მთავარ შინაარსზე გადასვლა
საგამოცდო რვეული
მენიუ

რიცხვითი სიმრავლეები

ყველა ტერმინი (ლექსიკონი) →

§1. გაყოფადობა და მარტივი მამრავლები

ამ ნაწილის ტერმინები (5)
გამყოფი
რიცხვი, რომელზეც მოცემული რიცხვი ნაშთის გარეშე იყოფა.მაგალითი: 12-ის გამყოფებია 1, 2, 3, 4, 6, 12, რადგან 12 ÷ 4 = 3.
მარტივ მამრავლებად დაშლა
რიცხვის ჩაწერა მარტივი რიცხვების ნამრავლის სახით.მაგალითი: 360 = 2 × 2 × 2 × 3 × 3 × 5 = 2³ × 3² × 5.
მარტივი რიცხვი
ნატურალური რიცხვი, რომელსაც ზუსტად ორი გამყოფი აქვს: 1 და თვითონ.მაგალითი: 7 მარტივია (გამყოფები 1 და 7); 9 არა, რადგან 9 = 3 × 3.
შედგენილი რიცხვი
ნატურალური რიცხვი, რომელსაც სამი ან მეტი გამყოფი აქვს.მაგალითი: 12 შედგენილია: გამყოფები 1, 2, 3, 4, 6, 12.
ჯერადი
რიცხვი, რომელიც მოცემულ რიცხვზე ნაშთის გარეშე იყოფა; მოცემულ რიცხვს მთელზე ვამრავლებთ.მაგალითი: 3-ის ჯერადებია 3, 6, 9, 12, ..., რადგან 3 × 4 = 12.

გამყოფი და ჯერადი. თუ n=d×kn = d \times k (dd და kk ნატურალური რიცხვებია), მაშინ dd არის nn-ის გამყოფი, ხოლო nn არის dd-ს ჯერადი. მაგალითად, 12=3×412 = 3 \times 4: 3 არის 12-ის გამყოფი, 12 არის 3-ის ჯერადი.

მარტივი რიცხვი — ნატურალური რიცხვი, რომელსაც ზუსტად ორი გამყოფი აქვს: 1 და თვითონ (2,3,5,7,11,13,…2, 3, 5, 7, 11, 13, \dots). შედგენილი რიცხვი — რიცხვი, რომელსაც სამი ან მეტი გამყოფი აქვს (4,6,9,…4, 6, 9, \dots). რიცხვი 1 არც მარტივია, არც შედგენილი: მას მხოლოდ ერთი გამყოფი აქვს. 2 ერთადერთი ლუწი მარტივი რიცხვია.

გაყოფადობის ნიშნები.

  • 2-ზე იყოფა, თუ ბოლო ციფრი ლუწია (0,2,4,6,80, 2, 4, 6, 8);
  • 5-ზე იყოფა, თუ ბოლო ციფრი 0 ან 5-ია;
  • 10-ზე იყოფა, თუ ბოლო ციფრი 0-ია;
  • 3-ზე იყოფა, თუ ციფრთა ჯამი იყოფა 3-ზე; 9-ზე იყოფა, თუ ციფრთა ჯამი იყოფა 9-ზე.

რატომ ციფრთა ჯამით? რიცხვები 10,100,1000,…10, 100, 1000, \dots 9-ზე გაყოფისას ნაშთად 1-ს იძლევა, ამიტომ ნებისმიერი რიცხვი და მისი ციფრთა ჯამი 9-ზე (და 3-ზე) ერთსა და იმავე ნაშთს იძლევა.

ძირითადი თეორემა. ყოველი ნატურალური რიცხვი, რომელიც 1-ზე მეტია, მარტივი მამრავლების ნამრავლად იშლება და ეს დაშლა (მამრავლების რიგის გარდა) ერთადერთია: 360=23×32×5360 = 2^3 \times 3^2 \times 5. ვშლით ასე: რიცხვს თანმიმდევრულად ვყოფთ უმცირეს მარტივ გამყოფზე, სანამ 1 არ დარჩება.

გამყოფების რაოდენობა. თუ n=p1k1×p2k2×⋯×psksn = p_1^{k_1} \times p_2^{k_2} \times \dots \times p_s^{k_s} (pip_i სხვადასხვა მარტივი რიცხვია), მაშინ nn-ის გამყოფების რაოდენობაა (k1+1)(k2+1)…(ks+1).(k_1 + 1)(k_2 + 1)\dots(k_s + 1). რატომ? გამყოფში ყოველი pip_i შედის 0,1,…,ki0, 1, \dots, k_i ხარისხით, ესაა ki+1k_i + 1 არჩევანი, და არჩევანები ერთმანეთზე არ არის დამოკიდებული.

ხომ არ არის რიცხვი მარტივი? ვამოწმებთ მარტივ რიცხვებზე გაყოფას, სანამ p2≤np^2 \le n. თუ არცერთზე არ იყოფა, nn მარტივია.

მარტივი მამრავლი ფაქტორიალში. n!n! არის 1×2×⋯×n1 \times 2 \times \dots \times n. მასში მარტივი pp-ს ხარისხი უდრის pp-ს, p2p^2-ისა და ა.შ. ჯერადების რაოდენობების ჯამს: ⌊np⌋+⌊np2⌋+…\left\lfloor \dfrac{n}{p} \right\rfloor + \left\lfloor \dfrac{n}{p^2} \right\rfloor + \dots (ფრჩხილები ნიშნავს მთელ ნაწილს).

მაგალითი 1

იყოფა თუ არა 7 4827\,482 რიცხვებზე 2, 3, 5, 9, 10?

ამოხსნა

  1. ბოლო ციფრი 2-ია: ლუწია, ამიტომ 2-ზე იყოფა. ბოლო ციფრი არც 0-ია, არც 5-ია, ამიტომ 5-ზე და 10-ზე არ იყოფა.
  2. ციფრთა ჯამი: 7+4+8+2=217 + 4 + 8 + 2 = 21.
  3. 21=3×721 = 3 \times 7, ამიტომ 3-ზე იყოფა. 2121 9-ზე არ იყოფა (9×2=189 \times 2 = 18, 9×3=279 \times 3 = 27), ამიტომ 7 4827\,482 9-ზე არ იყოფა.

პასუხი: იყოფა 2-ზე და 3-ზე; არ იყოფა 5-ზე, 9-ზე, 10-ზე.

მაგალითი 2

რამდენი გამყოფი აქვს 360-ს?

ამოხსნა

  1. ვშლით: 360:2=180360 : 2 = 180, 180:2=90180 : 2 = 90, 90:2=4590 : 2 = 45, 45:3=1545 : 3 = 15, 15:3=515 : 3 = 5, 5:5=15 : 5 = 1.
  2. 360=23×32×51360 = 2^3 \times 3^2 \times 5^1. მაჩვენებლებია 3,2,13, 2, 1.
  3. (3+1)(2+1)(1+1)=4×3×2=24(3 + 1)(2 + 1)(1 + 1) = 4 \times 3 \times 2 = 24.

პასუხი: 24 გამყოფი

მაგალითი 3

რომელი ციფრი უნდა ჩავწეროთ 25∗425\ast4 რიცხვში ∗\ast-ის ადგილას, რომ რიცხვი 9-ზე იყოფოდეს?

