§1. ლოგარითმის განმარტება
ამ ნაწილის ტერმინები (6)
- ათობითი ლოგარითმი
- ლოგარითმი ფუძით 10; ჩაიწერება lg.მაგალითი: lg 1000 = 3, რადგან 10³ = 1000.
- ლოგარითმი
- მაჩვენებელი, რომლითაც ფუძე უნდა ავიყვანოთ ხარისხში, რომ მივიღოთ მოცემული რიცხვი.მაგალითი: log₂ 8 = 3, რადგან 2³ = 8.
- ლოგარითმის განსაზღვრის არე
- ყველა ის x, რომლისთვისაც ლოგარითმის გამოსახულებას აზრი აქვს: ქვეშა რიცხვი დადებითია, ფუძე დადებითია და 1-ის ტოლი არ არის.მაგალითი: log₂(x − 1)-ისთვის საჭიროა x − 1 > 0, ანუ x > 1.
- ლოგარითმის ფუძე
- რიცხვი, რომელიც ლოგარითმის ჩანაწერში ქვემოთ წერია; ის დადებითია და 1-ის ტოლი არ არის.მაგალითი: log₃ 81-ში ფუძეა 3: 3 × 3 × 3 × 3 = 81, ამიტომ log₃ 81 = 4.
- ნატურალური ლოგარითმი
- ლოგარითმი ფუძით e (e დაახლოებით 2,718); ჩაიწერება ln.მაგალითი: ln e = 1, რადგან e¹ = e.
- ძირითადი ლოგარითმული იგივეობა
- ფორმულა, რომლის მიხედვითაც ფუძე, ავიყვანოთ საკუთარი ლოგარითმის ხარისხში, ქვეშა რიცხვს გვაძლევს: a^(log_a b) = b.მაგალითი: 3^(log₃ 5) = 5.
ლოგარითმი. რიცხვის ლოგარითმი ფუძით არის მაჩვენებელი, რომლითაც უნდა ავიყვანოთ ხარისხში, რომ მივიღოთ : მაგალითად, , რადგან ; , რადგან .
განსაზღვრის პირობები. ფუძე დადებითია და 1-ისგან განსხვავებული; ლოგარითმის ქვეშ დადებითი რიცხვია. რატომ: დადებითი -სთვის ყოველთვის დადებითია, ამიტომ და არ არსებობს; ფუძე 1 არ გამოდგება, რადგან ყოველთვის 1-ია.
კერძო მნიშვნელობები: (რადგან ); ; .
ათობითი ლოგარითმი (ფუძე 10): , . ნატურალური ლოგარითმი , სადაც ნეპერის რიცხვია: .
ძირითადი ლოგარითმული იგივეობა: რატომ: თუ , მაშინ განმარტებით .
მაგალითი 1
გამოთვალეთ: .
ამოხსნა
- , რადგან .
- , რადგან .
- , რადგან .
- .
პასუხი: 6
მაგალითი 2
იპოვეთ : (ა) ; (ბ) ; (გ) .
ამოხსნა
- (ა) განმარტებით , ამიტომ ან . ფუძე დადებითი უნდა იყოს, ამიტომ . შემოწმება: .
- (ბ) .
- (გ) განმარტებით (ეს ირაციონალური რიცხვია: , ამიტომ ).
პასუხი: (ა) 3; (ბ) 8; (გ)
მაგალითი 3
იპოვეთ განსაზღვრის არე: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) საჭიროა . ფესვებია და , ამიტომ , როცა ან .
- (ბ) ფუძისთვის: და , ანუ , . ქვეშა რიცხვისთვის: , ანუ .
- ორივე პირობა ერთად: , გარდა .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 4
გამოთვალეთ: .
ამოხსნა
- , ამიტომ (ძირითადი იგივეობით).
- .
- .
პასუხი: 52
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ .
- გამოთვალეთ .
- იპოვეთ გამოსახულების განსაზღვრის არე.
პასუხები: 1) 2) 5 3)
§2. ლოგარითმის თვისებები
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- განაყოფის ლოგარითმი
- წესი: განაყოფის ლოგარითმი ტოლია გასაყოფისა და გამყოფის ლოგარითმების სხვაობის.მაგალითი: log₂(32 : 4) = log₂ 32 − log₂ 4 = 5 − 2 = 3.
