მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

აგებები და გეომეტრიული გარდაქმნები

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. აგებები ფარგლითა და სახაზავით

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
ფარგალი და სახაზავი
აგების ორი ხელსაწყო: ფარგლით წრეწირს ვხაზავთ, სახაზავით კი წრფეს ორ წერტილზე ვავლებთ (დაყოფების გარეშე).მაგალითი: ფარგლითა და სახაზავით შუამართობს ვაგებთ ორი რკალის გადაკვეთის წერტილებით.

გეომეტრიული აგება — ფიგურის აგება მხოლოდ ორი ხელსაწყოთი:

  • ფარგალი — ვხაზავთ წრეწირს მოცემული ცენტრით და მოცემული რადიუსით (რადიუსად ვიღებთ ნებისმიერ ადრე აგებულ მონაკვეთს);
  • სახაზავი — ვავლებთ წრფეს ორ მოცემულ წერტილზე. სახაზავზე დანაყოფები არ გვაქვს.

ძირითადი აგებები:

  1. სამკუთხედი გვერდებით aa, bb, cc. წრფეზე ვზომავთ AB=cAB = c; AA ცენტრით რადიუსით bb და BB ცენტრით რადიუსით aa ვხაზავთ წრეწირებს; მათი გადაკვეთის წერტილი არის CC. წრეწირები იკვეთება მხოლოდ მაშინ, როცა ყოველი გვერდი დანარჩენი ორის ჯამზე ნაკლებია (სამკუთხედის უტოლობა).
  2. მოცემული კუთხის ტოლი კუთხე. მოცემული კუთხის წვეროდან ნებისმიერი რადიუსის რკალი გვერდებს PP და QQ წერტილებში კვეთს. იმავე რადიუსით ახალი სხივის დასაწყისიდან ვხაზავთ რკალს, მასზე ვზომავთ PQPQ სიგრძის ქორდას და ვღებულობთ მეორე გვერდის წერტილს.
  3. კუთხის ბისექტრისა. წვეროდან რკალი გვერდებს PP-სა და QQ-ში კვეთს; PP-დან და QQ-დან ერთი და იგივე რადიუსით ვხაზავთ რკალებს; მათი გადაკვეთის წერტილია RR. OPRQOPRQ რომბია (ოთხივე გვერდი ტოლია), ხოლო რომბის დიაგონალი OROR კუთხეს ყოფს შუაზე.
  4. მონაკვეთის შუამართობი და შუაწერტილი. AA-დან და BB-დან ერთი და იგივე რადიუსით, რომელიც 12AB\dfrac{1}{2}AB-ზე მეტია, ვხაზავთ რკალებს. ორი გადაკვეთის წერტილი ორივე ბოლოდან ერთნაირად არის დაშორებული, ამიტომ მათზე გავლებული წრფე შუამართობია. ის ABAB-ს კვეთს შუაწერტილში.
  5. მართობი წერტილზე. თუ წერტილი წრფეზეა, მისგან ორივე მხარეს ტოლ მონაკვეთებს ვზომავთ და ამ ორი წერტილის შუამართობს ვაგებთ. თუ წერტილი წრფის გარეთაა, მისი ცენტრით წრფეს ორ წერტილში გადავკვეთთ და ამ ორი წერტილის შუამართობს ვაგებთ.
  6. პარალელური წრფე მოცემულ წერტილზე. წერტილზე ვავლებთ მართობს მოცემულ წრფეზე, შემდეგ ამავე წერტილზე — ამ მართობზე მართობულ წრფეს. ორი წრფე, რომელიც ერთსა და იმავე მესამე წრფეზეა მართობული, პარალელურია.
  7. მონაკვეთის გაყოფა შეფარდებით m:nm : n. AA წვეროდან ვავლებთ დამხმარე სხივს და მასზე ვზომავთ m+nm + n ტოლ მონაკვეთს. ბოლო წერტილს BB-სთან ვაერთებთ, mm-ე წერტილზე კი ამ წრფის პარალელურ წრფეს ვავლებთ. ის ABAB-ს საჭირო შეფარდებით ყოფს (თალესის თეორემა).

მაგალითი 1

შეიძლება თუ არა ფარგლითა და სახაზავით სამკუთხედის აგება გვერდებით (ა) 4, 6, 11; (ბ) 7, 7, 10? თუ შეიძლება, იპოვეთ აგებული სამკუთხედის სიმაღლე 10 სიგრძის გვერდზე.

ამოხსნა

  1. (ა) უდიდესი გვერდია 11. 4+6=10<114 + 6 = 10 < 11, ამიტომ წრეწირები არ გადაიკვეთება და სამკუთხედი არ არსებობს.
  2. (ბ) 7+7=14>107 + 7 = 14 > 10 და 7+10>77 + 10 > 7: სამკუთხედი არსებობს.
  3. ვაგებთ AB=10AB = 10. AA და BB ცენტრებიდან რადიუსით 7 წრეწირები იკვეთება წერტილში CC, რომელიც ABAB-ს შუამართობზე დევს. CC-დან ABAB-მდე მანძილი (სიმაღლე) აღვნიშნოთ xx-ით: 52+x2=725^2 + x^2 = 7^2.
  4. x2=49−25=24x^2 = 49 - 25 = 24, x=26x = 2\sqrt{6}.

პასუხი: (ა) არა; (ბ) კი, სიმაღლე 262\sqrt{6}.

მაგალითი 2

როგორ გავყოთ 14 სმ სიგრძის მონაკვეთი 3:43 : 4 შეფარდებით? რისი ტოლი იქნება ნაწილები?

ამოხსნა

  1. AB=14AB = 14. AA-დან ვავლებთ სხივს და მასზე ვზომავთ 3+4=73 + 4 = 7 ტოლ მონაკვეთს; მეშვიდე წერტილი P7P_7-ს ვაერთებთ BB-სთან.
  2. მესამე წერტილიდან P3P_3 ვავლებთ P7BP_7B-ს პარალელურ წრფეს; ის ABAB-ს MM წერტილში კვეთს: AM:MB=3:4AM : MB = 3 : 4 (თალესის თეორემა).
  3. 14 სმ შედგება 7 ტოლი ნაწილისგან: 14÷7=214 \div 7 = 2 სმ.
  4. AM=3×2=6AM = 3 \times 2 = 6 სმ, MB=4×2=8MB = 4 \times 2 = 8 სმ.

პასუხი: AM=6AM = 6 სმ; MB=8MB = 8 სმ.

მაგალითი 3

AB=24AB = 24. AA-დან და BB-დან ვხაზავთ რადიუსით 13 რკალებს. რა მანძილზე იქნება რკალების გადაკვეთის წერტილები ABAB-ს შუაწერტილიდან და რა მანძილია ამ ორ წერტილს შორის?

ამოხსნა

  1. შუაწერტილი MM-დან ბოლომდე 12-ია. გადაკვეთის წერტილი KK ორივე ბოლოდან 13 მანძილითაა, ამიტომ KK შუამართობზე დევს და MK⊥ABMK \perp AB.
  2. მართკუთხა AMKAMK სამკუთხედიდან: MK=132−122=25=5MK = \sqrt{13^2 - 12^2} = \sqrt{25} = 5.
  3. მეორე გადაკვეთის წერტილი ABAB-ს მეორე მხარესაა და მასაც MM-დან 5 მანძილზე იმყოფება. მათ შორის მანძილია 5+5=105 + 5 = 10.

პასუხი: 5; 10.

მაგალითი 4

ბისექტრისის აგებისას კუთხე 60°60°-ია, პირველი რკალის რადიუსი — 4. PP-დან და QQ-დან იმავე რადიუსით 4 გავავლეთ რკალები და მივიღეთ RR. იპოვეთ OROR და კუთხე PORPOR.

ამოხსნა

  1. OP=OQ=PR=QR=4OP = OQ = PR = QR = 4, ამიტომ OPRQOPRQ რომბია.
  2. რომბის დიაგონალი OROR კუთხეს შუაზე ყოფს: ∠POR=60°÷2=30°\angle POR = 60° \div 2 = 30°.
  3. რომბის დიაგონალები მართი კუთხით იკვეთება და შუაზე იყოფა. მართკუთხა სამკუთხედიდან OR2=OPcos⁡30°=4×32=23\dfrac{OR}{2} = OP \cos 30° = 4 \times \dfrac{\sqrt{3}}{2} = 2\sqrt{3}.
  4. OR=2×23=43OR = 2 \times 2\sqrt{3} = 4\sqrt{3}.