ამოხსნა

  1. ციფრთა ჯამია 2+5+∗+4=11+∗2 + 5 + \ast + 4 = 11 + \ast.
  2. 11+∗11 + \ast უნდა იყოს 9-ის ჯერადი. ∗\ast ციფრია, ამიტომ 11+∗11 + \ast არის 11-დან 20-მდე.
  3. ამ შუალედში 9-ის ჯერადი მხოლოდ 1818-ია: 11+∗=1811 + \ast = 18, ∗=7\ast = 7.
  4. შემოწმება: 2574:9=2862574 : 9 = 286.

პასუხი: 7

მაგალითი 4

იპოვეთ nn-ის უდიდესი მნიშვნელობა, რომლისთვისაც 7n7^n ყოფს 20!20!-ს.

ამოხსნა

  1. 20!=1×2×⋯×2020! = 1 \times 2 \times \dots \times 20. მამრავლი 7 შედის იმ მამრავლებში, რომლებიც 7-ზე იყოფა.
  2. 7-ის ჯერადები 20-მდე: 7,147, 14 — ესაა ⌊207⌋=2\left\lfloor \dfrac{20}{7} \right\rfloor = 2.
  3. 72=49>207^2 = 49 > 20, ამიტომ მეტი 7-ის ჯერადი არ ემატება.
  4. სულ 7 შედის 2-ჯერ: 20!=72×(რიცხვი, რომელიც 7-ზე არ იყოფა)20! = 7^2 \times (\text{რიცხვი, რომელიც 7-ზე არ იყოფა}).

პასუხი: n=2n = 2

მაგალითი 5

რამდენი მარტივი რიცხვია 20-სა და 40-ს შორის?

ამოხსნა

  1. 62=36<40<49=726^2 = 36 < 40 < 49 = 7^2, ამიტომ საკმარისია მარტივ რიცხვებზე 2, 3, 5 გაყოფის შემოწმება.
  2. ლუწებს და 5-ზე გასაყოფებს გამოვრიცხავთ. დარჩა: 21,23,27,29,31,33,37,3921, 23, 27, 29, 31, 33, 37, 39.
  3. 3-ზე იყოფა: 2121, 2727, 3333, 3939 (ციფრთა ჯამი 33, 99, 66, 1212).
  4. დარჩა 23,29,31,3723, 29, 31, 37.

პასუხი: 4 მარტივი რიცხვი

შეამოწმე თავი

  1. იყოფა თუ არა 4 5274\,527 9-ზე?
  2. რამდენი გამყოფი აქვს 72-ს?
  3. 91 მარტივი რიცხვია თუ შედგენილი?

პასუხები: 1) დიახ: 4+5+2+7=184 + 5 + 2 + 7 = 18 და 18 იყოფა 9-ზე 2) 12 გამყოფი: 72=23×3272 = 2^3 \times 3^2, (3+1)(2+1)=12(3 + 1)(2 + 1) = 12 3) შედგენილი: 91=7×1391 = 7 \times 13

§2. უსგ და უსჯ, ევკლიდეს ალგორითმი

ამ ნაწილის ტერმინები (4)
ევკლიდეს ალგორითმი
უსგ-ის პოვნის გზა: დიდ რიცხვს ვყოფთ პატარაზე, შემდეგ პატარას — ნაშთზე და ასე ვაგრძელებთ, სანამ ნაშთი 0 არ გახდება.მაგალითი: უსგ(84, 126): 126 = 1 × 84 + 42, 84 = 2 × 42 + 0; პასუხია 42.
ურთიერთმარტივი რიცხვები
ორი რიცხვი, რომელთაც 1-ის გარდა საერთო გამყოფი არ აქვთ.მაგალითი: 8 და 15: 8-ის გამყოფებია 1, 2, 4, 8, 15-ისა — 1, 3, 5, 15; საერთო მხოლოდ 1-ია.
უსგ
უდიდესი საერთო გამყოფი: ყველაზე დიდი რიცხვი, რომელზეც ორივე მოცემული რიცხვი იყოფა.მაგალითი: უსგ(12, 18) = 6, რადგან 12 = 6 × 2 და 18 = 6 × 3.
უსჯ
უმცირესი საერთო ჯერადი: ყველაზე პატარა რიცხვი, რომელიც ორივე მოცემულ რიცხვზე იყოფა.მაგალითი: უსჯ(12, 18) = 36, რადგან 36 ÷ 12 = 3 და 36 ÷ 18 = 2.

უსგ (უდიდესი საერთო გამყოფი) — უდიდესი რიცხვი, რომელზეც ყველა მოცემული რიცხვი იყოფა. უსჯ (უმცირესი საერთო ჯერადი) — უმცირესი რიცხვი, რომელიც ყველა მოცემულ რიცხვზე იყოფა.

მამრავლებით პოვნა. ორივე რიცხვს მარტივ მამრავლებად ვშლით.

  • უსგ: ვიღებთ საერთო მარტივ მამრავლებს უმცირესი მაჩვენებლით.
  • უსჯ: ვიღებთ ყველა მარტივ მამრავლს უდიდესი მაჩვენებლით.

ორი რიცხვისთვის უსგ(a,b)×უსჯ(a,b)=a×b\text{უსგ}(a, b) \times \text{უსჯ}(a, b) = a \times b. სამი და მეტი რიცხვისთვის ეს ფორმულა არ მუშაობს.

ევკლიდეს ალგორითმი. დიდ რიცხვს ვყოფთ პატარაზე; შემდეგ პატარას ვყოფთ ნაშთზე და ასე ვაგრძელებთ, სანამ ნაშთი 0 არ გახდება. ბოლო არანულოვანი ნაშთი არის უსგ. რატომ? უსგ(a,b)=უსგ(b,r)\text{უსგ}(a, b) = \text{უსგ}(b, r), სადაც rr არის aa-ს bb-ზე გაყოფის ნაშთი: aa-ს და bb-ს საერთო გამყოფი r=a−b×qr = a - b \times q-ს გამყოფიცაა.

ურთიერთმარტივი რიცხვები — რიცხვები, რომელთა უსგ 1-ია (მაგალითად, 8 და 15).

ორი რიცხვი უსგ-ით. თუ უსგ(x,y)=d\text{უსგ}(x, y) = d, მაშინ x=d×ax = d \times a და y=d×by = d \times b, სადაც aa და bb ურთიერთმარტივია. ამიტომ x+y=d×(a+b)x + y = d \times (a + b) იყოფა dd-ზე.

მაგალითი 6

იპოვეთ 84-ისა და 126-ის უსგ და უსჯ.

ამოხსნა

  1. 84=22×3×784 = 2^2 \times 3 \times 7, 126=2×32×7126 = 2 \times 3^2 \times 7.
  2. უსგ: საერთო მამრავლები უმცირესი მაჩვენებლით: 21×31×71=422^1 \times 3^1 \times 7^1 = 42.
  3. უსჯ: ყველა მამრავლი უდიდესი მაჩვენებლით: 22×32×7=2522^2 \times 3^2 \times 7 = 252.
  4. შემოწმება ევკლიდეს ალგორითმით: 126=1×84+42126 = 1 \times 84 + 42; 84=2×42+084 = 2 \times 42 + 0; ბოლო არანულოვანი ნაშთია 42.
  5. შემოწმება ფორმულით: 42×252=10 584=84×12642 \times 252 = 10\,584 = 84 \times 126.