- ლოგარითმის ქვეშა რიცხვი
- რიცხვი, რომლის ლოგარითმსაც ვპოულობთ; ის მხოლოდ დადებითი შეიძლება იყოს.მაგალითი: log₂ 16-ში ქვეშა რიცხვია 16. log₂(−4) არ არსებობს, რადგან 2 ნებისმიერ ხარისხში დადებითია.
- ნამრავლის ლოგარითმი
- წესი: ნამრავლის ლოგარითმი ტოლია მამრავლების ლოგარითმების ჯამის.მაგალითი: log₂(4 × 8) = log₂ 4 + log₂ 8 = 2 + 3 = 5.
ყველა თვისებაში ლოგარითმის ქვეშა რიცხვები დადებითია და ფუძე , .
| თვისება | ფორმულა | რიცხვებით |
|---|---|---|
| ნამრავლი | ||
| განაყოფი | ||
| ხარისხი | ||
| ფუძის ხარისხი |
რატომ მუშაობს ნამრავლის წესი: თუ და , მაშინ , და , ანუ . მაჩვენებლები იკრიბება, ამიტომ ნამრავლი ლოგარითმებში ჯამად გადადის.
თუ მაჩვენებელი ლუწია და რიცხვი უარყოფითიც შეიძლება იყოს: .
მაგალითი 5
გამოთვალეთ: .
ამოხსნა
- ხარისხის წესით .
- განაყოფის წესით .
- , რადგან .
პასუხი: 2
მაგალითი 6
გამოთვალეთ: .
ამოხსნა
- .
- .
- .
პასუხი: 3
მაგალითი 7
ცნობილია და . გამოსახეთ -ით და -თი .
ამოხსნა
- დავშალოთ მარტივ მამრავლებად: .
- ნამრავლის წესით .
- ხარისხის წესით .
- შემოწმება -ით: და .
პასუხი:
მაგალითი 8
გამოთვალეთ .
ამოხსნა
- .
- . ძირითადი იგივეობით ეს არის 6.
- შემოწმება: და .
პასუხი: 6
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ .
- გამოთვალეთ .
- ცნობილია . გამოსახეთ -თი .
პასუხები: 1) 2 2) 3 3)
§3. ახალ ფუძეზე გადასვლა
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- ახალ ფუძეზე გადასვლა
- ფორმულა, რომლითაც ერთი ფუძის ლოგარითმს სხვა ფუძის ლოგარითმების შეფარდებად ვწერთ: log_a b = log_c b : log_c a.მაგალითი: log₄ 8 = log₂ 8 : log₂ 4 = 3 : 2 = 1,5.
- ხარისხის ლოგარითმი
- წესი: ხარისხის მაჩვენებელი ლოგარითმის წინ გადადის მამრავლად.მაგალითი: log₂ 8² = 2 × log₂ 8 = 2 × 3 = 6.
ახალ ფუძეზე გადასვლა. ნებისმიერი ფუძე -თვის (, ): რატომ: თუ , მაშინ . ორივე მხარის ლოგარითმი ფუძით : , აქედან .
შედეგები (): მაგალითად, და .
მაგალითი 9
ცნობილია . გამოსახეთ -თი .
ამოხსნა
- გადავიდეთ ფუძეზე 2: .
- .
- .
- .
- შემოწმება: , და .
პასუხი:
მაგალითი 10
გამოთვალეთ .
ამოხსნა
- წესით : .
- შემდეგ .
- შემდეგ .
პასუხი: 3
მაგალითი 11
ცნობილია . იპოვეთ და .
ამოხსნა
- .
- .
- შემოწმება , -ით (): და , რადგან .
პასუხი: და 6
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ .
- გამოთვალეთ .
- . რას უდრის ?
პასუხები: 1) 2) 4 3)
§4. ლოგარითმული ფუნქცია და რიცხვების შედარება
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- ლოგარითმული ფუნქცია
- ფუნქცია y = log_a x, განსაზღვრული დადებით x-ებზე; ფუძე 1-ზე მეტია — ზრდადია, ფუძე 0-სა და 1-ს შორისაა — კლებადია.მაგალითი: y = log₂ x ზრდადია: log₂ 4 = 2, log₂ 8 = 3. ფუძით 0,5 ლოგარითმი კლებადია: 4-ის ლოგარითმია −2, 8-ის ლოგარითმია −3.
ლოგარითმული ფუნქცია განსაზღვრულია, როცა .
- თუ , ფუნქცია ზრდადია: (მაგალითად, ).
- თუ , ფუნქცია კლებადია: (მაგალითად, ).
