§1. წერტილი, წრფე, მონაკვეთი, ტეხილი, მანძილი
ამ ნაწილის ტერმინები (6)
- მომიჯნავე (მოსაზღვრე) კუთხეები
- ორი კუთხე, რომლებსაც ერთი საერთო გვერდი აქვთ, ხოლო დანარჩენი გვერდები ერთ წრფეზე დევს; მათი ჯამი 180°-ია.მაგალითი: 112°-იანი კუთხის მომიჯნავეა 180° − 112° = 68°.
- მონაკვეთი
- წრფის ნაწილი ორ წერტილს შორის; მას აქვს სიგრძე.მაგალითი: A და B წერტილებს შორის 12 სმ-ია: მონაკვეთის სიგრძეა AB = 12 სმ.
- მონაკვეთის შუა წერტილი
- წერტილი, რომელიც მონაკვეთს ორ ტოლ ნაწილად ყოფს.მაგალითი: AB = 36 სმ: შუა წერტილიდან ბოლომდე 36 ÷ 2 = 18 სმ-ია.
- სამკუთხედის უტოლობა
- სამკუთხედის ყოველი გვერდი დანარჩენი ორის ჯამზე ნაკლებია.მაგალითი: გვერდები 4, 5, 10: 4 + 5 = 9, ხოლო 10 > 9, ამიტომ ასეთი სამკუთხედი არ არსებობს.
- სხივი
- წრფის ნაწილი, რომელიც ერთი წერტილიდან იწყება და ერთ მხარეს გრძელდება დასასრულის გარეშე.მაგალითი: მზის სხივი: მზეზე იწყება და ერთი მიმართულებით მიდის.
- ტეხილი
- ერთმანეთზე მიმაგრებული მონაკვეთების ჯაჭვი; მისი სიგრძე მონაკვეთების სიგრძეთა ჯამია.მაგალითი: სამი მონაკვეთი 7, 5 და 9 სმ: ტეხილის სიგრძეა 7 + 5 + 9 = 21 სმ.
ორ წერტილზე გადის ერთადერთი წრფე. წრფე ორივე მხარეს უსასრულოა.
- სხივი — წრფის ნაწილი, რომელიც ერთი წერტილიდან იწყება და ერთ მხარეს უსასრულოა.
- მონაკვეთი — წრფის ნაწილი ორ წერტილს (ბოლოებს) შორის. მისი სიგრძე არის მანძილი ბოლოებს შორის. შუა წერტილი მონაკვეთს ორ ტოლ ნაწილად ყოფს.
- ტეხილი — მონაკვეთების ჯაჭვი: ერთი მონაკვეთის ბოლო მომდევნოს დასაწყისია. ტეხილის სიგრძე არის მონაკვეთების სიგრძეთა ჯამი.
მონაკვეთის შეკრება. თუ წერტილი მონაკვეთზე დევს, მაშინ .
უმოკლესი გზა. ორ წერტილს შორის უმოკლესი გზა მათი შემაერთებელი მონაკვეთია. ამიტომ ტეხილის სიგრძე მისი ბოლოების შორის მანძილზე არანაკლებია.
სამკუთხედის უტოლობა. ნებისმიერი სამი წერტილისთვის . ტოლობა მხოლოდ მაშინაა, როცა წერტილი მონაკვეთზე დევს (მაშინ სამკუთხედი არ მიიღება). სამკუთხედში გვერდებით , , :
სამი მონაკვეთისგან სამკუთხედი შეიძლება აიგოს მაშინ და მხოლოდ მაშინ, თუ უდიდესი მათგანი დანარჩენი ორის ჯამზე ნაკლებია.
მაგალითი 1
წერტილი მონაკვეთზეა, სმ და . იპოვეთ და .
ამოხსნა
- აღვნიშნოთ , .
- , ამიტომ , , .
- სმ, სმ.
- შემოწმება: .
პასუხი: სმ, სმ
მაგალითი 2
არის მონაკვეთის შუა წერტილი, — მონაკვეთის შუა წერტილი. სმ. იპოვეთ .
ამოხსნა
- სმ.
- სმ.
- სმ.