პასუხი: უსგ =42= 42; უსჯ =252= 252

მაგალითი 7

მართკუთხედის ფორმის კედელი, 2,64 მ სიგრძისა და 2,16 მ სიმაღლისა, სრულად უნდა დაიფაროს კვადრატული ფილებით, ჭრისა და ნარჩენის გარეშე. ფილის გვერდი შეიძლება იყოს 10, 11, 12 ან 18 სმ. რომელი ფილა გამოდგება?

ამოხსნა

  1. სანტიმეტრებში: 264264 სმ და 216216 სმ. ორივე სიგრძე ფილის გვერდზე უნდა იყოფოდეს, ესე იგი, გვერდი საერთო გამყოფი უნდა იყოს.
  2. ევკლიდეს ალგორითმი: 264=1×216+48264 = 1 \times 216 + 48; 216=4×48+24216 = 4 \times 48 + 24; 48=2×24+048 = 2 \times 24 + 0. უსგ =24= 24.
  3. საერთო გამყოფები არის 24-ის გამყოფები: 1,2,3,4,6,8,12,241, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 24.
  4. 10, 11 და 18 ამ სიაში არ არის, 12 არის: 264:12=22264 : 12 = 22 და 216:12=18216 : 12 = 18.

პასუხი: 12 სმ

მაგალითი 8

ავტობუსები გაჩერებიდან ერთდროულად გავიდნენ. პირველი გაჩერებაზე ყოველ 12 წუთში ბრუნდება, მეორე — ყოველ 18 წუთში. რამდენი წუთის შემდეგ შეხვდებიან ისინი გაჩერებაზე ერთდროულად პირველად?

ამოხსნა

  1. ესაა 12-ის და 18-ის უმცირესი საერთო ჯერადი.
  2. 12=22×312 = 2^2 \times 3, 18=2×3218 = 2 \times 3^2. უსჯ =22×32=36= 2^2 \times 3^2 = 36.
  3. შემოწმება: 36:12=336 : 12 = 3 და 36:18=236 : 18 = 2 — მთელი რიცხვებია.

პასუხი: 36 წუთის შემდეგ

მაგალითი 9

იპოვეთ 48-ის, 72-ის და 120-ის უსგ.

ამოხსნა

  1. ჯერ ორი რიცხვის უსგ: 72=1×48+2472 = 1 \times 48 + 24; 48=2×24+048 = 2 \times 24 + 0. უსგ(48,72)=24\text{უსგ}(48, 72) = 24.
  2. ახლა მიღებულ რიცხვსა და მესამეს: 120=5×24+0120 = 5 \times 24 + 0. უსგ(24,120)=24\text{უსგ}(24, 120) = 24.
  3. შემოწმება: 48=24×248 = 24 \times 2, 72=24×372 = 24 \times 3, 120=24×5120 = 24 \times 5, და 2, 3, 5-ს საერთო გამყოფი არ აქვს.

პასუხი: 24

მაგალითი 10

ორი ნატურალური რიცხვის უსგ 12-ია. შეიძლება თუ არა მათი ჯამი იყოს 56, 68, 84 ან 104?

ამოხსნა

  1. რიცხვები 12a12a და 12b12b-ია, ჯამი 12(a+b)12(a + b) — 12-ზე იყოფა.
  2. 56:1256 : 12, 68:1268 : 12 და 104:12104 : 12 მთელი რიცხვი არ არის; 84:12=784 : 12 = 7.
  3. 8484-ისთვის a+b=7a + b = 7; ავიღოთ a=1a = 1, b=6b = 6: რიცხვები 1212 და 7272, და უსგ(12,72)=12\text{უსგ}(12, 72) = 12.

პასუხი: შეიძლება მხოლოდ 84

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ 54-ისა და 90-ის უსგ.
  2. იპოვეთ 6-ის, 8-ის და 15-ის უსჯ.
  3. ორი რიცხვის უსგ 6-ია, უსჯ — 36. ერთი რიცხვია 12. იპოვეთ მეორე.

პასუხები: 1) 18 2) 120 3) 18: 12×x=6×36=21612 \times x = 6 \times 36 = 216, x=18x = 18

§3. ნაშთი და ნაშთთა არითმეტიკა

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
ნაშთთა არითმეტიკა
ჯამის ან ნამრავლის ნაშთს ვპოულობთ თვითონ რიცხვების ნაშთებით.მაგალითი: a-ს და b-ს 7-ზე ნაშთები 4 და 6: ნამრავლის ნაშთი იგივეა, რაც 4 × 6 = 24-ის, ანუ 3.
ნაშთი
რაც რჩება გაყოფის შემდეგ, როცა რიცხვი ნაშთის გარეშე აღარ იყოფა; ის ყოველთვის გამყოფზე ნაკლებია.მაგალითი: 23 ÷ 7: 23 = 7 × 3 + 2, ნაშთია 2.

ნაშთი. aa-ს bb-ზე გაყოფისას ვწერთ a=b×q+ra = b \times q + r, სადაც 0≤r<b0 \le r < b. rr არის ნაშთი, qq — განაყოფი. მაგალითად, 23=7×3+223 = 7 \times 3 + 2: ნაშთი 2-ია. ჩანაწერი a≡r(modb)a \equiv r \pmod b ნიშნავს, რომ aa-ს bb-ზე გაყოფისას ნაშთი rr-ია.

ნაშთთა არითმეტიკა. თუ aa-ს mm-ზე გაყოფისას ნაშთი r1r_1-ია, bb-სი — r2r_2, მაშინ:

  • a+ba + b-ს ნაშთი იგივეა, რაც r1+r2r_1 + r_2-ის;
  • a×ba \times b-ს ნაშთი იგივეა, რაც r1×r2r_1 \times r_2-ის;
  • a−ba - b-ს ნაშთი იგივეა, რაც r1−r2r_1 - r_2-ის.

მიღებულ რიცხვს თავის მხრივ ვყოფთ mm-ზე. თუ r1−r2r_1 - r_2 უარყოფითია, ვუმატებთ mm-ს.

ხარისხის ბოლო ციფრი. ხარისხების ბოლო ციფრები მეორდება ციკლით: 21,22,23,24,25,…2^1, 2^2, 2^3, 2^4, 2^5, \dots მთავრდება 2,4,8,6,2,…2, 4, 8, 6, 2, \dots ციფრებით (ციკლი 4 წევრისაა). ბოლო ციფრის საპოვნელად ხარისხის მაჩვენებელს ვყოფთ ციკლის სიგრძეზე და ნაშთით ვიღებთ ციკლის წევრს; ნაშთი 0 ნიშნავს ციკლის ბოლო წევრს.

მაგალითი 11

რიცხვი aa 7-ზე გაყოფისას ნაშთად 4-ს იძლევა, რიცხვი bb — 6-ს. რა ნაშთი მიიღება, თუ a×b+aa \times b + a-ს გავყოფთ 7-ზე?

ამოხსნა

  1. a×ba \times b-ს ნაშთი იგივეა, რაც 4×6=244 \times 6 = 24-ის. 24=3×7+324 = 3 \times 7 + 3, ანუ ნაშთი 3-ია.
  2. a×b+aa \times b + a-ს ნაშთი იგივეა, რაც 3+4=73 + 4 = 7-ის.
  3. 7=1×7+07 = 1 \times 7 + 0.

პასუხი: ნაშთი 0

მაგალითი 12

mm და nn ნატურალური რიცხვები 6-ზე გაყოფისას შესაბამისად 2 და 3 ნაშთს იძლევა, და m>nm > n. რა ნაშთს იძლევა m−nm - n 6-ზე გაყოფისას?

