§1. ფართობის თვისებები, მართკუთხედი, კვადრატი, პარალელოგრამი
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- ერთეულოვანი კვადრატი
- კვადრატი, რომლის გვერდია 1; მისი ფართობი 1-ია და მასთან ვადარებთ სხვა ფიგურების ფართობს.მაგალითი: 1 სმ გვერდიანი კვადრატის ფართობია 1 სმ².
- სიმაღლე
- წვეროდან მოპირდაპირე გვერდზე (ან მის გაგრძელებაზე) დაშვებული მართობი.მაგალითი: სამკუთხედში ფუძე 12 და სიმაღლე 5: .
- ფართობი
- რამდენ ერთეულოვან კვადრატს იტევს ბრტყელი ფიგურა; იზომება კვადრატულ ერთეულებში.მაგალითი: მართკუთხედი 7 და 9 გვერდებით იტევს ერთეულოვან კვადრატს.
ფართობი — ბრტყელი ფიგურის დადებითი სიდიდე, რომელიც გვიჩვენებს, რამდენ ერთეულოვან კვადრატს იტევს ფიგურა. იზომება კვადრატულ ერთეულებში: სმ², მ² და ა. შ. ფართობის სამი თვისება:
- ერთეულოვანი კვადრატის (გვერდი 1) ფართობი 1-ია;
- ტოლ ფიგურებს ტოლი ფართობები აქვთ;
- თუ ფიგურა რამდენიმე ნაწილისგან შედგება (ნაწილებს საერთო შიგა წერტილები არა აქვთ), მისი ფართობი ნაწილების ფართობების ჯამია.
სიმაღლე — წვეროდან მოპირდაპირე გვერდზე (ან მის გაგრძელებაზე) დაშვებული მართობი. პარალელოგრამისა და ტრაპეციის სიმაღლე არის მანძილი პარალელურ გვერდებს შორის.
მართკუთხედი გვერდებით და : . კვადრატი გვერდით : ; თუ მოცემულია დიაგონალი , მაშინ (რადგან ).
პარალელოგრამი. მისი ფართობია , სადაც არის გვერდზე დაშვებული სიმაღლე. რატომ? პარალელოგრამიდან სამკუთხედს ვჭრით ერთ მხარეს და მეორე მხარეს ვამაგრებთ: მიიღება მართკუთხედი იმავე ფუძით და სიმაღლით. ასევე , სადაც არის კუთხე მეზობელ გვერდებს და -ს შორის (რადგან ). პარალელოგრამის დიაგონალი მას ორ ტოლ სამკუთხედად ჰყოფს.
მაგალითი 1
კვადრატის დიაგონალია 10. იპოვეთ გვერდი, ფართობი და პერიმეტრი.
ამოხსნა
- .
- , ამიტომ .
- პერიმეტრი: .
პასუხი: ; ; .
მაგალითი 2
პარალელოგრამის გვერდებია 8 და 12, კუთხე მათ შორის . იპოვეთ ფართობი და ორივე გვერდზე დაშვებული სიმაღლე.
ამოხსნა
- .
- . 8 სიგრძის გვერდზე: .
- 12 სიგრძის გვერდზე: .
პასუხი: ; სიმაღლეები 6 და 4.
მაგალითი 3
მართკუთხედის გვერდებია 2 მ და 50 სმ. იპოვეთ ფართობი სმ²-ში და მ²-ში.
ამოხსნა
- ერთეულები ერთნაირი უნდა იყოს: მ სმ.
- სმ².
- მ² სმ², ამიტომ მ².
- შემოწმება მეტრებში: მ².
პასუხი: სმ² მ².
მაგალითი 4
მართკუთხედის გვერდზე მონიშნულია წერტილი. ოთხკუთხედის ფართობია 9, ოთხკუთხედისა — 12. იპოვეთ მართკუთხედის ფართობი.
ამოხსნა
- აღვნიშნოთ მართკუთხედის ფართობი . სამკუთხედს ფუძე და სიმაღლე აქვს, როგორც მართკუთხედს, ამიტომ მისი ფართობია .
- მართკუთხედი სამ სამკუთხედად იყოფა: , და . ამიტომ .
- და . ჯამი: .
- ჯამი , ამიტომ და .
პასუხი: .
შეამოწმე თავი
- მართკუთხედის გვერდებია 7 და 9. რას უდრის მისი ფართობი?
- პარალელოგრამის ერთი გვერდია 10, მასზე დაშვებული სიმაღლე 4,5. რას უდრის ფართობი?
- კვადრატის დიაგონალია 6. რას უდრის ფართობი?
პასუხები: 1) 2) 3)
§2. სამკუთხედის ფართობის ფორმულები
გვერდები , , ; არის გვერდზე დაშვებული სიმაღლე; — კუთხე და გვერდებს შორის; — ნახევარპერიმეტრი.