პასუხი: OR=43OR = 4\sqrt{3}; ∠POR=30°\angle POR = 30°.

შეამოწმე თავი

  1. შეიძლება თუ არა სამკუთხედის აგება გვერდებით 3, 4, 8?
  2. AB=18AB = 18. AA-დან და BB-დან რადიუსით 15 ვხაზავთ რკალებს. რა მანძილია გადაკვეთის ორ წერტილს შორის?
  3. 20 სიგრძის მონაკვეთი გავყავით 2:32 : 3 შეფარდებით. იპოვეთ ნაწილები.

პასუხები: 1) არა (3+4=7<83 + 4 = 7 < 8) 2) 24 3) 8 და 12

§2. მოძრაობა სიბრტყეზე

ამ ნაწილის ტერმინები (7)
მობრუნება
გარდაქმნა, რომლითაც ყოველი წერტილი ერთსა და იმავე კუთხით ბრუნავს მოცემული ცენტრის გარშემო.მაგალითი: 90°90°-ით მობრუნებით საათის ისრის საწინააღმდეგოდ წერტილი (4; 1)(4;\,1) გადადის წერტილში (−1; 4)(-1;\,4).
მოძრაობა
გარდაქმნა, რომელიც ნებისმიერ ორ წერტილს შორის მანძილს არ ცვლის.მაგალითი: პარალელური გადატანით 5 სიგრძის მონაკვეთი კვლავ 5 სიგრძის მონაკვეთი რჩება.
პარალელური გადატანა
ფიგურის ყოველი წერტილის გადაადგილება ერთი და იმავე ვექტორით.მაგალითი: ვექტორით (2; −3)(2;\,-3) წერტილი (−1; 4)(-1;\,4) გადადის წერტილში (1; 1)(1;\,1).
სიმეტრიის ღერძი
წრფე, რომლის მიმართ ფიგურა საკუთარ თავში აისახება.მაგალითი: მართკუთხედს, რომელიც კვადრატი არ არის, 2 სიმეტრიის ღერძი აქვს.
სიმეტრიის ცენტრი
წერტილი, რომლის მიმართ ფიგურა საკუთარ თავში აისახება.მაგალითი: პარალელოგრამის სიმეტრიის ცენტრი დიაგონალების გადაკვეთის წერტილია.
ღერძული სიმეტრია
ასახვა წრფის მიმართ, როცა ეს წრფე წერტილსა და მის ასახვას შორის მონაკვეთის შუამართობია.მაგალითი: წრფის x=5x = 5 მიმართ წერტილი (3; −2)(3;\,-2) გადადის წერტილში (7; −2)(7;\,-2).
ცენტრული სიმეტრია
ასახვა წერტილის მიმართ, როცა ეს წერტილი წერტილსა და მის ასახვას შორის მონაკვეთის შუაწერტილია.მაგალითი: წერტილის (1; 1)(1;\,1) მიმართ წერტილი (3; −2)(3;\,-2) გადადის წერტილში (−1; 4)(-1;\,4).

გარდაქმნა — წესი, რომელიც სიბრტყის ყოველ წერტილს MM სხვა წერტილს M′M' შეუსაბამებს (M′M' არის MM-ის ასახვა). მოძრაობა — გარდაქმნა, რომელიც მანძილებს ინახავს: A′B′=ABA'B' = AB ნებისმიერი AA-სა და BB-სთვის. მოძრაობა წრფეს წრფედ, სამკუთხედს ტოლ სამკუთხედად ასახავს; კუთხეები და ფართობები არ იცვლება.

სიბრტყის მოძრაობის ოთხი სახე:

  • ღერძული სიმეტრია წრფის ll მიმართ: ll არის MM′MM' მონაკვეთის შუამართობი.
  • ცენტრული სიმეტრია წერტილის OO მიმართ: OO არის MM′MM' მონაკვეთის შუაწერტილი.
  • მობრუნება OO წერტილის გარშემო φ\varphi კუთხით: OM′=OMOM' = OM და ∠MOM′=φ\angle MOM' = \varphi. დადებით მიმართულებად საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულებას ვიღებთ.
  • პარალელური გადატანა ვექტორით v⃗\vec{v}: MM′→=v⃗\overrightarrow{MM'} = \vec{v}.

კოორდინატული ფორმულები (M(x; y)→M′M(x;\,y) \to M'):

გარდაქმნაM′M'
სიმეტრია OxOx ღერძის მიმართ(x; −y)(x;\,-y)
სიმეტრია OyOy ღერძის მიმართ(−x; y)(-x;\,y)
სიმეტრია წრფის y=xy = x მიმართ(y; x)(y;\,x)
სიმეტრია წრფის y=−xy = -x მიმართ(−y; −x)(-y;\,-x)
სიმეტრია წრფის x=ax = a მიმართ(2a−x; y)(2a - x;\,y)
სიმეტრია სათავის მიმართ(−x; −y)(-x;\,-y)
სიმეტრია წერტილის (a; b)(a;\,b) მიმართ(2a−x; 2b−y)(2a - x;\,2b - y)
მობრუნება სათავის გარშემო 90°90°-ით (საათის ისრის საწინააღმდეგოდ)(−y; x)(-y;\,x)
მობრუნება სათავის გარშემო 90°90°-ით (საათის ისრის მიმართულებით)(y; −x)(y;\,-x)
მობრუნება სათავის გარშემო 180°180°-ით(−x; −y)(-x;\,-y)
პარალელური გადატანა ვექტორით v⃗(p; q)\vec{v}(p;\,q)(x+p; y+q)(x + p;\,y + q)

ზოგადად, მობრუნება სათავის გარშემო φ\varphi კუთხით: (xcos⁡φ−ysin⁡φ; xsin⁡φ+ycos⁡φ)(x\cos\varphi - y\sin\varphi;\ x\sin\varphi + y\cos\varphi). სხვა ცენტრის CC გარშემო მობრუნებისას ჯერ ვიღებთ P−CP - C ვექტორს, ვაბრუნებთ სათავის გარშემო და ვამატებთ CC-ს.

სიმეტრიული ფიგურა. ფიგურას აქვს სიმეტრიის ღერძი, თუ ის ამ წრფის მიმართ საკუთარ თავში აისახება; აქვს სიმეტრიის ცენტრი, თუ საკუთარ თავში აისახება ამ წერტილის მიმართ. წესიერ nn-კუთხედს nn სიმეტრიის ღერძი აქვს; სიმეტრიის ცენტრი აქვს მხოლოდ მაშინ, როცა nn ლუწია.

მაგალითი 5

იპოვეთ A(3; −2)A(3;\,-2) წერტილის სიმეტრიული წერტილები: OxOx ღერძის, წრფის y=xy = x, წრფის x=5x = 5 და წერტილის M(1; 1)M(1;\,1) მიმართ.

ამოხსნა

  1. OxOx ღერძის მიმართ: (x; −y)=(3; 2)(x;\,-y) = (3;\,2).
  2. y=xy = x წრფის მიმართ კოორდინატები ადგილს იცვლის: (−2; 3)(-2;\,3).
  3. წრფის x=5x = 5 მიმართ: (2×5−3; −2)=(7; −2)(2 \times 5 - 3;\ -2) = (7;\,-2).
  4. M(1; 1)M(1;\,1) წერტილის მიმართ: (2×1−3; 2×1−(−2))=(−1; 4)(2 \times 1 - 3;\ 2 \times 1 - (-2)) = (-1;\,4).
  5. შემოწმება: AA′AA'-ის შუაწერტილი (3+(−1)2; −2+42)=(1; 1)\left(\dfrac{3 + (-1)}{2};\ \dfrac{-2 + 4}{2}\right) = (1;\,1).

პასუხი: (3; 2)(3;\,2); (−2; 3)(-2;\,3); (7; −2)(7;\,-2); (−1; 4)(-1;\,4).