ამოხსნა

  1. ნაშთთა სხვაობაა 2−3=−12 - 3 = -1 — ნაშთი უარყოფითი ვერ იქნება.
  2. ვუმატებთ გამყოფს: −1+6=5-1 + 6 = 5.
  3. შემოწმება: m=8m = 8 (ნაშთი 2), n=3n = 3 (ნაშთი 3); m−n=5m - n = 5, ნაშთი 5-ია.

პასუხი: 5

მაგალითი 13

რა ციფრით მთავრდება 220142^{2014}?

ამოხსნა

  1. 22-ის ხარისხების ბოლო ციფრები: 2,4,8,62, 4, 8, 6 და შემდეგ მეორდება. ციკლი 4 წევრისაა.
  2. 2014=4×503+22014 = 4 \times 503 + 2, ნაშთი 2.
  3. ნაშთი 2 ნიშნავს ციკლის მეორე წევრს: 4.

პასუხი: 4

მაგალითი 14

რა ციფრით მთავრდება 320203^{2020}?

ამოხსნა

  1. 33-ის ხარისხების ბოლო ციფრები: 3,9,7,13, 9, 7, 1 და შემდეგ მეორდება. ციკლი 4 წევრისაა.
  2. 2020=4×505+02020 = 4 \times 505 + 0, ნაშთი 0.
  3. ნაშთი 0 ნიშნავს ციკლის ბოლო (მეოთხე) წევრს: 1.

პასუხი: 1

მაგალითი 15

ცნობილია, რომ a≡3(mod7)a \equiv 3 \pmod 7. რა ნაშთი შეიძლება მიიღოთ aa-ს 14-ზე გაყოფისას?

ამოხსნა

  1. a=7k+3a = 7k + 3, სადაც k=0,1,2,3,…k = 0, 1, 2, 3, \dots
  2. თუ kk ლუწია, k=2tk = 2t: a=14t+3a = 14t + 3, ნაშთი 3.
  3. თუ kk კენტია, k=2t+1k = 2t + 1: a=14t+7+3=14t+10a = 14t + 7 + 3 = 14t + 10, ნაშთი 10.
  4. შეიძლება იყოს 3 ან 10. მაგალითად, a=10a = 10: 10=7×1+310 = 7 \times 1 + 3 და 10=14×0+1010 = 14 \times 0 + 10.

პასუხი: 3 ან 10

შეამოწმე თავი

  1. რა ნაშთს იძლევა 1000 7-ზე გაყოფისას?
  2. aa 9-ზე გაყოფისას ნაშთი 5-ია, bb-სი — 4. რა ნაშთს იძლევა a×ba \times b 9-ზე გაყოფისას?
  3. რა ციფრით მთავრდება 720237^{2023}?

პასუხები: 1) 6: 1000=7×142+61000 = 7 \times 142 + 6 2) 2: 5×4=20=2×9+25 \times 4 = 20 = 2 \times 9 + 2 3) 3: ციკლი 7,9,3,17, 9, 3, 1; 2023=4×505+32023 = 4 \times 505 + 3, მესამე წევრია 3

§4. მთელი და რაციონალური რიცხვები

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
რაციონალური რიცხვი
რიცხვი, რომელიც წილადად m/n ჩაიწერება (m მთელია, n ნატურალური).მაგალითი: 0,75 = 3/4; 5 = 5/1; 0,(3) = 1/3.

მთელი რიცხვები Z={…,−2,−1,0,1,2,… }\mathbb{Z} = \{\dots, -2, -1, 0, 1, 2, \dots\}. ნიშნების წესი ნამრავლისთვის: ერთნაირი ნიშნები გვაძლევს ++-ს, სხვადასხვა ნიშნები — −--ს: (−3)×(−4)=12(-3) \times (-4) = 12, (−3)×4=−12(-3) \times 4 = -12.

რაციონალური რიცხვები Q\mathbb{Q} — რიცხვები, რომლებიც ჩაიწერება წილადად mn\dfrac{m}{n}, სადაც mm მთელია, nn ნატურალური. ყოველი მთელი რიცხვი რაციონალურია (5=515 = \dfrac{5}{1}).

წილადებზე მოქმედებები.

  • შეკრება და გამოკლება: მივიყვანთ საერთო მნიშვნელზე, ab±cd=ad±cbbd\dfrac{a}{b} \pm \dfrac{c}{d} = \dfrac{ad \pm cb}{bd}.
  • გამრავლება: ab×cd=acbd\dfrac{a}{b} \times \dfrac{c}{d} = \dfrac{ac}{bd}.
  • გაყოფა: ვამრავლებთ შებრუნებულზე, ab:cd=ab×dc\dfrac{a}{b} : \dfrac{c}{d} = \dfrac{a}{b} \times \dfrac{d}{c}.

შედარება. დადებითი წილადებისთვის ab<cd\dfrac{a}{b} < \dfrac{c}{d}, თუ a×d<c×ba \times d < c \times b (ვამრავლებთ ჯვარედინად).

მოქმედებათა რიგი. ჯერ ფრჩხილები; შემდეგ ხარისხი; შემდეგ გამრავლება და გაყოფა (მარცხნიდან მარჯვნივ); ბოლოს შეკრება და გამოკლება.

მაგალითი 16

გამოთვალეთ 1+11+1101 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{10}}.

ამოხსნა

  1. შიდა ნაწილი: 1+110=11101 + \dfrac{1}{10} = \dfrac{11}{10}.
  2. 111/10\dfrac{1}{11/10}: ვამრავლებთ შებრუნებულზე, 1×1011=10111 \times \dfrac{10}{11} = \dfrac{10}{11}.
  3. 1+1011=1111+1011=21111 + \dfrac{10}{11} = \dfrac{11}{11} + \dfrac{10}{11} = \dfrac{21}{11}.

პასუხი: 2111\dfrac{21}{11}

მაგალითი 17

7157\dfrac{1}{5} მეტრი სიგრძის მორი დაჭრეს 35\dfrac{3}{5} მეტრი სიგრძის ტოლ ნაჭრებად. რამდენ ადგილას გადაჭრეს მორი?

ამოხსნა

  1. 715=3657\dfrac{1}{5} = \dfrac{36}{5}.
  2. ნაჭრების რაოდენობა: 365:35=365×53=12\dfrac{36}{5} : \dfrac{3}{5} = \dfrac{36}{5} \times \dfrac{5}{3} = 12.
  3. 12 ნაჭრის მისაღებად საჭიროა 1 ნაჭრით ნაკლები ჭრილი: 12−1=1112 - 1 = 11.

პასუხი: 11 ადგილას

მაგალითი 18

aa და bb მთელი რიცხვებია და −4<a<b<8-4 < a < b < 8. იპოვეთ ba2\dfrac{b}{a^2} წილადის უმცირესი მნიშვნელობა.