- გვერდი და სიმაღლე: . სამკუთხედი შესაბამისი პარალელოგრამის ნახევარია. მართკუთხა სამკუთხედი (კათეტები , ): .
- ორი გვერდი და კუთხე მათ შორის: (რადგან ). მისგან: ყველაზე დიდი ფართობი მოცემული ორი გვერდისთვის იქნება მაშინ, როცა , ანუ .
- ჰერონის ფორმულა (სამივე გვერდი): .
- ტოლგვერდა სამკუთხედი: .
- ჩახაზული და შემოხაზული წრეწირი: ( — ჩახაზული წრეწირის რადიუსი), ( — შემოხაზული წრეწირის რადიუსი).
მაგალითი 5
სამკუთხედის გვერდებია 9, 10 და 17. ჰერონის ფორმულით იპოვეთ ფართობი და 9 სიგრძის გვერდზე დაშვებული სიმაღლე.
ამოხსნა
- ნახევარპერიმეტრი: .
- , , .
- .
- , ამიტომ .
პასუხი: ; .
მაგალითი 6
იპოვეთ (ა) იმ სამკუთხედის ფართობი, რომლის ორი გვერდია 6 და 8, კუთხე მათ შორის კი ; (ბ) ტოლგვერდა სამკუთხედის ფართობი გვერდით 6; (გ) ტოლგვერდა სამკუთხედის გვერდი, თუ მისი ფართობია .
ამოხსნა
- (ა) .
- (ბ) .
- (გ) . ორივე მხარე გავყოთ -ზე და გავამრავლოთ 4-ზე: , .
პასუხი: (ა) 12; (ბ) ; (გ) 8.
მაგალითი 7
სამკუთხედის ორი გვერდია 3 და 5. მესამე გვერდი ცვალებადია. -ს რა მნიშვნელობისთვის იქნება სამკუთხედის ფართობი უდიდესი? რას უდრის ეს ფართობი?
ამოხსნა
- , სადაც არის კუთხე 3 და 5 გვერდებს შორის.
- და მხოლოდ მაშინ, როცა . ამ დროს ფართობი უდიდესია: .
- მაშინ მართკუთხა სამკუთხედის ჰიპოტენუზაა: .
პასუხი: ; .
მაგალითი 8
ტოლფერდა სამკუთხედის გვერდებია 10, 10 და 12 (ფუძე 12). იპოვეთ ფართობი, ჩახაზული წრეწირის რადიუსი და შემოხაზული წრეწირის რადიუსი.
ამოხსნა
- ფუძეზე დაშვებული სიმაღლე ფუძეს შუაზე ყოფს: მართკუთხა სამკუთხედში ჰიპოტენუზაა 10, ერთი კათეტი . სიმაღლე .
- .
- . , ამიტომ .
- , ამიტომ .
პასუხი: ; ; .
შეამოწმე თავი
- სამკუთხედის ფუძეა 12, მასზე დაშვებული სიმაღლე 5. რას უდრის ფართობი?
- სამკუთხედის გვერდებია 13, 14, 15. რას უდრის ფართობი?
- ტოლფერდა სამკუთხედის ფერდებია 10 და 10, კუთხე მათ შორის . რას უდრის ფართობი?
პასუხები: 1) 2) 3)
§3. ფართობების შეფარდებები სამკუთხედში
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- შუახაზი
- სამკუთხედში — ორი გვერდის შუაწერტილების შემაერთებელი მონაკვეთი; ტრაპეციაში — ფერდების შუაწერტილების შემაერთებელი; ის ფუძეების ნახევარჯამია.მაგალითი: ტრაპეციის ფუძეებია 10 და 24, შუახაზი .
სამკუთხედის ფართობის ფორმულიდან გამომდინარეობს სამი წესი.
- საერთო სიმაღლე. თუ ორ სამკუთხედს საერთო სიმაღლე აქვთ, მათი ფართობები ფუძეების პროპორციულია. მაგალითად, თუ წერტილი გვერდზეა, და სამკუთხედებს წვეროდან დაშვებული საერთო სიმაღლე აქვთ, ამიტომ . ამის გამო მედიანა სამკუთხედს ორ ტოლფართობიან სამკუთხედად ჰყოფს ().
- შუახაზი. სამკუთხედის შუახაზი (ორი გვერდის შუაწერტილების შემაერთებელი მონაკვეთი) მესამე გვერდის პარალელურია და მისი ნახევრის ტოლია. ის მოკვეთს მსგავს სამკუთხედს მსგავსების კოეფიციენტით , ამიტომ მოკვეთილი სამკუთხედის ფართობი მთელის -ია (იხ. §5).