პასუხი: სმ
მაგალითი 3
მანძილი ქალაქიდან ქალაქამდე 40 კმ-ია, -დან -მდე — 25 კმ. რა მნიშვნელობები შეიძლება ჰქონდეს მანძილს -დან -მდე?
ამოხსნა
- უდიდესი მანძილი მაშინაა, როცა არის -სა და -ს შორის ერთ წრფეზე: კმ.
- უმცირესი მანძილი მაშინაა, როცა და -ს ერთსა და იმავე მხარესაა ერთ წრფეზე: კმ.
- სხვა განლაგებისას , , სამკუთხედის წვეროებია და .
პასუხი: 15 კმ-დან 65 კმ-მდე ()
მაგალითი 4
სამკუთხედის ორი გვერდია 5 სმ და 9 სმ. მესამე გვერდის სიგრძე მთელი რიცხვია (სმ-ში). რამდენი მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს მას?
ამოხსნა
- , ანუ .
- მთელი მნიშვნელობებია .
- რაოდენობა: .
- და არ გამოდგება: და — მონაკვეთები ერთ წრფეზე დგება.
პასუხი: 9
მაგალითი 5
მონაკვეთების რომელი სამეულით შეიძლება სამკუთხედის აგება? (ა) 4, 5, 10; (ბ) 6, 8, 13; (გ) 7, 7, 14; (დ) 5, 12, 13.
ამოხსნა
- ვადარებთ უდიდეს მონაკვეთს დანარჩენი ორის ჯამს.
- (ა) და : — არ გამოდგება.
- (ბ) და : — გამოდგება.
- (გ) და : ტოლია — არ გამოდგება.
- (დ) და : — გამოდგება.
პასუხი: (ბ) და (დ)
შეამოწმე თავი
- წერტილი მონაკვეთზეა, სმ, სმ. რას უდრის ?
- არის მონაკვეთის შუა წერტილი, და . იპოვეთ .
- სამკუთხედის ორი გვერდია 6 და 15, მესამე გვერდი მთელი რიცხვია. რას უდრის სამკუთხედის უდიდესი შესაძლო პერიმეტრი?
პასუხები: 1) სმ 2) 3)
§2. კუთხეები: ბისექტრისა, მოსაზღვრე და ვერტიკალური კუთხეები
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- ვერტიკალური კუთხეები
- ორი წრფის გადაკვეთისას მიღებული მოპირდაპირე კუთხეები; ისინი ტოლია.მაგალითი: თუ ერთი კუთხე 70°-ია, მისი ვერტიკალური კუთხეც 70°-ია.
- კუთხის ბისექტრისა
- სხივი კუთხის წვეროდან, რომელიც კუთხეს ორ ტოლ ნაწილად ყოფს.მაგალითი: 80°-იანი კუთხის ბისექტრისა მას ყოფს 40° და 40°-ად.
კუთხე — ერთი წერტილიდან გამოსული ორი სხივით შემოსაზღვრული სიბრტყის ნაწილი. წერტილი წვეროა, სხივები — გვერდები. მთელი ბრუნი -ია, კი ბრუნის -ია.
| კუთხის სახე | ზომა |
|---|---|
| მახვილი | |
| მართი | |
| ბლაგვი | |
| გაშლილი |
კუთხის ბისექტრისა — წვეროდან გამოსული სხივი, რომელიც კუთხეს ორ ტოლ ნაწილად ყოფს. -იანი კუთხის ბისექტრისა მას ყოფს და -ად.
მოსაზღვრე კუთხეები. ორ კუთხეს მომიჯნავე (მოსაზღვრე) ჰქვია, თუ მათ ერთი საერთო გვერდი აქვთ, ხოლო დანარჩენი ორი გვერდი ერთ წრფეზე დევს (ერთმანეთის გაგრძელებაა).
ვერტიკალური კუთხეები. ორი წრფე რომ გადაიკვეთოს, მიიღება 4 კუთხე. მოპირდაპირე კუთხეებს, რომელთა გვერდები ერთმანეთის გაგრძელებაა, ვერტიკალური ჰქვია.
წესები:
- მომიჯნავე კუთხეების ჯამი -ია. მათი გარე გვერდები გაშლილ კუთხეს ქმნიან.
