარევის მასა m+nm + n გრამია.
  3. კონცენტრაცია: nm+n×100%\dfrac{n}{m + n} \times 100\%.
  4. შემოწმება m=60m = 60, n=40n = 40-ზე: 40100×100%=40%\dfrac{40}{100} \times 100\% = 40\% და 4040 გ სპირტი 100100 გ ნარევის 40%40\%-ია.

პასუხი: 100nm+n%\dfrac{100n}{m + n}\%

შეამოწმე თავი

  1. 8080 ლარიანი საქონლის ფასი 15%15\%-ით გაიზარდა. რა გახდა ახალი ფასი?
  2. 200200 ლარს ორჯერ ზედიზედ 10%10\%-ით ამცირებენ. რა მიიღება და რამდენი პროცენტით შემცირდა საწყისი რიცხვი?
  3. 400400 გ 15%15\%-იან ხსნარს დაუმატეს 100100 გ წყალი. რა გახდა კონცენტრაცია?

პასუხები: 1) 9292 ლარი 2) 162162; 19%19\%-ით შემცირდა 3) 12%12\%

მოკლედ

  • a:b=c:d  ⟺  ad=bca : b = c : d \iff ad = bc; უცნობი კიდურა ან შუა წევრი — საპირისპირო წევრების ნამრავლი გაყოფილი ცნობილ წევრზე.
  • რიცხვი NN, შეფარდება m:nm : n: ერთი ნაწილი Nm+n\dfrac{N}{m + n}; ორ შეფარდებაში საერთო წევრს ვათანაბრებთ უსჯ-ით.
  • მასშტაბი 1:k1 : k: სიგრძე kk-ჯერ მცირდება, ფართობი k2k^2-ჯერ.
  • პირდაპირ: yx\dfrac{y}{x} მუდმივია; უკუ: xyxy მუდმივია; სამუშაო == მუშები ×\times დღეები.
  • რიცხვის p%p\% =N×p100= N \times \dfrac{p}{100}; რიცხვი =A÷p100= A \div \dfrac{p}{100}; პროცენტი =AB×100%= \dfrac{A}{B} \times 100\%.
  • გაზრდა p%p\%-ით — ×(1+p100)\times \left(1 + \dfrac{p}{100}\right), შემცირება — ×(1−p100)\times \left(1 - \dfrac{p}{100}\right); თანმიმდევრული ცვლილებები მრავლდება.
  • რთული პროცენტი S=S0(1+p100)nS = S_0 \left(1 + \dfrac{p}{100}\right)^n; კონცენტრაცია =ნივთიერებახსნარი×100%= \dfrac{\text{ნივთიერება}}{\text{ხსნარი}} \times 100\%.