ამოხსნა

  1. a=0a = 0 აკრძალულია (მნიშვნელი 0 ხდება). a2a^2 დადებითია, ამიტომ წილადი უარყოფითია მხოლოდ მაშინ, როცა b<0b < 0. რადგან a<b<0a < b < 0, ვცადოთ a=−3,−2a = -3, -2.
  2. a=−3a = -3: b>−3b > -3, უმცირესი უარყოფითი b=−2b = -2: −29\dfrac{-2}{9}.
  3. a=−2a = -2: b=−1b = -1: −14\dfrac{-1}{4}.
  4. a=−1a = -1: b>−1b > -1, ამიტომ b≥0b \ge 0 და წილადი არაუარყოფითია.
  5. შევადაროთ −29-\dfrac{2}{9} და −14-\dfrac{1}{4}: 2×4=8<9=1×92 \times 4 = 8 < 9 = 1 \times 9, ამიტომ 29<14\dfrac{2}{9} < \dfrac{1}{4} და −29>−14-\dfrac{2}{9} > -\dfrac{1}{4}.

პასუხი: −14-\dfrac{1}{4}

მაგალითი 19

რომელია მეტი: 57\dfrac{5}{7} თუ 811\dfrac{8}{11}?

ამოხსნა

  1. ვამრავლებთ ჯვარედინად: 5×11=555 \times 11 = 55 და 8×7=568 \times 7 = 56.
  2. 55<5655 < 56, ამიტომ 57<811\dfrac{5}{7} < \dfrac{8}{11}.
  3. შემოწმება ათწილადებით: 57=0,714…\dfrac{5}{7} = 0{,}714\ldots, 811=0,727…\dfrac{8}{11} = 0{,}727\ldots

პასუხი: მეტია 811\dfrac{8}{11}

შეამოწმე თავი

  1. გამოთვალეთ 38−16\dfrac{3}{8} - \dfrac{1}{6}.
  2. გამოთვალეთ 23:49\dfrac{2}{3} : \dfrac{4}{9}.
  3. რომელია მეტი: 79\dfrac{7}{9} თუ 34\dfrac{3}{4}?

პასუხები: 1) 524\dfrac{5}{24}: 924−424\dfrac{9}{24} - \dfrac{4}{24} 2) 32\dfrac{3}{2}: 23×94=1812\dfrac{2}{3} \times \dfrac{9}{4} = \dfrac{18}{12} 3) 79\dfrac{7}{9}: 7×4=28>27=3×97 \times 4 = 28 > 27 = 3 \times 9

§5. ათწილადები და პერიოდული წილადები

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
პერიოდი
პერიოდულ ათწილადში ციფრების ჯგუფი, რომელიც მეორდება.მაგალითი: 0,(27)-ში პერიოდია 27 (2 ციფრი).
პერიოდული ათწილადი
უსასრულო ათწილადი, რომელშიც ციფრების ერთი და იგივე ჯგუფი უსასრულოდ მეორდება.მაგალითი: 1/3 = 0,333... = 0,(3); 3/11 = 0,2727... = 0,(27).

ათწილადი ჩანაწერი. წილადი mn\dfrac{m}{n} ათწილადად გადაგვყავს გაყოფით m:nm : n. გაყოფა ან მთავრდება (სასრული ათწილადი), ან მეორდება (უსასრულო პერიოდული ათწილადი). მაგალითად, 14=0,25\dfrac{1}{4} = 0{,}25; 13=0,333…=0,(3)\dfrac{1}{3} = 0{,}333\ldots = 0{,}(3).

პერიოდი — ციფრების ჯგუფი, რომელიც უსასრულოდ მეორდება: 0,(27)0{,}(27)-ში პერიოდია 27, ხოლო 0,2(3)0{,}2(3)-ში პერიოდია 3 და არაპერიოდული ნაწილია 2.

როდის სასრულია. უკვეცი წილადი mn\dfrac{m}{n} სასრული ათწილადია მხოლოდ მაშინ, როცა nn-ის მარტივი მამრავლები მხოლოდ 2 და 5-ია. მაგალითად, 740\dfrac{7}{40} სასრულია (40=23×540 = 2^3 \times 5), 512\dfrac{5}{12} — პერიოდული (12=22×312 = 2^2 \times 3).

პერიოდული ათწილადი → წილადი.

  • სუფთა პერიოდული: 0,(a)=a90{,}(a) = \dfrac{a}{9}, 0,(ab)=ab990{,}(ab) = \dfrac{ab}{99} (იმდენი ცხრიანი, რამდენი ციფრიცაა პერიოდში).
  • შერეული: 0,2(3)=23−2900{,}2(3) = \dfrac{23 - 2}{90}. მრიცხველი = (ციფრები მძიმის შემდეგ პერიოდის ბოლომდე) −- (არაპერიოდული ნაწილი); მნიშვნელი = ცხრიანები პერიოდის ციფრთა რაოდენობით და ნულები არაპერიოდული ნაწილის ციფრთა რაოდენობით.

პერიოდის სიგრძე. წილადის გაყოფისას ნაშთები nn-ზე ნაკლებია, ამიტომ რომელიმე ნაშთი მეორდება და მასთან ერთად მეორდება ციფრებიც. პერიოდის სიგრძე იმდენი გაყოფის ნაბიჯია, რამდენიც ნაშთის განმეორებამდე სჭირდება.

მაგალითი 20

ჩაწერეთ 0,2(3)=0,2333…0{,}2(3) = 0{,}2333\ldots წილადის სახით.

ამოხსნა

  1. აღვნიშნოთ x=0,2333…x = 0{,}2333\ldots. მაშინ 10x=2,333…10x = 2{,}333\ldots და 100x=23,333…100x = 23{,}333\ldots (ორივეს ერთნაირი უსასრულო კუდი აქვს).
  2. გამოვაკლოთ: 100x−10x=23,333…−2,333…=21100x - 10x = 23{,}333\ldots - 2{,}333\ldots = 21, ესე იგი, 90x=2190x = 21.
  3. x=2190=730x = \dfrac{21}{90} = \dfrac{7}{30} (ვკვეცთ 3-ზე).
  4. შემოწმება ფორმულით: 23−290=2190\dfrac{23 - 2}{90} = \dfrac{21}{90}.

პასუხი: 730\dfrac{7}{30}

მაგალითი 21

გამოთვალეთ 1,0(84)−0,(9)1{,}0(84) - 0{,}(9).

ამოხსნა

  1. 0,(9)=99=10{,}(9) = \dfrac{9}{9} = 1.
  2. 1,0(84)−1=0,0(84)=0,084848…1{,}0(84) - 1 = 0{,}0(84) = 0{,}084848\ldots
  3. შერეული პერიოდული წილადი: მრიცხველი 084−0=84084 - 0 = 84; მნიშვნელი: პერიოდში 2 ციფრია — 9999, არაპერიოდულ ნაწილში 1 ციფრია — ერთი ნული: 990990.
  4. 84990=14165\dfrac{84}{990} = \dfrac{14}{165} (ვკვეცთ 6-ზე).

პასუხი: 14165\dfrac{14}{165}

მაგალითი 22

რამდენი ციფრისგან შედგება 311\dfrac{3}{11}-ის პერიოდი?

ამოხსნა

  1. ვყოფთ 3-ს 11-ზე: 30:11=230 : 11 = 2, ნაშთი 30−22=830 - 22 = 8.
  2. 80:11=780 : 11 = 7, ნაშთი 80−77=380 - 77 = 3.
  3. ნაშთი 3 ისევ ის არის, რაც დასაწყისში იყო, ამიტომ ციფრები 2, 7 მეორდება: 311=0,(27)\dfrac{3}{11} = 0{,}(27).

პასუხი: 2 ციფრისგან

მაგალითი 23

რამდენი უკვეცი წილადი არსებობს, რომლის მნიშვნელი 24-ია და რომელიც 15\dfrac{1}{5}-სა და 34\dfrac{3}{4}-ს შორისაა?