- ვერტიკალური კუთხეები ტოლია. ორივე ერთი და იმავე კუთხის მომიჯნავეა, ამიტომ თითოეული -ს ტოლია.
- ერთი წერტილის გარშემო კუთხეების ჯამი -ია.
- მომიჯნავე კუთხეების ბისექტრისები მართობულია: .
- ბისექტრისის თვისება. კუთხის ბისექტრისის ყოველი წერტილი კუთხის გვერდებიდან ტოლი მანძილითაა დაშორებული. შებრუნებულიც მართალია: კუთხის შიგნით წერტილი, რომელიც გვერდებიდან ტოლი მანძილითაა, ბისექტრისაზე დევს.
მაგალითი 6
ორი მომიჯნავე კუთხის ზომების შეფარდებაა . იპოვეთ ეს კუთხეები.
ამოხსნა
- კუთხეები იყოს და .
- მომიჯნავე კუთხეების ჯამი -ია: , , .
- კუთხეებია და .
- შემოწმება: .
პასუხი: და
მაგალითი 7
ორი წრფე იკვეთება. ერთი კუთხეა , მისი ვერტიკალური კუთხე — . იპოვეთ ოთხივე კუთხე.
ამოხსნა
- ვერტიკალური კუთხეები ტოლია: .
- , .
- პირველი კუთხე: . მისი ვერტიკალური კუთხეც -ია (შემოწმება: ).
- დანარჩენი ორი კუთხე ამ კუთხეების მომიჯნავეა: (და ისინიც ერთმანეთის ვერტიკალურია).
პასუხი: , , ,
მაგალითი 8
რა კუთხეს ქმნის საათის ისრები საათსა და წუთზე?
ამოხსნა
- წუთის ისარი 60 წუთში -ს გადის, ანუ 1 წუთში -ს. 20 წუთზე ის -ზეა (12-დან ათვლით).
- საათის ისარი 12 საათში -ს გადის, ანუ 1 საათში -ს, 1 წუთში -ს. საათსა და წუთზე ის -ზეა.
- კუთხე ისრებს შორის: .
პასუხი:
მაგალითი 9
და მომიჯნავე კუთხეებია. პირველის ბისექტრისაა, — მეორესი. იპოვეთ .
ამოხსნა
- .
- .
- სხივი -სა და -ს შორისაა, ამიტომ .
- შემოწმება: .
პასუხი:
მაგალითი 10
წერტილის გარშემო სამი კუთხეა, რომლებიც ერთად მთელ ბრუნს ავსებს: , და . იპოვეთ ისინი.
ამოხსნა
- ერთი წერტილის გარშემო ჯამი -ია: .
- , .
- კუთხეებია , , .
- შემოწმება: .
პასუხი: , ,
შეამოწმე თავი
- ერთი კუთხე -ია. რას უდრის მისი მომიჯნავე კუთხე?
- ორი წრფის გადაკვეთისას ერთი კუთხე მისი მომიჯნავე კუთხის სამჯერ მეტია. რას უდრის უფრო დიდი კუთხე?
- რა კუთხეს ქმნის საათის ისრები საათსა და წუთზე?
პასუხები: 1) 2) 3)
§3. პარალელური წრფეები და მკვეთი
ამ ნაწილის ტერმინები (5)
- მკვეთი
- წრფე, რომელიც ორ სხვა წრფეს კვეთს.მაგალითი: ორ პარალელურ წრფეს რომ გადაკვეთს ერთი დახრილი წრფე, მიიღება 8 კუთხე.
- პარალელური წრფეები
- ერთ სიბრტყეზე მდებარე წრფეები, რომლებიც არასოდეს იკვეთება.მაგალითი: რკინიგზის ორი რელსი.
- შესაბამისი კუთხეები
- კუთხეები, რომლებიც ორი წრფის გადაკვეთისას მკვეთთან ერთნაირ ადგილზეა; პარალელური წრფეების შემთხვევაში ტოლია.მაგალითი: ორივე წრფესთან ზევით-მარცხნივ მდებარე კუთხეები: თუ ერთი 118°-ია, მეორეც 118°-ია.