მაგალითი 6

B(4; 1)B(4;\,1) წერტილი მოაბრუნეს სათავის გარშემო (ა) 90°90°-ით საათის ისრის საწინააღმდეგოდ; (ბ) 90°90°-ით საათის ისრის მიმართულებით; (გ) 180°180°-ით. (დ) შემდეგ იპოვეთ BB-ს ასახვა C(1; 1)C(1;\,1) წერტილის გარშემო 90°90°-ით საათის ისრის საწინააღმდეგოდ.

ამოხსნა

  1. (ა) (x; y)→(−y; x)(x;\,y) \to (-y;\,x): (−1; 4)(-1;\,4).
  2. (ბ) (x; y)→(y; −x)(x;\,y) \to (y;\,-x): (1; −4)(1;\,-4).
  3. (გ) (x; y)→(−x; −y)(x;\,y) \to (-x;\,-y): (−4; −1)(-4;\,-1).
  4. (დ) B−C=(3; 0)B - C = (3;\,0). ვაბრუნებთ: (x; y)→(−y; x)(x;\,y) \to (-y;\,x) წესით მივიღებთ (0; 3)(0;\,3). ვამატებთ CC-ს: (0+1; 3+1)=(1; 4)(0 + 1;\ 3 + 1) = (1;\,4).

პასუხი: (ა) (−1; 4)(-1;\,4); (ბ) (1; −4)(1;\,-4); (გ) (−4; −1)(-4;\,-1); (დ) (1; 4)(1;\,4).

მაგალითი 7

(3; 1)(3;\,1) წერტილი სათავის გარშემო მახვილი კუთხით α\alpha მობრუნდა და გადავიდა (x; 3)(x;\,3) წერტილში. იპოვეთ xx და cos⁡α\cos\alpha.

ამოხსნა

  1. მობრუნება მანძილს სათავიდან არ ცვლის: x2+32=32+12x^2 + 3^2 = 3^2 + 1^2, ამიტომ x2=1x^2 = 1 და x=±1x = \pm 1.
  2. (3; 1)(3;\,1) წერტილის პოლარული კუთხეა arctg⁡13≈18,43°\operatorname{arctg}\dfrac{1}{3} \approx 18{,}43°. (1; 3)(1;\,3)-ის — ≈71,57°\approx 71{,}57° (სხვაობა 53,13°53{,}13°, მახვილია). (−1; 3)(-1;\,3)-ის — ≈108,43°\approx 108{,}43° (სხვაობა 90°90°, მახვილი არ არის). ამიტომ x=1x = 1.
  3. cos⁡α=3×1+1×310×10=610=35\cos\alpha = \dfrac{3 \times 1 + 1 \times 3}{\sqrt{10} \times \sqrt{10}} = \dfrac{6}{10} = \dfrac{3}{5}.

პასუხი: x=1x = 1; cos⁡α=35\cos\alpha = \dfrac{3}{5} (α≈53,13°\alpha \approx 53{,}13°).

მაგალითი 8

რამდენი სიმეტრიის ღერძი აქვს და აქვს თუ არა სიმეტრიის ცენტრი: (ა) წესიერ ხუთკუთხედს; (ბ) მართკუთხედს გვერდებით 3 და 5; (გ) რომბს, რომელიც კვადრატი არ არის; (დ) პარალელოგრამს, რომელიც არც რომბია და არც მართკუთხედი?

ამოხსნა

  1. (ა) წესიერ nn-კუთხედს nn ღერძი აქვს: 5. n=5n = 5 კენტია, ცენტრი არ აქვს.
  2. (ბ) მართკუთხედს ორი ღერძი აქვს: გვერდების შუაწერტილებზე გამავალი ორი წრფე. დიაგონალების გადაკვეთა სიმეტრიის ცენტრია.
  3. (გ) რომბს ორი ღერძი აქვს: ორი დიაგონალი. ცენტრი დიაგონალების გადაკვეთაა.
  4. (დ) ასეთ პარალელოგრამს ღერძი არ აქვს, მაგრამ დიაგონალების გადაკვეთა სიმეტრიის ცენტრია.

პასუხი: (ა) 5 ღერძი, ცენტრი არა; (ბ) 2 ღერძი, ცენტრი კი; (გ) 2 ღერძი, ცენტრი კი; (დ) 0 ღერძი, ცენტრი კი.

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ (−4; 5)(-4;\,5) წერტილის სიმეტრიული წერტილი OyOy ღერძის მიმართ.
  2. იპოვეთ (2; −3)(2;\,-3) წერტილის ასახვა სათავის გარშემო 90°90°-ით საათის ისრის საწინააღმდეგოდ მობრუნებით.
  3. იპოვეთ (1; 2)(1;\,2) წერტილის სიმეტრიული წერტილი (3; −1)(3;\,-1) წერტილის მიმართ.

პასუხები: 1) (4; 5)(4;\,5) 2) (3; 2)(3;\,2) 3) (5; −4)(5;\,-4)

§3. გარდაქმნა გრაფიკებსა და წირებზე

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
გარდაქმნა
წესი, რომელიც სიბრტყის (ან სივრცის) ყოველ წერტილს სხვა წერტილში გადაიყვანს.მაგალითი: წესი (x; y)→(x; −y)(x;\,y) \to (x;\,-y) წერტილს (3; −2)(3;\,-2) გადაიყვანს წერტილში (3; 2)(3;\,2).

წირის (ფუნქციის გრაფიკის) გარდაქმნისას ვპოულობთ ახალი წირის განტოლებას. წესი: ახალი წერტილის კოორდინატებს აღვნიშნავთ (X; Y)(X;\,Y)-ით, ძველი xx და yy გამოვსახავთ XX-ითა და YY-ით, ჩავსვამთ ძველ განტოლებაში და ბოლოს X,YX, Y-ს ისევ x,yx, y ვწერთ.

ამის შედეგად გრაფიკისთვის y=f(x)y = f(x):

გარდაქმნაახალი გრაფიკი
გადატანა ვექტორით (p; q)(p;\,q)y=f(x−p)+qy = f(x - p) + q
სიმეტრია OxOx ღერძის მიმართy=−f(x)y = -f(x)
სიმეტრია OyOy ღერძის მიმართy=f(−x)y = f(-x)
სიმეტრია სათავის მიმართ (180°180°-ით მობრუნება)y=−f(−x)y = -f(-x)
სიმეტრია წრფის y=xy = x მიმართxx და yy ადგილს იცვლის (შექცეული ფუნქციის გრაფიკი)

მობრუნება 90°90°-ით. საათის ისრის საწინააღმდეგოდ (X; Y)=(−y; x)(X;\,Y) = (-y;\,x), ამიტომ x=Yx = Y და y=−Xy = -X. საათის ისრის მიმართულებით (X; Y)=(y; −x)(X;\,Y) = (y;\,-x), ამიტომ x=−Yx = -Y და y=Xy = X.

მაგალითი 9

f(x)=1+xcos⁡xf(x) = 1 + x\cos x ფუნქციის გრაფიკი მოაბრუნეს კოორდინატთა სათავის გარშემო 180°180°-ით. რა ფუნქციის გრაფიკი მიიღეს?

ამოხსნა

  1. 180°180°-ით მობრუნება ცენტრული სიმეტრიაა სათავის მიმართ: (x; y)→(−x; −y)(x;\,y) \to (-x;\,-y). ახალი გრაფიკი: y=−f(−x)y = -f(-x).
  2. f(−x)=1+(−x)cos⁡(−x)=1−xcos⁡xf(-x) = 1 + (-x)\cos(-x) = 1 - x\cos x, რადგან cos⁡(−x)=cos⁡x\cos(-x) = \cos x.
  3. −f(−x)=−(1−xcos⁡x)=−1+xcos⁡x-f(-x) = -(1 - x\cos x) = -1 + x\cos x.
  4. შემოწმება: x=0x = 0-ზე f(0)=1f(0) = 1, ახალ გრაფიკზე კი g(0)=−1g(0) = -1 — წერტილი (0; 1)(0;\,1) გადადის (0; −1)(0;\,-1)-ში.

პასუხი: g(x)=xcos⁡x−1g(x) = x\cos x - 1.