- ბისექტრისა. კუთხის ბისექტრისა მოპირდაპირე გვერდს ყოფს მეზობელი გვერდების პროპორციულად: თუ არის კუთხის ბისექტრისა და , მაშინ . ამ ფარდობით და პირველი წესით იპოვება მოკვეთილი სამკუთხედების ფართობები.
მაგალითი 9
სამკუთხედის ფართობია 60. წერტილი გვერდზეა და . იპოვეთ სამკუთხედის ფართობი.
ამოხსნა
- და სამკუთხედებს წვეროდან დაშვებული საერთო სიმაღლე აქვთ, ამიტომ მათი ფართობები -ის პროპორციულია.
- გვერდი ნაწილისგან შედგება, — ამ ნაწილებიდან 2-ისგან.
- .
- შემოწმება: , .
პასუხი: .
მაგალითი 10
მონაკვეთი სამკუთხედის შუახაზია (, , ). -ს ფართობია 12 სმ². იპოვეთ ოთხკუთხედის ფართობი.
ამოხსნა
- შუახაზია, ამიტომ სამკუთხედი სამკუთხედის მსგავსია კოეფიციენტით .
- მსგავსი ფიგურების ფართობები შეეფარდება -ს: .
- ოთხკუთხედი მთელი სამკუთხედიდან -ს გამოკლებით რჩება: .
პასუხი: სმ².
მაგალითი 11
სამკუთხედში , , . კუთხის ბისექტრისა გვერდს წერტილში კვეთს, არის გვერდის შუაწერტილი. იპოვეთ სამკუთხედის ფართობი.
ამოხსნა
- მთელი სამკუთხედის ფართობი: .
- ბისექტრისის თვისებით . ამიტომ მთელი -ს -ია.
- და სამკუთხედებს წვეროდან დაშვებული საერთო სიმაღლე აქვთ: .
- არის სამკუთხედის მედიანა ( არის -ს შუაწერტილი), ამიტომ ის სამკუთხედს შუაზე ყოფს: .
პასუხი: .
შეამოწმე თავი
- -ს ფართობია 40, , . რას უდრის ?
- სამკუთხედის შუახაზით მოკვეთილი სამკუთხედის ფართობია 5. რას უდრის მთელი სამკუთხედის ფართობი?
- სამკუთხედის ფართობია 30, არის -ს შუაწერტილი. რას უდრის -ის ფართობი?
პასუხები: 1) 2) 3)
§4. რომბი და ტრაპეცია
რომბი — ოთხკუთხედი, რომლის ოთხივე გვერდი ტოლია. მისი დიაგონალები მართი კუთხით იკვეთება და გადაკვეთის წერტილში შუაზე იყოფა. ფართობი: რატომ ? დიაგონალები რომბს ოთხ ტოლ მართკუთხა სამკუთხედად ჰყოფს, თითოეულის კათეტებია და : .
ტრაპეცია — ოთხკუთხედი, რომლის ორი გვერდი (ფუძეები და ) პარალელურია. ფერდები — დანარჩენი ორი გვერდი. შუახაზი ფერდების შუაწერტილებს აერთებს. ფართობი: სადაც არის მანძილი ფუძეებს შორის (ფერდი არ არის სიმაღლე, გარდა მართკუთხა ტრაპეციის მართი ფერდისა). რატომ? დიაგონალი ტრაპეციას ორ სამკუთხედად ჰყოფს ფუძეებით და და ერთი და იგივე სიმაღლით : .
ტოლფერდა ტრაპეციაში ფერდები ტოლია. თუ მცირე ფუძის ბოლოებიდან დიდ ფუძეზე სიმაღლეებს დავუშვებთ, დიდ ფუძეზე ორივე მხარეს ტოლი მონაკვეთები რჩება, თითოეული .
მაგალითი 12
რომბის გვერდია 13, ერთი დიაგონალი 10. იპოვეთ მეორე დიაგონალი, ფართობი და რომბის სიმაღლე.
ამოხსნა
- დიაგონალები მართი კუთხით იკვეთება და შუაზე იყოფა: მართკუთხა სამკუთხედის ჰიპოტენუზაა 13, ერთი კათეტი .
- მეორე კათეტი: , ამიტომ მეორე დიაგონალი .
- .
- , ამიტომ .
პასუხი: ; ; .
მაგალითი 13
ტრაპეციის ფუძეებია 10 და 24, ფერდები — 13 და 15. იპოვეთ ფართობი.
ამოხსნა
- მცირე ფუძის ბოლოებიდან დიდ ფუძეზე სიმაღლეები დავუშვათ. დიდი ფუძიდან რჩება ; ის ორ მონაკვეთად და იყოფა (ფერდების მხარეს: — 13-იანი ფერდის, — 15-იანის).
- ორივე მართკუთხა სამკუთხედში სიმაღლე ერთი და იგივეა: .
- , ე.ი. , .
- .
- .
პასუხი: .