ამიტომ ერთი და იმავე ფუძის ლოგარითმებს ვადარებთ ფუძის მიხედვით: ფუძე 1-ზე მეტია — ნიშანი ისეთივე რჩება, ფუძე 1-ზე ნაკლებია — ნიშანი იცვლება.
რიცხვის ორ მთელ რიცხვს შორის მოსაქცევად ქვეშა რიცხვს ვადარებთ ფუძის მთელ ხარისხებს: ნიშნავს , ანუ .
რთული ფუნქციის განსაზღვრის არე. ლოგარითმებს შიგნიდან გარეთ ვხსნით: ყოველი ლოგარითმის ქვეშა გამოსახულება დადებითი უნდა იყოს.
მაგალითი 12
შეადარეთ და .
ამოხსნა
- ფუძე , ამიტომ ფუნქცია კლებადია: მეტ რიცხვს ნაკლები ლოგარითმი შეესაბამება.
- , ამიტომ .
- შემოწმება: და ; .
პასუხი:
მაგალითი 13
შეადარეთ და .
ამოხსნა
- ფუძეები სხვადასხვაა, ამიტომ ორივე შევადაროთ ერთ შუალედურ რიცხვს, -ს.
- და : ვადარებთ და . რადგან , ე.ი. და .
- და : ვადარებთ და . რადგან , ე.ი. და .
- . შემოწმება: .
პასუხი:
მაგალითი 14
რომელ ორ მთელ რიცხვს შორისაა: (ა) ; (ბ) ?
ამოხსნა
- (ა) , ამიტომ .
- (ბ) , ამიტომ .
- შემოწმება: და .
პასუხი: (ა) 1-სა და 2-ს შორის; (ბ) 3-სა და 4-ს შორის
მაგალითი 15
იპოვეთ ფუნქციის განსაზღვრის არე.
ამოხსნა
- შიდა ლოგარითმისთვის საჭიროა .
- შუა ლოგარითმი განსაზღვრულია, როცა .
- გარე ლოგარითმი განსაზღვრულია, როცა . , ამიტომ ეს ნიშნავს (ეს უკვე მოიცავს მე-2 პირობას).
- და ფუძე : ნიშანი იცვლება, ამიტომ . ერთად -თან: .
- შემოწმება: -ზე და , ამიტომ ფუნქცია განსაზღვრულია; -ზე და დადებითს არ გვაძლევს.
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- რომელია მეტი: თუ ?
- რომელ ორ მთელ რიცხვს შორისაა ?
- იპოვეთ გამოსახულების განსაზღვრის არე.
პასუხები: 1) 2) 4-სა და 5-ს შორის 3)
§5. ლოგარითმული განტოლებები
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- გვერდითი ფესვი
- ამონახსნი, რომელიც გარდაქმნის შემდეგ გაჩნდა, მაგრამ საწყის განტოლებას არ აკმაყოფილებს (ხშირად განსაზღვრის არეში არ შედის).მაგალითი: log₂(x − 1) + log₂(x + 1) = 3: x² = 9 გვაძლევს x = 3 და x = −3; x = −3 გვერდითი ფესვია, რადგან log₂(−4) არ არსებობს.
- ლოგარითმული განტოლება
- განტოლება, სადაც უცნობი ლოგარითმის ქვეშაა.მაგალითი: log₂ x = 3 განტოლებაში x = 2³ = 8.
უმარტივესი სახეები.
- ტოლფასია -სი (და ამ შემთხვევაში თავისთავად სრულდება).
- ტოლფასია სისტემისა , (მაშინ თავისთავად სრულდება).
გვერდითი ფესვები. გარდაქმნისას (მაგალითად, ორი ლოგარითმის ჯამიდან ერთი ლოგარითმის მიღებისას) განსაზღვრის არე შეიძლება გაფართოვდეს და დაემატოს ამონახსნი, რომელიც საწყის განტოლებას არ აკმაყოფილებს. ამიტომ ვწერთ განსაზღვრის არეს და ყოველ ფესვს მასში ვამოწმებთ.
ახალი უცნობი. თუ განტოლებაში მხოლოდ გვხვდება, ვწერთ და ვხსნით განტოლებას -თი.
მაგალითი 16
ამოხსენით განტოლება: .
ამოხსნა
- განსაზღვრის არე: და , ანუ .
- ჯამი გადავიყვანოთ ნამრავლის ლოგარითმად: .
- განმარტებით , ანუ და .