მაგალითი 10

y2−6y−4x=−29y^2 - 6y - 4x = -29 წირი მოაბრუნეს სათავის გარშემო 90°90°-ით საათის ისრის მიმართულებით. იპოვეთ მიღებული წირის განტოლება.

ამოხსნა

  1. საათის ისრის მიმართულებით: (X; Y)=(y; −x)(X;\,Y) = (y;\,-x), ამიტომ x=−Yx = -Y და y=Xy = X.
  2. ჩავსვათ: X2−6X−4×(−Y)=−29X^2 - 6X - 4 \times (-Y) = -29, ანუ X2−6X+4Y=−29X^2 - 6X + 4Y = -29.
  3. შემოწმება: (5; 3)(5;\,3) საწყის წირზეა: 9−18−20=−299 - 18 - 20 = -29. მისი ასახვაა (3; −5)(3;\,-5): 9−18+4×(−5)=−299 - 18 + 4 \times (-5) = -29.

პასუხი: x2−6x+4y=−29x^2 - 6x + 4y = -29.

მაგალითი 11

y=x2−4x+5y = x^2 - 4x + 5 ფუნქციის გრაფიკი გადაიტანეს a⃗(3; 4)\vec{a}(3;\,4) ვექტორით. იპოვეთ ახალი ფუნქცია. რა იქნება მისი გრაფიკის წვეროს კოორდინატები?

ამოხსნა

  1. ახალი გრაფიკი: y=f(x−3)+4y = f(x - 3) + 4.
  2. f(x−3)=(x−3)2−4(x−3)+5=x2−6x+9−4x+12+5=x2−10x+26f(x - 3) = (x - 3)^2 - 4(x - 3) + 5 = x^2 - 6x + 9 - 4x + 12 + 5 = x^2 - 10x + 26.
  3. y=x2−10x+26+4=x2−10x+30y = x^2 - 10x + 26 + 4 = x^2 - 10x + 30.
  4. საწყისი წვერო: x=42=2x = \dfrac{4}{2} = 2, y=4−8+5=1y = 4 - 8 + 5 = 1, ე.ი. (2; 1)(2;\,1). გადატანის შემდეგ: (2+3; 1+4)=(5; 5)(2 + 3;\ 1 + 4) = (5;\,5).
  5. შემოწმება: x=5x = 5-ზე 25−50+30=525 - 50 + 30 = 5.

პასუხი: y=x2−10x+30y = x^2 - 10x + 30; წვერო (5; 5)(5;\,5).

მაგალითი 12

იპოვეთ წრფის y=2x+1y = 2x + 1 ასახვა: OxOx ღერძის მიმართ, OyOy ღერძის მიმართ და წრფის y=xy = x მიმართ.

ამოხსნა

  1. OxOx-ის მიმართ: y=−(2x+1)=−2x−1y = -(2x + 1) = -2x - 1.
  2. OyOy-ის მიმართ: y=2(−x)+1=−2x+1y = 2(-x) + 1 = -2x + 1.
  3. y=xy = x-ის მიმართ ვცვლით xx-სა და yy-ს: x=2y+1x = 2y + 1, ამიტომ y=x−12y = \dfrac{x - 1}{2}.
  4. შემოწმება: (0; 1)(0;\,1) საწყის წრფეზეა; მისი ასახვა y=xy = x-ის მიმართ (1; 0)(1;\,0): 1−12=0\dfrac{1 - 1}{2} = 0.

პასუხი: y=−2x−1y = -2x - 1; y=−2x+1y = -2x + 1; y=x−12y = \dfrac{x - 1}{2}.

შეამოწმე თავი

  1. y=x2−2xy = x^2 - 2x გრაფიკი გადაიტანეს (1; 3)(1;\,3) ვექტორით. იპოვეთ ახალი ფუნქცია.
  2. იპოვეთ y=3x+2y = 3x + 2 წრფის ასახვა OyOy ღერძის მიმართ.
  3. (2; 5)(2;\,5) წერტილი y=f(x)y = f(x) გრაფიკზეა. რომელ წერტილში გადადის ის გრაფიკის სათავის გარშემო 180°180°-ით მობრუნებისას?

პასუხები: 1) y=x2−4x+6y = x^2 - 4x + 6 2) y=−3x+2y = -3x + 2 3) (−2; −5)(-2;\,-5)

§4. ჰომოთეტია და მსგავსების გარდაქმნა

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
მსგავსების გარდაქმნა
გარდაქმნა, რომელიც ყველა მანძილს ერთსა და იმავე kk-ჯერ ცვლის; ფორმა რჩება, ზომა იცვლება.მაგალითი: ჰომოთეტია კოეფიციენტით 12\dfrac{1}{2} და მობრუნება 90°90°-ით ერთად მსგავსების გარდაქმნაა.
ჰომოთეტია
გარდაქმნა, რომელიც ყველა წერტილის მანძილს ცენტრიდან ერთსა და იმავე kk-ჯერ ცვლის.მაგალითი: ცენტრით (1; 1)(1;\,1) და k=3k = 3 წერტილი (2; 3)(2;\,3) გადადის წერტილში (4; 7)(4;\,7).
ჰომოთეტიის კოეფიციენტი
რიცხვი kk, რომლის მიხედვითაც ჰომოთეტიაში სიგრძეები იცვლება; ფართობები k2k^2-ჯერ იცვლება.მაგალითი: როცა k=3k = 3, ფართობი 6 ხდება 6×9=546 \times 9 = 54.

ჰომოთეტია ცენტრით CC და კოეფიციენტით k≠0k \ne 0: წერტილი PP გადადის P′P'-ში ისე, რომ CP′→=k CP→.\overrightarrow{CP'} = k\,\overrightarrow{CP}. კოორდინატებში, თუ ცენტრი სათავეა: (x; y)→(kx; ky)(x;\,y) \to (kx;\,ky). თუ ცენტრია C(c1; c2)C(c_1;\,c_2): (x; y)→(c1+k(x−c1); c2+k(y−c2)).(x;\,y) \to \bigl(c_1 + k(x - c_1);\ c_2 + k(y - c_2)\bigr).

თვისებები:

  • სიგრძეები ∣k∣|k|-ჯერ იცვლება: A′B′=∣k∣×ABA'B' = |k| \times AB. ფართობი k2k^2-ჯერ იცვლება. კუთხეები არ იცვლება;
  • წრფე გადადის მისი პარალელურ წრფეში;
  • k>0k > 0: წერტილი ცენტრის იმავე მხარესაა; k<0k < 0: საპირისპირო მხარეს. k=−1k = -1 ცენტრული სიმეტრიაა.

მსგავსების გარდაქმნა — გარდაქმნა, რომელიც ყველა მანძილს ერთი და იგივე k>0k > 0-ჯერ ცვლის. ის ჰომოთეტიისა და მოძრაობის კომპოზიციაა.

მაგალითი 13

იპოვეთ P(2; 3)P(2;\,3) წერტილის ასახვა ჰომოთეტიით ცენტრით C(1; 1)C(1;\,1): (ა) k=3k = 3; (ბ) k=−2k = -2.

ამოხსნა

  1. P−C=(2−1; 3−1)=(1; 2)P - C = (2 - 1;\ 3 - 1) = (1;\,2).
  2. (ა) P′=C+3(P−C)=(1; 1)+(3; 6)=(4; 7)P' = C + 3(P - C) = (1;\,1) + (3;\,6) = (4;\,7).
  3. (ბ) P′=C−2(P−C)=(1; 1)+(−2; −4)=(−1; −3)P' = C - 2(P - C) = (1;\,1) + (-2;\,-4) = (-1;\,-3).

პასუხი: (ა) (4; 7)(4;\,7); (ბ) (−1; −3)(-1;\,-3).

მაგალითი 14

სამკუთხედის წვეროებია A(1; 1)A(1;\,1), B(4; 1)B(4;\,1), C(1; 5)C(1;\,5). იპოვეთ მისი ასახვა ჰომოთეტიით ცენტრით სათავეში და k=−2k = -2. რა გახდება ფართობი და გვერდების სიგრძეები?