ამოხსნა

  1. წილადი k24\dfrac{k}{24}-ია. 15<k24<34\dfrac{1}{5} < \dfrac{k}{24} < \dfrac{3}{4}. გავამრავლოთ 24-ზე: 4,8<k<184{,}8 < k < 18.
  2. kk მთელია: 5,6,…,175, 6, \dots, 17.
  3. წილადი უკვეცია, თუ kk-სა და 24-ს საერთო გამყოფი არ აქვს, ანუ kk არ იყოფა 2-ზე და 3-ზე (24=23×324 = 2^3 \times 3).
  4. ასეთებია: 5,7,11,13,175, 7, 11, 13, 17 (დანარჩენი ლუწია ან 3-ზე იყოფა: 6,8,9,10,12,14,15,166, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16).

პასუხი: 5 წილადი

შეამოწმე თავი

  1. ჩაწერეთ 0,(45)0{,}(45) წილადის სახით.
  2. ჩაწერეთ 0,1(6)0{,}1(6) წილადის სახით.
  3. 740\dfrac{7}{40} და 512\dfrac{5}{12}-დან რომელია სასრული ათწილადი?

პასუხები: 1) 511\dfrac{5}{11}: 4599\dfrac{45}{99} 2) 16\dfrac{1}{6}: 16−190=1590\dfrac{16 - 1}{90} = \dfrac{15}{90} 3) 740\dfrac{7}{40}: 40=23×540 = 2^3 \times 5, 740=0,175\dfrac{7}{40} = 0{,}175

§6. ირაციონალური და ნამდვილი რიცხვები

ამ ნაწილის ტერმინები (3)
არათანაზომადი მონაკვეთები
ორი მონაკვეთი, რომელთა სიგრძეების შეფარდება წილადად არ ჩაიწერება.მაგალითი: კვადრატის გვერდი a და დიაგონალი a√2: შეფარდება √2 ირაციონალურია.
ირაციონალური რიცხვი
რიცხვი, რომელიც წილადად არ ჩაიწერება; მისი ათწილადი უსასრულოა და არ მეორდება.მაგალითი: √2 = 1,41421...; π = 3,14159...
ნამდვილი რიცხვები
ყველა რაციონალური და ირაციონალური რიცხვი ერთად; რიცხვით ღერძზე ყოველ წერტილს შეესაბამება.მაგალითი: −3, 0, 1/2, √2, π ნამდვილი რიცხვებია.

ირაციონალური რიცხვი — რიცხვი, რომელიც წილადად mn\dfrac{m}{n} არ ჩაიწერება. მისი ათწილადი ჩანაწერი უსასრულოა და არაპერიოდული: 2=1,41421…\sqrt{2} = 1{,}41421\ldots, π=3,14159…\pi = 3{,}14159\ldots. თუ nn ნატურალური რიცხვი სრული კვადრატი არ არის, მაშინ n\sqrt{n} ირაციონალურია (2\sqrt{2}, 10\sqrt{10}); 49=7\sqrt{49} = 7 კი რაციონალურია.

ნამდვილი რიცხვები R\mathbb{R} — ყველა რაციონალური და ყველა ირაციონალური რიცხვი ერთად. ჩართვები: N⊂Z⊂Q⊂R\mathbb{N} \subset \mathbb{Z} \subset \mathbb{Q} \subset \mathbb{R}.

მოქმედებები. რაციონალური და ირაციონალური რიცხვის ჯამი ირაციონალურია (1+21 + \sqrt{2}); მაგრამ ორი ირაციონალური რიცხვის ჯამი ან ნამრავლი შეიძლება რაციონალური იყოს: 2×2=2\sqrt{2} \times \sqrt{2} = 2, (1+2)+(1−2)=2(1 + \sqrt{2}) + (1 - \sqrt{2}) = 2.

ათობითი მიახლოება. ირაციონალურ რიცხვს ვათავსებთ ორ ათწილადს შორის: 1,41<2<1,421{,}41 < \sqrt{2} < 1{,}42. მეტი ციფრი — მეტი სიზუსტე. შემოწმებისთვის ვაკვადრატებთ: 1,412=1,9881<2<2,0164=1,4221{,}41^2 = 1{,}9881 < 2 < 2{,}0164 = 1{,}42^2.

არათანაზომადი მონაკვეთები — მონაკვეთები, რომელთა სიგრძეების შეფარდება ირაციონალურია. კვადრატის გვერდი aa და დიაგონალი a2a\sqrt{2} არათანაზომადია: მათი შეფარდება 2\sqrt{2}-ია.

უტოლობების თვისებები. თუ a<ba < b, მაშინ:

  • a+c<b+ca + c < b + c;
  • თუ c>0c > 0: a×c<b×ca \times c < b \times c;
  • თუ c<0c < 0: a×c>b×ca \times c > b \times c (ნიშანი იცვლება);
  • თუ 0<a<b0 < a < b: a2<b2a^2 < b^2 და 1a>1b\dfrac{1}{a} > \dfrac{1}{b}.

ფესვების შედარება. დადებით რიცხვებს ვაკვადრატებთ და ვადარებთ. aba\sqrt{b} ტიპის რიცხვებისთვის aa-ს შეგვაქვს ფესვში: ab=a2ba\sqrt{b} = \sqrt{a^2 b}.

მაგალითი 24

იპოვეთ უდიდესი მთელი რიცხვი, რომელიც 1−101 - \sqrt{10}-ზე ნაკლებია.

ამოხსნა

  1. 32=9<10<16=423^2 = 9 < 10 < 16 = 4^2, ამიტომ 3<10<43 < \sqrt{10} < 4.
  2. გავამრავლოთ −1-1-ზე (ნიშანი იცვლება): −4<−10<−3-4 < -\sqrt{10} < -3.
  3. დავუმატოთ 1: −3<1−10<−2-3 < 1 - \sqrt{10} < -2.
  4. 1−101 - \sqrt{10} არის −3-3-სა და −2-2-ს შორის (დაახლოებით −2,16-2{,}16). მასზე ნაკლები უდიდესი მთელი რიცხვია −3-3.

პასუხი: −3-3

მაგალითი 25

იპოვეთ უმცირესი მთელი რიცხვი, რომელიც 2−172 - \sqrt{17}-ზე მეტია.

ამოხსნა

  1. 42=16<17<25=524^2 = 16 < 17 < 25 = 5^2, ამიტომ 4<17<54 < \sqrt{17} < 5.
  2. −5<−17<−4-5 < -\sqrt{17} < -4, ხოლო −3<2−17<−2-3 < 2 - \sqrt{17} < -2.
  3. 2−172 - \sqrt{17} არის −3-3-სა და −2-2-ს შორის (დაახლოებით −2,12-2{,}12). მასზე მეტი უმცირესი მთელი რიცხვია −2-2.

პასუხი: −2-2

მაგალითი 26

შეადარეთ 323\sqrt{2} და 252\sqrt{5}.

ამოხსნა

  1. შევიტანოთ რიცხვები ფესვში: 32=9×2=183\sqrt{2} = \sqrt{9 \times 2} = \sqrt{18}; 25=4×5=202\sqrt{5} = \sqrt{4 \times 5} = \sqrt{20}.
  2. 18<2018 < 20, ამიტომ 18<20\sqrt{18} < \sqrt{20}.
  3. შემოწმება: 32≈4,2433\sqrt{2} \approx 4{,}243, 25≈4,4722\sqrt{5} \approx 4{,}472.