- შიგა ცალმხრივი კუთხეები
- კუთხეები წრფეებს შორის, მკვეთის ერთ მხარეს; პარალელური წრფეების შემთხვევაში მათი ჯამი 180°-ია.მაგალითი: თუ ერთი კუთხე 72°-ია, მეორეა 180° − 72° = 108°.
- შიგა ჯვარედინი კუთხეები
- კუთხეები წრფეებს შორის, მკვეთის სხვადასხვა მხარეს; პარალელური წრფეების შემთხვევაში ტოლია.მაგალითი: ერთი კუთხე 65°-ია, მეორეც 65°-ია.
პარალელური წრფეები — ერთ სიბრტყეზე მდებარე წრფეები, რომლებიც არ იკვეთება. მკვეთი (გადამკვეთი წრფე) — წრფე, რომელიც ორ სხვა წრფეს კვეთს. ორი წრფისა და მკვეთის გადაკვეთისას მიიღება 8 კუთხე.
კუთხეების დასახელება. წარმოვიდგინოთ ორი ჰორიზონტალური წრფე: ზევით და ქვევით, და მათი გადამკვეთი დახრილი წრფე . კვეთს -ს წერტილში და -ს წერტილში. თითოეულ წერტილთან ოთხი კუთხეა, ჩამოვთვალოთ ისინი ასე: ზევით-მარცხნივ, ზევით-მარჯვნივ, ქვევით-მარჯვნივ, ქვევით-მარცხნივ.
- -სთან ეს კუთხეებია , , , .
- -სთან — , , , (იმავე რიგით).
მაშინ:
- შესაბამისი კუთხეები (ერთნაირ ადგილას -სთან და -სთან): და ; და ; და ; და .
- შიგა ჯვარედინი კუთხეები (წრფეებს შორის, მკვეთის სხვადასხვა მხარეს): და ; და .
- შიგა ცალმხრივი კუთხეები (წრფეებს შორის, მკვეთის ერთ მხარეს): და ; და .
პარალელობის ნიშნები. , თუ მკვეთთან მათ აქვთ: ტოლი შესაბამისი კუთხეები, ან ტოლი შიგა ჯვარედინი კუთხეები, ან შიგა ცალმხრივი კუთხეები, რომელთა ჯამი -ია.
პარალელური წრფეების თვისებები. თუ , მაშინ მკვეთთან: შესაბამისი კუთხეები ტოლია, შიგა ჯვარედინი კუთხეები ტოლია, შიგა ცალმხრივი კუთხეების ჯამი -ია.
პარალელობის აქსიომა. წრფის გარეთ მდებარე წერტილზე ამ წრფის პარალელური მხოლოდ ერთი წრფე გადის. შედეგები:
- თუ ორი წრფე მესამის პარალელურია, ისინი ერთმანეთის პარალელურია;
- ორი წრფე, რომელიც ერთსა და იმავე მესამეს მართობულია, ერთმანეთის პარალელურია;
- თუ მკვეთი ერთ პარალელურ წრფეს კვეთს, მეორესაც კვეთს.
მაგალითი 11
, მკვეთია. და (ესენი შიგა ჯვარედინი კუთხეებია). იპოვეთ ეს კუთხეები და -ის მომიჯნავე შიგა ცალმხრივი .
ამოხსნა
- პარალელური წრფეების შემთხვევაში შიგა ჯვარედინი კუთხეები ტოლია: .
- , .
- და .
- და შიგა ცალმხრივია, მათი ჯამი -ია: .
პასუხი: ;
მაგალითი 12
და . იპოვეთ დანარჩენი შვიდი კუთხე.
ამოხსნა
- და ვერტიკალურია: .
- და კუთხე -ის მომიჯნავეა: .
- და შესაბამისია, ამიტომ ; ანალოგიურად .
- (შესაბამისი ან ვერტიკალური კუთხეები).
პასუხი: არის , , , ; არის , , ,
მაგალითი 13
ორ წრფეს გადაკვეთს მკვეთი. პირველ შემთხვევაში და , მეორეში და . რომელ შემთხვევაში არის წრფეები პარალელური?