ამოხსნა

  1. (x; y)→(−2x; −2y)(x;\,y) \to (-2x;\,-2y): A′=(−2; −2)A' = (-2;\,-2), B′=(−8; −2)B' = (-8;\,-2), C′=(−2; −10)C' = (-2;\,-10).
  2. საწყისი გვერდები: AB=3AB = 3, AC=4AC = 4, BC=5BC = 5. ახალი: A′B′=6A'B' = 6, A′C′=8A'C' = 8, B′C′=10B'C' = 10 — ყველა ∣k∣=2|k| = 2-ჯერ მეტია.
  3. საწყისი ფართობი 12×3×4=6\dfrac{1}{2} \times 3 \times 4 = 6. ახალი: 12×6×8=24=6×22\dfrac{1}{2} \times 6 \times 8 = 24 = 6 \times 2^2.

პასუხი: A′(−2; −2)A'(-2;\,-2), B′(−8; −2)B'(-8;\,-2), C′(−2; −10)C'(-2;\,-10); გვერდები 6, 8, 10; ფართობი 24.

მაგალითი 15

ჰომოთეტია კოეფიციენტით k=3k = 3 A(1; 2)A(1;\,2) წერტილს გადაიყვანს A′(7; 8)A'(7;\,8) წერტილში. იპოვეთ ჰომოთეტიის ცენტრი.

ამოხსნა

  1. ცენტრი აღვნიშნოთ C(c1; c2)C(c_1;\,c_2)-ით. A′=C+3(A−C)A' = C + 3(A - C), ანუ A′=3A−2CA' = 3A - 2C.
  2. 2C=3A−A′=(3; 6)−(7; 8)=(−4; −2)2C = 3A - A' = (3;\,6) - (7;\,8) = (-4;\,-2).
  3. C=(−2; −1)C = (-2;\,-1).
  4. შემოწმება: C+3(A−C)=(−2; −1)+3×(3; 3)=(−2+9; −1+9)=(7; 8)C + 3(A - C) = (-2;\,-1) + 3 \times (3;\,3) = (-2 + 9;\ -1 + 9) = (7;\,8).

პასუხი: C(−2; −1)C(-2;\,-1).

მაგალითი 16

ABCABC სამკუთხედის წვეროებია A(1; 1)A(1;\,1), B(1; 5)B(1;\,5), C(3; 5)C(3;\,5); EFGEFG სამკუთხედის წვეროებია E(6; 1)E(6;\,1), F(4; 1)F(4;\,1), G(4; 2)G(4;\,2). რომელი გარდაქმნებით მიიღება ABCABC-დან EFGEFG: (1) ჰომოთეტიით და მობრუნებით; (2) მობრუნებითა და პარალელური გადატანით?

ამოხსნა

  1. გვერდები: AB=4AB = 4, BC=2BC = 2 და FE=2FE = 2, FG=1FG = 1. ყველა გვერდი 2-ჯერ მცირდება, ამიტომ მხოლოდ მობრუნებითა და გადატანით (ისინი მანძილებს ინახავს) ვერ მივიღებთ — საჭიროა ჰომოთეტია k=12k = \dfrac{1}{2}.
  2. ორივე სამკუთხედის ორიენტაცია ერთნაირია (ორივეში წვეროების გავლა საათის ისრის მიმართულებითაა: (B−A)×(C−A)=−8(B - A) \times (C - A) = -8 და (F−E)×(G−E)=−2(F - E) \times (G - E) = -2), ამიტომ სიმეტრია არ გვჭირდება.
  3. AB→=(0; 4)\overrightarrow{AB} = (0;\,4), EF→=(−2; 0)\overrightarrow{EF} = (-2;\,0). ვაბრუნებთ (0; 4)(0;\,4)-ს 90°90°-ით საათის ისრის საწინააღმდეგოდ: (−4; 0)(-4;\,0); ვამრავლებთ 12\dfrac{1}{2}-ზე: (−2; 0)=EF→(-2;\,0) = \overrightarrow{EF}.
  4. იმავე გარდაქმნით BC→=(2; 0)→(0; 2)→(0; 1)=FG→\overrightarrow{BC} = (2;\,0) \to (0;\,2) \to (0;\,1) = \overrightarrow{FG}.

პასუხი: (1) ჰომოთეტიით (k=12k = \dfrac{1}{2}) და 90°90°-ით მობრუნებით.

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ (2; −1)(2;\,-1) წერტილის ასახვა ჰომოთეტიით ცენტრით სათავეში და k=−3k = -3.
  2. ჰომოთეტიით k=−2k = -2 5 სიგრძის მონაკვეთი და 7 ფართობის სამკუთხედი რა სიგრძისა და ფართობისა გახდება?
  3. იპოვეთ (3; 4)(3;\,4) წერტილის ასახვა ჰომოთეტიით ცენტრით (1; 0)(1;\,0) და k=2k = 2.

პასუხები: 1) (−6; 3)(-6;\,3) 2) სიგრძე 10; ფართობი 28 3) (5; 8)(5;\,8)

§5. გარდაქმნათა კომპოზიციები

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
გარდაქმნათა კომპოზიცია
ორი გარდაქმნის თანმიმდევრული შესრულება: ჯერ პირველი, მერე მეორე.მაგალითი: ჯერ x=1x = 1 წრფის მიმართ, მერე x=4x = 4 წრფის მიმართ წერტილი (0; 2)(0;\,2) გადადის წერტილში (6; 2)(6;\,2).

კომპოზიცია — ორი გარდაქმნის თანმიმდევრული შესრულება: ჯერ პირველი, შემდეგ მეორე. შედეგი ზოგადად რიგზეა დამოკიდებული.

წესები:

  1. ორი სიმეტრია პარალელური წრფეების მიმართ (მანძილი მათ შორის dd) პარალელური გადატანაა 2d2d სიგრძის ვექტორით, პირველი წრფიდან მეორისკენ.
  2. ორი სიმეტრია გადამკვეთი წრფეების მიმართ (კუთხე მათ შორის φ\varphi) მობრუნებაა გადაკვეთის წერტილის გარშემო 2φ2\varphi კუთხით, პირველი წრფიდან მეორისკენ.
  3. ორი ცენტრული სიმეტრია ცენტრებით O1O_1 და O2O_2 პარალელური გადატანაა 2O1O2→2\overrightarrow{O_1O_2} ვექტორით.

მაგალითი 17

იპოვეთ (0; 2)(0;\,2) წერტილის ასახვა კომპოზიციით: ჯერ სიმეტრია წრფის x=1x = 1 მიმართ, შემდეგ წრფის x=4x = 4 მიმართ. რა გარდაქმნაა ეს? რას მივიღებთ, თუ რიგს შევცვლით?

ამოხსნა

  1. x=1x = 1: (0; 2)→(2×1−0; 2)=(2; 2)(0;\,2) \to (2 \times 1 - 0;\ 2) = (2;\,2).
  2. x=4x = 4: (2; 2)→(2×4−2; 2)=(6; 2)(2;\,2) \to (2 \times 4 - 2;\ 2) = (6;\,2).
  3. წრფეები პარალელურია, მანძილი d=4−1=3d = 4 - 1 = 3. კომპოზიცია — გადატანა 2d=62d = 6 სიგრძით OxOx-ის მიმართულებით: (0+6; 2)=(6; 2)(0 + 6;\ 2) = (6;\,2).
  4. შებრუნებული რიგი: x=4x = 4: (0; 2)→(8; 2)(0;\,2) \to (8;\,2); შემდეგ x=1x = 1: (8; 2)→(2−8; 2)=(−6; 2)(8;\,2) \to (2 - 8;\ 2) = (-6;\,2).

პასუხი: (6; 2)(6;\,2); პარალელური გადატანა (6; 0)(6;\,0) ვექტორით; შებრუნებული რიგით (−6; 2)(-6;\,2).

მაგალითი 18

იპოვეთ P(3; 2)P(3;\,2) წერტილის ასახვა კომპოზიციით: (ა) ჯერ სიმეტრია OxOx ღერძის მიმართ, შემდეგ OyOy-ის მიმართ; (ბ) ჯერ სიმეტრია OxOx ღერძის მიმართ, შემდეგ წრფის y=xy = x მიმართ. რა გარდაქმნებია ესენი?