- ან . არეში () შედის მხოლოდ .
- შემოწმება: .
პასუხი:
მაგალითი 17
ამოხსენით განტოლება: .
ამოხსნა
- ფუძეები და ლოგარითმები ტოლია, ამიტომ და .
- შემოწმება არეში: და .
- ორივე მხარე: .
პასუხი:
მაგალითი 18
იპოვეთ განტოლების ამონახსნთა სიმრავლე.
ამოხსნა
- განსაზღვრის არე: და . ორივე წილადი დადებითია, როცა და ერთი ნიშნისაა: ან .
- ნამრავლის წესით მარცხენა მხარე არის .
- ტოლობა ჭეშმარიტია არეში ყოველი -ისთვის, ამიტომ ამონახსნთა სიმრავლე მთელი არეა.
- შემოწმება: -ზე ; -ზე .
პასუხი:
მაგალითი 19
ამოხსენით განტოლება: .
ამოხსნა
- განსაზღვრის არე: . აღვნიშნოთ .
- . , , ანუ ან .
- გვაძლევს ; გვაძლევს .
- შემოწმება: : ; : .
პასუხი: და
მაგალითი 20
ამოხსენით განტოლება: .
ამოხსნა
- განსაზღვრის არე: , . რადგან , აღვნიშნოთ (ამასთან ): .
- ორივე მხარეს ვამრავლებთ -ზე: , ანუ . , , ანუ ან .
- გვაძლევს ; გვაძლევს .
- შემოწმება: : ; : .
პასუხი: და
შეამოწმე თავი
- ამოხსენით .
- ამოხსენით .
- ამოხსენით .
პასუხები: 1) 2) 3) და
§6. ლოგარითმული უტოლობები
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- ლოგარითმული უტოლობა
- უტოლობა, სადაც უცნობი ლოგარითმის ქვეშაა; ფუძე 0-სა და 1-ს შორისაა — უტოლობის ნიშანი იცვლება.მაგალითი: log₂(x − 1) < 3 გვაძლევს 0 < x − 1 < 8, ანუ 1 < x < 9.
წესი. -სა და -ს ვადარებთ ფუნქციის ზრდადობა-კლებადობით, ამასთან ქვეშა გამოსახულებები დადებითი უნდა იყოს:
- : ;
- : (ნიშანი იცვლება).
რიცხვი ლოგარითმად ჩავწეროთ, როცა საჭიროა: , .
მაგალითი 21
ამოხსენით უტოლობა: (ა) ; (ბ) .
ამოხსნა
- (ა) , ამიტომ . ფუძე , ნიშანი რჩება: , ანუ .
- (ბ) , რადგან . , ფუძე , ნიშანი იცვლება: , ანუ .
- შემოწმება (ა): -ზე (არ არის ), -ზე . (ბ): -ზე , -ზე .
პასუხი: (ა) ; (ბ)
მაგალითი 22
ამოხსენით უტოლობა: .
ამოხსნა
- , ამიტომ მარჯვენა მხარე არის .
- ფუძე , ამიტომ უტოლობა ტოლფასია სისტემისა: და . ( თავისთავად სრულდება, რადგან .)
- პირველი: , ანუ ან .
- მეორე: . , ფესვებია (დაახლოებით და ). ამონახსნია .
- თანაკვეთა: ან .
- შემოწმება: -ზე მარცხენა მხარეა , მარჯვენა — ; , გამოდგება. -ზე , არ გამოდგება. -ზე და ; , არ გამოდგება.
პასუხი:
მაგალითი 23
ამოხსენით უტოლობა: .
ამოხსნა
- განსაზღვრის არე: და ფესვქვეშა , ანუ .
- -ზე . აღვნიშნოთ (), მაშინ .
- უტოლობაა , ანუ . , : ან .
- ამონახსნია . რადგან , გვრჩება .
- , ამიტომ . არესთან ერთად .
- შემოწმება: -ზე ; -ზე .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- ამოხსენით .
- ამოხსენით .
- ამოხსენით .
პასუხები: 1) 2) 3)
მოკლედ
- ; , , ; ; , .
- ; ; ; .
- ; ; ; , .
- — ლოგარითმული ფუნქცია ზრდადია; — კლებადია (უტოლობაში ნიშანი იცვლება).
- განტოლებასა და უტოლობაში ყოველთვის ვწერთ განსაზღვრის არეს (ქვეშა რიცხვი დადებითია, ფუძე დადებითია და ).
- ; .