ამოხსნა
- პირველ შემთხვევაში და შიგა ცალმხრივია. მათი ჯამია — პარალელობის ნიშანი სრულდება.
- მეორე შემთხვევაში და შიგა ჯვარედინია. , ამიტომ პარალელობის ნიშანი არ სრულდება და წრფეები პარალელური არაა.
პასუხი: მხოლოდ პირველ შემთხვევაში
მაგალითი 14
, მკვეთია. ორი შიგა ცალმხრივი კუთხის ბისექტრისები წერტილში იკვეთება. იპოვეთ , თუ ერთი შიგა ცალმხრივი კუთხე -ია.
ამოხსნა
- მეორე შიგა ცალმხრივი კუთხეა .
- სამკუთხედში -სთან კუთხეა , -სთან — .
- სამკუთხედის კუთხეთა ჯამი -ია: .
პასუხი:
შეამოწმე თავი
- . ერთი შიგა ცალმხრივი კუთხე -ია. რას უდრის მეორე შიგა ცალმხრივი კუთხე?
- . შიგა ჯვარედინი კუთხეებია და . რას უდრის თითოეული მათგანი?
- ორი წრფე ერთსა და იმავე მესამე წრფეს მართი კუთხით კვეთს. პარალელურია თუ არა ისინი?
პასუხები: 1) 2) 3) კი, პარალელურია
§4. შუამართობი, მართობი, დახრილი, გეგმილი
ამ ნაწილის ტერმინები (4)
- გეგმილი
- დახრილის ფუძიდან მართობის ფუძემდე მონაკვეთი წრფეზე.მაგალითი: მართობი 8, დახრილი 10: გეგმილია √(100 − 64) = 6.
- დახრილი
- მონაკვეთი წერტილიდან წრფის რომელიმე წერტილამდე, რომელიც მართობი არ არის; ის მართობზე გრძელია.მაგალითი: მართობი 8 სმ-ია, დახრილი — 10 სმ.
- მართობი
- მონაკვეთი წერტილიდან წრფემდე, რომელიც წრფესთან მართ კუთხეს ქმნის; ის ამ წერტილიდან წრფემდე უმოკლესი გზაა.მაგალითი: ბოძიდან გზამდე უმოკლესი მანძილი 8 მ-ია.
- მონაკვეთის შუამართობი
- წრფე, რომელიც მონაკვეთს მისი შუა წერტილზე მართი კუთხით კვეთს; მისი ყოველი წერტილი მონაკვეთის ორივე ბოლოდან ტოლი მანძილითაა.მაგალითი: AB = 12 სმ: შუამართობის წერტილიდან A-მდე და B-მდე ერთნაირი სიგრძეა, მაგალითად 10 სმ და 10 სმ.
მონაკვეთის შუამართობი — წრფე, რომელიც მონაკვეთს მისი შუა წერტილზე მართი კუთხით კვეთს.
მართობი, დახრილი, გეგმილი. წერტილიდან წრფეზე დაშვებული მართობი არის მონაკვეთი, რომელიც -ს მართი კუთხით ეხება ( — მართობის ფუძე). -დან -ის ნებისმიერ სხვა წერტილამდე გავლებულ მონაკვეთს დახრილი ჰქვია. არის ამ დახრილის გეგმილი წრფეზე. მანძილი წერტილიდან წრფემდე არის მართობის სიგრძე .
კუთხე ორ წრფეს შორის. ორი გადამკვეთი წრფე ქმნის ორ წყვილ ვერტიკალურ კუთხეს. წრფეებს შორის კუთხედ მიიჩნევა მათგან მცირე, ანუ ის, რომელიც -ს არ აღემატება. მართობულ წრფეებს შორის კუთხე -ია.
წესები:
- შუამართობის თვისება. შუამართობის ყოველი წერტილი მონაკვეთის ბოლოებიდან ტოლი მანძილითაა დაშორებული. შებრუნებულიც მართალია: ბოლოებიდან ტოლი მანძილით დაშორებული წერტილი შუამართობზე დევს.
- ერთი მართობი. წერტილიდან წრფეზე მხოლოდ ერთი მართობის დაშვება შეიძლება.