ამოხსნა

  1. (ა) (3; 2)→(3; −2)→(−3; −2)(3;\,2) \to (3;\,-2) \to (-3;\,-2). ღერძებს შორის კუთხე 90°90°-ია, ამიტომ მობრუნება 2×90°=180°2 \times 90° = 180°-ითაა.
  2. (ბ) (3; 2)→(3; −2)→(−2; 3)(3;\,2) \to (3;\,-2) \to (-2;\,3) (y=xy = x-ზე კოორდინატები ადგილს იცვლის).
  3. OxOx-სა და y=xy = x-ს შორის კუთხე 45°45°-ია, ამიტომ მობრუნებაა 2×45°=90°2 \times 45° = 90°-ით საათის ისრის საწინააღმდეგოდ. შემოწმება: (x; y)→(−y; x)(x;\,y) \to (-y;\,x) იძლევა (3; 2)→(−2; 3)(3;\,2) \to (-2;\,3).

პასუხი: (ა) (−3; −2)(-3;\,-2), მობრუნება 180°180°-ით; (ბ) (−2; 3)(-2;\,3), მობრუნება 90°90°-ით.

მაგალითი 19

იპოვეთ P(0; 0)P(0;\,0) წერტილის ასახვა კომპოზიციით: ჯერ სიმეტრია O1(1; 2)O_1(1;\,2) წერტილის მიმართ, შემდეგ O2(4; 6)O_2(4;\,6) წერტილის მიმართ. რა გარდაქმნაა ეს?

ამოხსნა

  1. O1O_1 წერტილის მიმართ: (2×1−0; 2×2−0)=(2; 4)(2 \times 1 - 0;\ 2 \times 2 - 0) = (2;\,4).
  2. O2O_2 წერტილის მიმართ: (2×4−2; 2×6−4)=(6; 8)(2 \times 4 - 2;\ 2 \times 6 - 4) = (6;\,8).
  3. O1O2→=(3; 4)\overrightarrow{O_1O_2} = (3;\,4) და 2O1O2→=(6; 8)2\overrightarrow{O_1O_2} = (6;\,8). ეს პარალელური გადატანაა ამ ვექტორით: (0+6; 0+8)=(6; 8)(0 + 6;\ 0 + 8) = (6;\,8).

პასუხი: (6; 8)(6;\,8); პარალელური გადატანა (6; 8)(6;\,8) ვექტორით.

მაგალითი 20

A(12; 32)A\left(\dfrac{1}{2};\,\dfrac{\sqrt{3}}{2}\right) წერტილისთვის ცნობილია, რომ g(f(A))=Ag(f(A)) = A, სადაც ff სიმეტრიაა სათავის მიმართ, gg კი — სიმეტრია წრფის ll მიმართ (ll სათავეზე გადის). იპოვეთ ll წრფის განტოლება.

ამოხსნა

  1. f(A)=(−12; −32)=A′f(A) = \left(-\dfrac{1}{2};\,-\dfrac{\sqrt{3}}{2}\right) = A'.
  2. gg A′A'-ს აბრუნებს AA-ში, ამიტომ ll არის A′AA'A მონაკვეთის შუამართობი.
  3. A′AA'A სათავეზე გადის და მისი მიმართულებაა OAOA (დახრილობა 3/21/2=3\dfrac{\sqrt{3}/2}{1/2} = \sqrt{3}). შუამართობის დახრილობაა −13=−33-\dfrac{1}{\sqrt{3}} = -\dfrac{\sqrt{3}}{3}, და ის სათავეზე გადის (OO შუაწერტილია).
  4. ll: y=−33xy = -\dfrac{\sqrt{3}}{3}x.

პასუხი: y=−33xy = -\dfrac{\sqrt{3}}{3}x.

შეამოწმე თავი

  1. (1; 5)(1;\,5) წერტილი ჯერ ასახეს წრფის x=2x = 2 მიმართ, შემდეგ — წრფის x=7x = 7 მიმართ. რა წერტილი მიიღეს?
  2. (4; 1)(4;\,1) წერტილი ჯერ ასახეს OxOx ღერძის მიმართ, შემდეგ წრფის y=xy = x მიმართ. რა წერტილი მიიღეს?
  3. (5; 5)(5;\,5) წერტილი ჯერ ასახეს სათავის მიმართ, შემდეგ (2; −1)(2;\,-1) წერტილის მიმართ. რა წერტილი მიიღეს?

პასუხები: 1) (11; 5)(11;\,5) 2) (−1; 4)(-1;\,4) 3) (9; 3)(9;\,3)

§6. გარდაქმნები სივრცეში და სხეულთა სიმეტრიები

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
სიმეტრიის სიბრტყე
სიბრტყე, რომლის მიმართ სხეული საკუთარ თავში აისახება.მაგალითი: კუბს 9 სიმეტრიის სიბრტყე აქვს.

სივრცეში არსებობს:

  • სიმეტრია სიბრტყის მიმართ — სიბრტყე MM′MM' მონაკვეთის შუაზე გადის და მასზე მართობულია;
  • ღერძული სიმეტრია (წრფის მიმართ) — იგივე, რაც მობრუნება 180°180°-ით ამ წრფის გარშემო;
  • ცენტრული სიმეტრია წერტილის მიმართ;
  • პარალელური გადატანა, მობრუნება წრფის გარშემო, ჰომოთეტია და მსგავსების გარდაქმნა.

კოორდინატებში (M(x; y; z)→M′M(x;\,y;\,z) \to M'):

გარდაქმნაM′M'
სიმეტრია OxyOxy სიბრტყის მიმართ(x; y; −z)(x;\,y;\,-z)
სიმეტრია OzOz ღერძის მიმართ(−x; −y; z)(-x;\,-y;\,z)
სიმეტრია სათავის მიმართ(−x; −y; −z)(-x;\,-y;\,-z)
სიმეტრია წერტილის (a; b; c)(a;\,b;\,c) მიმართ(2a−x; 2b−y; 2c−z)(2a - x;\ 2b - y;\ 2c - z)
პარალელური გადატანა v⃗(p; q; s)\vec{v}(p;\,q;\,s)(x+p; y+q; z+s)(x + p;\,y + q;\,z + s)
ჰომოთეტია ცენტრით სათავეში(kx; ky; kz)(kx;\,ky;\,kz)

სხეულის სიმეტრიები. სხეულს აქვს სიმეტრიის სიბრტყე (ის ამ სიბრტყის მიმართ საკუთარ თავში აისახება), სიმეტრიის ღერძი (180°180°-ით მობრუნება ამ წრფის გარშემო სხეულს საკუთარ თავში გადაიყვანს) და სიმეტრიის ცენტრი:

სხეულისიბრტყეებიღერძებიცენტრი
კუბი99კი
მართკუთხა პარალელეპიპედი (სამი სხვადასხვა ზომით)33კი
წესიერი ოთხკუთხა პირამიდა41არა
წესიერი ოთხკუთხა პრიზმა (სიმაღლე გვერდისგან განსხვავებული)55კი
წესიერი სამკუთხა პრიზმა43არა
წესიერი ექვსკუთხა პრიზმა77კი
წესიერი nn-კუთხა პირამიდაnnnn ლუწია → 1, კენტია → 0არა
წესიერი nn-კუთხა პრიზმაn+1n + 1nn ლუწია → n+1n + 1, კენტია → nnnn ლუწია → კი, კენტია → არა
კონუსიუსასრულოდ ბევრი1 (კონუსის ღერძი)არა
სფერო და ბირთვიუსასრულოდ ბევრიუსასრულოდ ბევრიკი

კუბის ღერძები. კუბის 180°180°-იანი ღერძი ორგვარია: 3 ღერძი წახნაგების ცენტრებზე (მოპირდაპირე წახნაგების ცენტრებზე) და 6 ღერძი მოპირდაპირე წიბოების შუაწერტილებზე; სულ 9. ოთხი სივრცითი დიაგონალი ამ ტიპისა არ არის: მათ გარშემო კუბი მხოლოდ 120°120°-ით მობრუნებისას გადადის საკუთარ თავში.