მაგალითი 14
ტოლფერდა ტრაპეციის ფუძეებია 6 და 16, ფერდი 13. იპოვეთ სიმაღლე და ფართობი.
ამოხსნა
- სიმაღლეებიდან დიდ ფუძეზე ორივე მხარეს ტოლი მონაკვეთები რჩება: .
- მართკუთხა სამკუთხედში ჰიპოტენუზაა ფერდი 13, კათეტი 5: .
- .
პასუხი: ; .
მაგალითი 15
კვადრატის გვერდზე მოცემულია წერტილი. მონაკვეთი კვადრატს ყოფს სამკუთხედად და ოთხკუთხედად , რომელთა ფართობები შეეფარდება როგორც . იპოვეთ .
ამოხსნა
- აღვნიშნოთ კვადრატის გვერდი . მთელი ფართობი იყოფა ნაწილად, ამიტომ .
- მართკუთხა სამკუთხედია კათეტებით და : .
- , ამიტომ .
- .
- .
პასუხი: .
შეამოწმე თავი
- რომბის დიაგონალებია 8 და 15. რას უდრის ფართობი?
- ტრაპეციის ფუძეებია 7 და 13, სიმაღლე 6. რას უდრის ფართობი?
- რომბის გვერდია 6, ერთი კუთხე . რას უდრის ფართობი?
პასუხები: 1) 2) 3)
§5. მსგავსი ფიგურების ფართობები
თუ ორი ფიგურა მსგავსია და მსგავსების კოეფიციენტია (შესაბამისი სიგრძეების შეფარდება), მაშინ:
- პერიმეტრების შეფარდება ;
- ფართობების შეფარდება .
რატომ? ფართობი ორი სიგრძის ნამრავლია, ამიტომ ორივე სიგრძე -ჯერ იცვლება. მაგალითად, კვადრატი გვერდით 2 და კვადრატი გვერდით 6: , ფართობები 4 და 36, შეფარდება .
თუ სამკუთხედის გვერდის პარალელურად წრფეს გავავლებთ, ის მოკვეთს მსგავს სამკუთხედს.
მაგალითი 16
ორი მსგავსი სამკუთხედის შესაბამისი გვერდები შეეფარდება როგორც . მცირე სამკუთხედის ფართობია 18. იპოვეთ დიდი სამკუთხედის ფართობი. რას უდრის პერიმეტრების შეფარდება?
ამოხსნა
- მსგავსების კოეფიციენტი (დიდი მცირისკენ): .
- ფართობების შეფარდება: .
- დიდი ფართობი: .
- პერიმეტრების შეფარდება უდრის -ს: .
პასუხი: ; პერიმეტრების შეფარდება .
მაგალითი 17
სამკუთხედის ფართობია 72. წერტილი გვერდზეა და . წერტილიდან გავლებულია (). იპოვეთ სამკუთხედისა და ოთხკუთხედის ფართობები.
ამოხსნა
- .
- სამკუთხედი -ის მსგავსია, .
- ფართობების შეფარდება : .
- დანარჩენი ნაწილია: .
პასუხი: ; .
მაგალითი 18
პარალელოგრამის ფართობია 40. გვერდის გაგრძელებაზე წერტილის იქით აღებულია წერტილი ისე, რომ . მონაკვეთი გვერდს წერტილში კვეთს. იპოვეთ ოთხკუთხედის ფართობი.
ამოხსნა
- (), ამიტომ სამკუთხედი -ს მსგავსია. იყოს, მაშინ და .
- მსგავსების კოეფიციენტი: , ამიტომ .
- ტრაპეციაა ფუძეებით და და სიმაღლით , რომელიც პარალელოგრამის სიმაღლეა. იყოს; .
- .
პასუხი: .
შეამოწმე თავი
- მსგავსი სამკუთხედების მსგავსების კოეფიციენტია 2, მცირეს ფართობია 7. რას უდრის დიდის ფართობი?
- ორი მსგავსი ფიგურის ფართობები შეეფარდება როგორც . რას უდრის შესაბამისი გვერდების შეფარდება?
- -ს ფართობია 45; მოკვეთს სამკუთხედს ფართობით 5. რას უდრის ?
პასუხები: 1) 2) 3)
მოკლედ
- ტოლ ფიგურებს ტოლი ფართობი აქვთ; ფიგურის ფართობი ნაწილების ფართობების ჯამია.
- მართკუთხედი ; კვადრატი ; პარალელოგრამი .
- სამკუთხედი: ; ; ; ; ; ტოლგვერდა .
- საერთო სიმაღლის მქონე სამკუთხედებში ფართობების შეფარდება = ფუძეების შეფარდებას; მედიანა ფართობს შუაზე ყოფს.
- რომბი ; ტრაპეცია .
- მსგავსი ფიგურები: გვერდების შეფარდება , ფართობების შეფარდება .