პასუხი: 32<253\sqrt{2} < 2\sqrt{5}

მაგალითი 27

რომელი რიცხვებია რაციონალური: 0,25\sqrt{0{,}25}; 12\sqrt{12}; 12×3\sqrt{12} \times \sqrt{3}; (1+2)(1−2)(1 + \sqrt{2})(1 - \sqrt{2})?

ამოხსნა

  1. 0,25=0,5\sqrt{0{,}25} = 0{,}5 — რაციონალურია.
  2. 12\sqrt{12}: 12 სრული კვადრატი არ არის (32=93^2 = 9, 42=164^2 = 16) — ირაციონალურია.
  3. 12×3=36=6\sqrt{12} \times \sqrt{3} = \sqrt{36} = 6 — რაციონალურია.
  4. (1+2)(1−2)=1−2=−1(1 + \sqrt{2})(1 - \sqrt{2}) = 1 - 2 = -1 — რაციონალურია.

პასუხი: რაციონალურია 0,25\sqrt{0{,}25}, 12×3\sqrt{12} \times \sqrt{3} და (1+2)(1−2)(1 + \sqrt{2})(1 - \sqrt{2}); ირაციონალურია მხოლოდ 12\sqrt{12}

მაგალითი 28

კვადრატის გვერდია 5 სმ. იპოვეთ დიაგონალი, მოათავსეთ ის ორ ათწილადს შორის და თქვით, თანაზომადია თუ არა გვერდი და დიაგონალი.

ამოხსნა

  1. პითაგორას თეორემით: d2=52+52=50d^2 = 5^2 + 5^2 = 50, d=52d = 5\sqrt{2}.
  2. 2\sqrt{2} მოვათავსოთ: 1,414<2<1,4151{,}414 < \sqrt{2} < 1{,}415. გავამრავლოთ 5-ზე: 7,07<d<7,0757{,}07 < d < 7{,}075.
  3. შეფარდება d5=2\dfrac{d}{5} = \sqrt{2} ირაციონალურია.

პასუხი: d=52≈7,07d = 5\sqrt{2} \approx 7{,}07 სმ; გვერდი და დიაგონალი არათანაზომადია

შეამოწმე თავი

  1. იპოვეთ უმცირესი მთელი რიცხვი, რომელიც 20\sqrt{20}-ზე მეტია.
  2. ამოხსენით −2x>6-2x > 6.
  3. შეადარეთ 272\sqrt{7} და 333\sqrt{3}.

პასუხები: 1) 5: 42=16<20<25=524^2 = 16 < 20 < 25 = 5^2 2) x<−3x < -3 3) 27>332\sqrt{7} > 3\sqrt{3}: 28>27\sqrt{28} > \sqrt{27}

§7. პოზიციური სისტემები

ამ ნაწილის ტერმინები (1)
პოზიციური სისტემა
რიცხვის ჩაწერის წესი, რომელშიც ციფრის მნიშვნელობა მისი ადგილით განისაზღვრება.მაგალითი: ორობით სისტემაში 1011 = 1×8 + 0×4 + 1×2 + 1 = 11.

პოზიციური სისტემა. bb-ობით სისტემაში (b≥2b \ge 2) ვიყენებთ bb ციფრს: 0,1,…,b−10, 1, \dots, b - 1. ციფრის მნიშვნელობა დამოკიდებულია მის ადგილზე: anan−1…a1a0‾ b=an×bn+⋯+a1×b+a0.\overline{a_n a_{n-1} \dots a_1 a_0}_{\,b} = a_n \times b^n + \dots + a_1 \times b + a_0. ათობით სისტემაში b=10b = 10, ორობითში b=2b = 2 (ციფრები 0 და 1).

ათობითში გადაყვანა. ციფრებს ვამრავლებთ ბაზის ხარისხებზე და ვაჯამებთ: 10112=1×8+0×4+1×2+1=111011_2 = 1 \times 8 + 0 \times 4 + 1 \times 2 + 1 = 11.

ათობითიდან bb-ობითში. რიცხვს თანმიმდევრულად ვყოფთ bb-ზე, ვწერთ ნაშთებს; ნაშთებს ვკითხულობთ ბოლოდან პირველისკენ.

ერთი სისტემიდან მეორეში. ჯერ ათობითში გადავდივართ, შემდეგ საჭირო სისტემაში.

ორობითი შეკრება. 0+0=00 + 0 = 0, 0+1=10 + 1 = 1, 1+1=101 + 1 = 10 (ვწერთ 0-ს, 1 გადადის მომდევნო თანრიგში).

უდიდესი რიცხვი. bb-ობით სისტემაში უდიდესი kk-ციფრიანი რიცხვია bk−1b^k - 1: ორობითში 111112=25−1=3111111_2 = 2^5 - 1 = 31.

მაგალითი 29

რიცხვი 1001112100111_2 ჩაწერეთ ხუთობით სისტემაში.

ამოხსნა

  1. ათობითში: 1001112=1×32+0×16+0×8+1×4+1×2+1=39100111_2 = 1 \times 32 + 0 \times 16 + 0 \times 8 + 1 \times 4 + 1 \times 2 + 1 = 39.
  2. ვყოფთ 5-ზე: 39=5×7+439 = 5 \times 7 + 4; 7=5×1+27 = 5 \times 1 + 2; 1=5×0+11 = 5 \times 0 + 1.
  3. ნაშთებს ბოლოდან ვკითხულობთ: 1,2,41, 2, 4.
  4. შემოწმება: 1×25+2×5+4=391 \times 25 + 2 \times 5 + 4 = 39.

პასუხი: 1245124_5

მაგალითი 30

ათობით სისტემაში ჩაწერილი 58 ჩაწერეთ ორობით სისტემაში.

ამოხსნა

  1. 58=2×29+058 = 2 \times 29 + 0; 29=2×14+129 = 2 \times 14 + 1; 14=2×7+014 = 2 \times 7 + 0; 7=2×3+17 = 2 \times 3 + 1; 3=2×1+13 = 2 \times 1 + 1; 1=2×0+11 = 2 \times 0 + 1.
  2. ნაშთები ბოლოდან პირველისკენ: 1,1,1,0,1,01, 1, 1, 0, 1, 0.
  3. შემოწმება: 32+16+8+0+2+0=5832 + 16 + 8 + 0 + 2 + 0 = 58.

პასუხი: 1110102111010_2

მაგალითი 31

იპოვეთ უდიდესი კენტი ნატურალური რიცხვი, რომლის ორობითი ჩანაწერი შეიცავს ზუსტად სამ ერთიანს და ორ ნულს.

ამოხსნა

  1. ჩანაწერი ხუთნიშნაა: სამი 1 და ორი 0.
  2. რიცხვი კენტია, თუ ბოლო ციფრი 1-ია.
  3. დარჩენილ ოთხ ადგილას ორი 1 და ორი 0 უნდა ჩავწეროთ. რიცხვი უდიდესია, თუ უფროს თანრიგებში 1-ებია: 11001100, შემდეგ ბოლო ციფრი 1: 11001211001_2.
  4. 110012=16+8+0+0+1=2511001_2 = 16 + 8 + 0 + 0 + 1 = 25.