მაგალითი 21

M(2; −3; 5)M(2;\,-3;\,5) წერტილი ასახეს: OxyOxy სიბრტყის მიმართ, OzOz ღერძის მიმართ, სათავის მიმართ და N(1; 1; 1)N(1;\,1;\,1) წერტილის მიმართ. იპოვეთ ახალი წერტილები.

ამოხსნა

  1. OxyOxy სიბრტყის მიმართ ნიშანს ცვლის მხოლოდ zz: (2; −3; −5)(2;\,-3;\,-5).
  2. OzOz ღერძის მიმართ ნიშანს ცვლის xx და yy: (−2; 3; 5)(-2;\,3;\,5).
  3. სათავის მიმართ ყველა კოორდინატი: (−2; 3; −5)(-2;\,3;\,-5).
  4. NN წერტილის მიმართ: (2×1−2; 2×1−(−3); 2×1−5)=(0; 5; −3)(2 \times 1 - 2;\ 2 \times 1 - (-3);\ 2 \times 1 - 5) = (0;\,5;\,-3).

პასუხი: (2; −3; −5)(2;\,-3;\,-5); (−2; 3; 5)(-2;\,3;\,5); (−2; 3; −5)(-2;\,3;\,-5); (0; 5; −3)(0;\,5;\,-3).

მაგალითი 22

რამდენი სიმეტრიის სიბრტყე აქვს კუბს და რამდენი წრფე არსებობს, რომლის მიმართაც 180°180°-ით მობრუნებით კუბი საკუთარ თავში აისახება?

ამოხსნა

  1. სიმეტრიის სიბრტყეები: 3 სიბრტყე, რომელიც წახნაგების პარალელურია და ცენტრზე გადის, და 6 დიაგონალური სიბრტყე (თითო წყვილ მოპირდაპირე წიბოზე). სულ 3+6=93 + 6 = 9.
  2. ღერძები: 3 ღერძი მოპირდაპირე წახნაგების ცენტრებზე და 6 ღერძი მოპირდაპირე წიბოების შუაწერტილებზე: 3+6=93 + 6 = 9.
  3. სივრცითი დიაგონალები (44 ცალი) არ ითვლება, რადგან მათ გარშემო 180°180°-ით მობრუნებით კუბი საკუთარ თავში არ გადადის.

პასუხი: 9 სიბრტყე; 9 წრფე.

მაგალითი 23

იპოვეთ სიმეტრიის სიბრტყეების რიცხვი და გაარკვიეთ, აქვს თუ არა სიმეტრიის ცენტრი: (ა) წესიერ ხუთკუთხა პირამიდას; (ბ) წესიერ ექვსკუთხა პრიზმას; (გ) წესიერ სამკუთხა პრიზმას.

ამოხსნა

  1. (ა) წესიერ nn-კუთხა პირამიდას nn სიბრტყე აქვს, ე.ი. 5. პირამიდას სიმეტრიის ცენტრი არა აქვს (ფუძე ერთ მხარეს აქვს, წვერო — მეორე მხარეს).
  2. (ბ) წესიერ nn-კუთხა პრიზმას n+1n + 1 სიბრტყე აქვს: 6+1=76 + 1 = 7. n=6n = 6 ლუწია, ამიტომ ცენტრი აქვს.
  3. (გ) n=3n = 3: 3+1=43 + 1 = 4 სიბრტყე. nn კენტია, ამიტომ ცენტრი არა აქვს.

პასუხი: (ა) 5 სიბრტყე, ცენტრი არა; (ბ) 7 სიბრტყე, ცენტრი კი; (გ) 4 სიბრტყე, ცენტრი არა.

მაგალითი 24

P(2; −3; 5)P(2;\,-3;\,5) წერტილი ჯერ ასახეს OxyOxy სიბრტყის მიმართ, შემდეგ — OyzOyz სიბრტყის მიმართ. რა წერტილი მიიღეს? რა გარდაქმნაა ეს კომპოზიცია?

ამოხსნა

  1. OxyOxy სიბრტყე ცვლის zz-ს ნიშანს: (2; −3; 5)→(2; −3; −5)(2;\,-3;\,5) \to (2;\,-3;\,-5).
  2. OyzOyz სიბრტყე ცვლის xx-ის ნიშანს: (2; −3; −5)→(−2; −3; −5)(2;\,-3;\,-5) \to (-2;\,-3;\,-5).
  3. კომპოზიცია საერთოდ აისახება წესით (x; y; z)→(−x; y; −z)(x;\,y;\,z) \to (-x;\,y;\,-z): xx-ისა და zz-ის ნიშნები იცვლება, yy რჩება. ეს მობრუნებაა 180°180°-ით OyOy ღერძის გარშემო (ორი სიბრტყე OxyOxy და OyzOyz OyOy-ზე იკვეთება).

პასუხი: (−2; −3; −5)(-2;\,-3;\,-5); მობრუნება 180°180°-ით OyOy ღერძის გარშემო.

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ (1; −2; 4)(1;\,-2;\,4) წერტილის სიმეტრიული წერტილი OyzOyz სიბრტყის მიმართ.
  2. რამდენი სიმეტრიის სიბრტყე აქვს მართკუთხა პარალელეპიპედს, რომლის სამივე ზომა განსხვავებულია?
  3. რამდენი სიმეტრიის სიბრტყე აქვს წესიერ სამკუთხა პრიზმას?

პასუხები: 1) (−1; −2; 4)(-1;\,-2;\,4) 2) 3 3) 4

§7. არაევკლიდური გეომეტრიები

ამ ნაწილის ტერმინები (4)
ევკლიდური გეომეტრია
ჩვეულებრივი გეომეტრია სიბრტყეზე, სადაც წრფის გარეთ მდებარე წერტილზე წრფის პარალელური ზუსტად ერთი წრფე გადის.მაგალითი: სამკუთხედის კუთხეთა ჯამი აქ ყოველთვის 180°180°-ია.
ელიფსური გეომეტრია
გეომეტრია სფეროზე, სადაც „წრფეები“ უდიდესი წრეწირებია და პარალელური წრფეები არ არსებობს.მაგალითი: სფეროზე სამკუთხედს კუთხეებით 90°90°, 90°90°, 90°90° კუთხეთა ჯამი 270°270°-ია.
ექსცესი
რამდენით აღემატება სფეროზე სამკუთხედის კუთხეთა ჯამი 180°180°-ს; ის ფართობს განსაზღვრავს.მაგალითი: კუთხეებით 80°80°, 70°70°, 50°50° ექსცესია 200°−180°=20°200° - 180° = 20°, ანუ π9\dfrac{\pi}{9} რადიანი.
ჰიპერბოლური გეომეტრია
ლობაჩევსკის გეომეტრია, სადაც წრფის გარეთ მდებარე წერტილზე უსასრულოდ ბევრი პარალელური წრფე გადის.მაგალითი: სამკუთხედის კუთხეთა ჯამი აქ 180°180°-ზე ნაკლებია, მაგალითად 170°170°.

ევკლიდური გეომეტრია დაფუძნებულია პარალელურობის აქსიომაზე: წრფის გარეთ მდებარე წერტილზე წრფის პარალელური ზუსტად ერთი წრფე გადის. თუ ამ აქსიომას შევცვლით, ვღებულობთ სხვა გეომეტრიებს.

წრფის გარეთ წერტილზე გამავალი პარალელური წრფეებისამკუთხედის კუთხეთა ჯამიმართკუთხედი
ევკლიდური (სიბრტყე)ზუსტად 1180°180°არსებობს
ელიფსური (სფერო)არ არსებობს>180°> 180°არ არსებობს
ჰიპერბოლური (ლობაჩევსკის)უსასრულოდ ბევრი<180°< 180°არ არსებობს

ელიფსური გეომეტრია სფეროზე. „წრფე" არის სფეროს უდიდესი წრეწირი (ცენტრზე გამავალი სიბრტყის კვეთა). ორი უდიდესი წრეწირი ყოველთვის იკვეთება, ამიტომ პარალელური „წრფეები" არ არის. სფეროზე RR რადიუსით სამკუთხედის ფართობია S=R2(A+B+C−π),S = R^2(A + B + C - \pi), სადაც კუთხეები AA, BB, CC რადიანებშია. სხვაობა A+B+C−πA + B + C - \pi არის კუთხეთა ჯამის ექსცესი (ჯამის ის ნაწილი, რომელიც 180°180°-ზე მეტია).