- მართობი ყველაზე მოკლეა. ერთი წერტილიდან გავლებულ ყველა დახრილზე მართობი მოკლეა.
- დახრილისა და გეგმილის კავშირი. (პითაგორას თეორემა მართკუთხა სამკუთხედში). ამიტომ მეტი გეგმილის მქონე დახრილი უფრო გრძელია.
- მანძილი პარალელურ წრფეებს შორის არის ერთი წრფის ნებისმიერი წერტილიდან მეორეზე დაშვებული მართობის სიგრძე; ის ყველა წერტილისთვის ერთია.
მაგალითი 15
წერტილი მონაკვეთის შუამართობზე დევს. სმ, სმ, სმ. იპოვეთ და სამკუთხედის პერიმეტრი.
ამოხსნა
- შუამართობის თვისებით : .
- , .
- სმ (შემოწმება: ).
- პერიმეტრი: სმ.
პასუხი: სმ; პერიმეტრი სმ
მაგალითი 16
წერტილი კუთხის ბისექტრისაზე დევს. მანძილი -დან კუთხის ერთი გვერდიდან სმ-ია, მეორე გვერდიდან — სმ. იპოვეთ ეს მანძილები.
ამოხსნა
- ბისექტრისის თვისებით -დან გვერდებამდე მანძილები ტოლია: .
- .
- მანძილი: სმ (შემოწმება: ).
პასუხი: სმ
მაგალითი 17
წერტილიდან წრფეზე დაშვებულია მართობი სმ და გავლებულია ორი დახრილი: სმ და სმ ( და წრფეზე დევს). იპოვეთ გეგმილები , და მანძილი -სა და -ს შორის.
ამოხსნა
- მართკუთხა სამკუთხედია: , სმ.
- , სმ.
- თუ და -ს სხვადასხვა მხარესაა: სმ. თუ ერთსა და იმავე მხარესაა: სმ.
- შემოწმება: უფრო გრძელ დახრილს () უფრო დიდი გეგმილი () აქვს.
პასუხი: სმ, სმ; სმ ან სმ
მაგალითი 18
ორი წრფე იკვეთება. ერთი კუთხეა . რას უდრის კუთხე ამ წრფეებს შორის?
ამოხსნა
- გადაკვეთისას კუთხეებია , , , .
- წრფეებს შორის კუთხედ მიიჩნევა მცირე, რომელიც -ს არ აღემატება.
პასუხი:
მაგალითი 19
და მანძილი მათ შორის სმ-ია. წერტილი -ზეა, — -ზე, სმ. -დან -ზე დაშვებული მართობის ფუძეა . იპოვეთ .
ამოხსნა
- მართობია -სა და -ს შორის, ამიტომ სმ.
- დახრილია, — მისი გეგმილი: .
- სმ.
პასუხი: სმ
შეამოწმე თავი
- წერტილიდან წრფეზე დაშვებულია მართობი სმ და გავლებულია დახრილი სმ. რას უდრის გეგმილი ?
- ორი წრფე იკვეთება, ერთი კუთხე -ია. რას უდრის კუთხე ამ წრფეებს შორის?
- წერტილი კუთხის ბისექტრისაზეა. მანძილები გვერდებამდე სმ და სმ-ია. რას უდრის მანძილი?
პასუხები: 1) სმ 2) 3) სმ
მოკლედ
- ; სამკუთხედის უტოლობა: .
- მომიჯნავე კუთხეების ჯამი ; ვერტიკალური კუთხეები ტოლია; ერთი წერტილის გარშემო .
- მომიჯნავე კუთხეების ბისექტრისებს შორის კუთხე -ია.
- პარალელური წრფეები: შესაბამისი და შიგა ჯვარედინი კუთხეები ტოლია, შიგა ცალმხრივთა ჯამი .
- ბისექტრისის წერტილი გვერდებიდან ტოლი მანძილითაა; შუამართობის წერტილი ბოლოებიდან ტოლი მანძილითაა.
- მართობი ყველაზე მოკლეა; (დახრილი, მართობი, გეგმილი).
- კუთხე ორ წრფეს შორის არ აღემატება -ს.