ჰიპერბოლური გეომეტრია, პუანკარეს მოდელი. წრფე არის წრიული რკალი, რომელიც საზღვრის წრეწირზე მართობულია, ან დიამეტრი. თუ საზღვარია ერთეულოვანი წრეწირი სათავეში ცენტრით, მაშინ (c; 0)(c;\,0) ცენტრით და ρ\rho რადიუსით რკალი საზღვარზე მართობულია, როცა c2=1+ρ2c^2 = 1 + \rho^2.

საკერის ოთხკუთხედი ABCDABCD: AD⊥ABAD \perp AB, BC⊥ABBC \perp AB და AD=BCAD = BC. ზედა (CDCD-ს მიმდებარე) კუთხეები ტოლია: ევკლიდურში ისინი მართია, ელიფსურში — ბლაგვი, ჰიპერბოლურში — მახვილი.

მაგალითი 25

სფეროზე სამკუთხედის კუთხეებია 90°90°, 90°90° და 60°60°, სფეროს რადიუსი — 10. იპოვეთ კუთხეთა ჯამი და სამკუთხედის ფართობი.

ამოხსნა

  1. ჯამი: 90°+90°+60°=240°90° + 90° + 60° = 240°.
  2. ექსცესი: 240°−180°=60°240° - 180° = 60°, რადიანებში π3\dfrac{\pi}{3}.
  3. S=R2×π3=100×π3=100π3S = R^2 \times \dfrac{\pi}{3} = 100 \times \dfrac{\pi}{3} = \dfrac{100\pi}{3}.
  4. შემოწმება: მთელი სფეროს ფართობია 4π×100=400π4\pi \times 100 = 400\pi, სამკუთხედი მისი 100π/3400π=112\dfrac{100\pi/3}{400\pi} = \dfrac{1}{12}-ია.

პასუხი: 240°240°; 100π3\dfrac{100\pi}{3}.

მაგალითი 26

სამკუთხედის კუთხეთა ჯამია: (ა) 170°170°; (ბ) 180°180°; (გ) 200°200°. რომელ გეომეტრიაში შეიძლება ასეთი სამკუთხედი არსებობდეს?

ამოხსნა

  1. (ა) 170°<180°170° < 180° — ჰიპერბოლური გეომეტრია.
  2. (ბ) 180°180° — ევკლიდური გეომეტრია.
  3. (გ) 200°>180°200° > 180° — ელიფსური გეომეტრია (სფეროზე).

პასუხი: (ა) ჰიპერბოლურ; (ბ) ევკლიდურ; (გ) ელიფსურ.

მაგალითი 27

სფეროზე სამკუთხედის კუთხეებია 80°80°, 70°70° და 50°50°; სფეროს რადიუსია 5. იპოვეთ სამკუთხედის ფართობი.

ამოხსნა

  1. ჯამი: 80°+70°+50°=200°80° + 70° + 50° = 200°; ექსცესი 200°−180°=20°200° - 180° = 20°.
  2. 20°=20180π=π920° = \dfrac{20}{180}\pi = \dfrac{\pi}{9} რადიანი.
  3. S=52×π9=25π9S = 5^2 \times \dfrac{\pi}{9} = \dfrac{25\pi}{9}.

პასუხი: 25π9\dfrac{25\pi}{9}.

მაგალითი 28

პუანკარეს მოდელში საზღვარია ერთეულოვანი წრეწირი სათავეში ცენტრით. (c; 0)(c;\,0) ცენტრით რკალის რადიუსია 34\dfrac{3}{4}. რა უნდა იყოს cc, რომ რკალი საზღვარზე მართობული იყოს, და სად კვეთს ის საზღვარს?

ამოხსნა

  1. პირობა: c2=1+ρ2=1+916=2516c^2 = 1 + \rho^2 = 1 + \dfrac{9}{16} = \dfrac{25}{16}, ამიტომ c=54c = \dfrac{5}{4}.
  2. გადაკვეთა: x2+y2=1x^2 + y^2 = 1 და (x−54)2+y2=916\left(x - \dfrac{5}{4}\right)^2 + y^2 = \dfrac{9}{16}. მეორეს პირველს გამოვაკლოთ: −52x+2516=916−1-\dfrac{5}{2}x + \dfrac{25}{16} = \dfrac{9}{16} - 1, ანუ 52x=2516+716=2\dfrac{5}{2}x = \dfrac{25}{16} + \dfrac{7}{16} = 2, x=45x = \dfrac{4}{5}.
  3. y2=1−1625=925y^2 = 1 - \dfrac{16}{25} = \dfrac{9}{25}, y=±35y = \pm\dfrac{3}{5}.
  4. შემოწმება მართობულობაზე: რადიუსები OO-დან და (c; 0)(c;\,0)-დან გადაკვეთის წერტილამდე 1-ია და 34\dfrac{3}{4}; მათ შორის მანძილი c=54c = \dfrac{5}{4} და 12+(34)2=2516=c21^2 + \left(\dfrac{3}{4}\right)^2 = \dfrac{25}{16} = c^2 — მართი კუთხეა.

პასუხი: c=54c = \dfrac{5}{4}; წერტილები (45; ±35)\left(\dfrac{4}{5};\,\pm\dfrac{3}{5}\right).

შეამოწმე თავი

  1. რომელ გეომეტრიაში არ არსებობს პარალელური წრფეები?
  2. სფეროზე სამკუთხედის კუთხეები სამივე 90°90°-ია. რისი ტოლია კუთხეთა ჯამი?
  3. სფეროზე რადიუსით 2 სამკუთხედის კუთხეები 90°90°, 90°90°, 90°90°. იპოვეთ ფართობი.

პასუხები: 1) ელიფსურ 2) 270°270° 3) 2π2\pi

მოკლედ

  • აგებები: შუამართობი, ბისექტრისა, ტოლი კუთხე, მართობი, პარალელური წრფე, გაყოფა m:nm : n; სამკუთხედი არსებობს, თუ ყოველი გვერდი დანარჩენი ორის ჯამზე ნაკლებია.
  • მოძრაობა ინახავს მანძილებს, კუთხეებსა და ფართობებს. OxOx: (x; −y)(x;\,-y); OyOy: (−x; y)(-x;\,y); y=xy = x: (y; x)(y;\,x); x=ax = a: (2a−x; y)(2a - x;\,y); სათავე: (−x; −y)(-x;\,-y); გადატანა: (x+p; y+q)(x + p;\,y + q); მობრუნება 90°90° საათის ისრის საწინააღმდეგოდ: (−y; x)(-y;\,x).
  • გრაფიკი y=f(x)y = f(x): გადატანა (p; q)(p;\,q) — y=f(x−p)+qy = f(x - p) + q; OxOx — −f(x)-f(x); OyOy — f(−x)f(-x); სათავე — −f(−x)-f(-x). მობრუნებული წირისთვის ძველ კოორდინატებს ახლებით გამოვსახავთ.
  • ჰომოთეტია: C+k(P−C)C + k(P - C); სიგრძეები ∣k∣|k|-ჯერ, ფართობები k2k^2-ჯერ იცვლება.
  • კომპოზიცია: პარალელური წრფეები — გადატანა 2d2d; გადამკვეთი წრფეები — მობრუნება 2φ2\varphi; ორი ცენტრული სიმეტრია — გადატანა 2O1O2→2\overrightarrow{O_1O_2}.
  • სივრცეში: OxyOxy — (x; y; −z)(x;\,y;\,-z); OzOz — (−x; −y; z)(-x;\,-y;\,z); სათავე — (−x; −y; −z)(-x;\,-y;\,-z). კუბს აქვს 9 სიმეტრიის სიბრტყე, 9 ღერძი (180°180°) და სიმეტრიის ცენტრი.
  • ევკლიდური: ჯამი 180°180°, ერთი პარალელური; სფერო: ჯამი >180°> 180°, პარალელური არა, S=R2(A+B+C−π)S = R^2(A + B + C - \pi); ჰიპერბოლური: ჯამი <180°< 180°, უსასრულოდ ბევრი პარალელური.