პასუხი: 25

მაგალითი 32

გამოთვალეთ ორობით სისტემაში 1101012+1001102110101_2 + 100110_2 და გადაიყვანეთ ათობითში.

ამოხსნა

  1. ვაჯამებთ მარჯვნიდან მარცხნივ: 1+0=11 + 0 = 1; 0+1=10 + 1 = 1; 1+1=101 + 1 = 10 (ვწერთ 0, გადადის 1); 0+0+1=10 + 0 + 1 = 1; 1+0=11 + 0 = 1; 1+1=101 + 1 = 10 (ვწერთ 0, გადადის 1).
  2. შედეგი: 101101121011011_2.
  3. ათობითში: 64+0+16+8+0+2+1=9164 + 0 + 16 + 8 + 0 + 2 + 1 = 91.
  4. შემოწმება: 1101012=53110101_2 = 53, 1001102=38100110_2 = 38, 53+38=9153 + 38 = 91.

პასუხი: 10110112=911011011_2 = 91

მაგალითი 33

რა არის უდიდესი ნატურალური რიცხვი, რომლის ორობითი ჩანაწერი ხუთნიშნაა?

ამოხსნა

  1. უდიდესი ხუთნიშნა რიცხვი ყველა ციფრით 1-ია: 11111211111_2.
  2. 111112=16+8+4+2+1=3111111_2 = 16 + 8 + 4 + 2 + 1 = 31.
  3. შემოწმება ფორმულით: 25−1=32−1=312^5 - 1 = 32 - 1 = 31.

პასუხი: 31

შეამოწმე თავი

  1. გადაიყვანეთ 11010211010_2 ათობითში.
  2. ჩაწერეთ 45 სამობით სისტემაში.
  3. რა არის უდიდესი ოთხნიშნა რიცხვი სამობით სისტემაში (ათობითში)?

პასუხები: 1) 26: 16+8+216 + 8 + 2 2) 120031200_3: 45=3×15+045 = 3 \times 15 + 0, 15=3×5+015 = 3 \times 5 + 0, 5=3×1+25 = 3 \times 1 + 2, 1=3×0+11 = 3 \times 0 + 1 3) 80: 22223=34−12222_3 = 3^4 - 1

§8. რიცხვითი ღერძი, შუალედები და მოდული

ამ ნაწილის ტერმინები (2)
მოდული
რიცხვის მანძილი 0-დან რიცხვით ღერძზე; ის არასოდეს არის უარყოფითი.მაგალითი: |−5| = 5 და |5| = 5.
შუალედი
რიცხვითი ღერძის ნაწილი ორ ბოლო წერტილს შორის: ინტერვალი (ბოლოები არ შედის) ან სეგმენტი (შედის).მაგალითი: (1; 4) — რიცხვები 1-ზე მეტი და 4-ზე ნაკლები; [1; 4] — 1-დან 4-ის ჩათვლით.

რიცხვითი ღერძი. ყოველ ნამდვილ რიცხვს ღერძზე ერთი წერტილი შეესაბამება, და პირიქით. რიცხვი, რომელიც მარჯვნივაა, მეტია.

შუალედები:

ჩანაწერიუტოლობაღერძზე
(a;b)(a; b) — ინტერვალიa<x<ba < x < bორივე ბოლო ღია (ცარიელი წრე)
[a;b][a; b] — სეგმენტიa≤x≤ba \le x \le bორივე ბოლო შედის (შევსებული წრე)
[a;b)[a; b) და (a;b](a; b]a≤x<ba \le x < b და a<x≤ba < x \le bერთი ბოლო შედის
(a;+∞)(a; +\infty), (−∞;b](-\infty; b]x>ax > a და x≤bx \le bუსასრულო

უსასრულობას ყოველთვის ღია ფრჩხილი აქვს. გაერთიანება ∪\cup ნიშნავს „ან", თანაკვეთა ∩\cap — „და" (ერთობლივად).

წრფივი უტოლობა. ვხსნით როგორც განტოლებას, მაგრამ უარყოფით რიცხვზე გამრავლებისას ან გაყოფისას უტოლობის ნიშანი იცვლება.

მოდული. ∣x∣=x|x| = x, თუ x≥0x \ge 0; ∣x∣=−x|x| = -x, თუ x<0x < 0. გეომეტრიული აზრი: ∣x∣|x| არის მანძილი xx-დან 0-მდე, ∣x−a∣|x - a| — მანძილი xx-სა და aa-ს შორის.

თვისებები. ∣x∣≥0|x| \ge 0; ∣ab∣=∣a∣×∣b∣|ab| = |a| \times |b|; ∣ab∣=∣a∣∣b∣\left|\dfrac{a}{b}\right| = \dfrac{|a|}{|b|}; ∣a+b∣≤∣a∣+∣b∣|a + b| \le |a| + |b|; x2=∣x∣\sqrt{x^2} = |x|.

განტოლება და უტოლობა (c>0c > 0):

  • ∣x−a∣=c|x - a| = c ნიშნავს x=a−cx = a - c ან x=a+cx = a + c;
  • ∣x−a∣<c|x - a| < c ნიშნავს a−c<x<a+ca - c < x < a + c (მანძილი aa-დან cc-ზე ნაკლებია);
  • ∣x−a∣>c|x - a| > c ნიშნავს x<a−cx < a - c ან x>a+cx > a + c.

მაგალითი 34

ამოხსენით ∣2x−3∣≤5|2x - 3| \le 5 და ჩაწერეთ შუალედით.

ამოხსნა

  1. ∣t∣≤5|t| \le 5 ნიშნავს −5≤t≤5-5 \le t \le 5. აქ t=2x−3t = 2x - 3: −5≤2x−3≤5-5 \le 2x - 3 \le 5.
  2. სამივე ნაწილს ვუმატებთ 3-ს: −2≤2x≤8-2 \le 2x \le 8.
  3. ვყოფთ 2-ზე (დადებითია, ნიშანი არ იცვლება): −1≤x≤4-1 \le x \le 4.
  4. უტოლობა არამკაცრია, ამიტომ ბოლოები შედის.

პასუხი: x∈[−1;4]x \in [-1; 4]

მაგალითი 35

ამოხსენით ∣x−2∣>3|x - 2| > 3 და ჩაწერეთ შუალედებით.

ამოხსნა

  1. ∣x−2∣>3|x - 2| > 3 ნიშნავს: მანძილი xx-დან 2-მდე 3-ზე მეტია.
  2. ესე იგი, x<2−3=−1x < 2 - 3 = -1 ან x>2+3=5x > 2 + 3 = 5.
  3. შემოწმება: x=6x = 6: ∣6−2∣=4>3|6 - 2| = 4 > 3 ✓; x=0x = 0: ∣0−2∣=2|0 - 2| = 2, არ აკმაყოფილებს უტოლობას.

პასუხი: x∈(−∞;−1)∪(5;+∞)x \in (-\infty; -1) \cup (5; +\infty)

მაგალითი 36

a>0a > 0 და ∣b−a∣=b+a|b - a| = b + a. რას უდრის bb?

ამოხსნა

  1. თუ b≥ab \ge a, მაშინ ∣b−a∣=b−a|b - a| = b - a: b−a=b+ab - a = b + a, ესე იგი a=0a = 0 — ეს a>0a > 0-ს ეწინააღმდეგება.
  2. თუ b<ab < a, მაშინ ∣b−a∣=a−b|b - a| = a - b: a−b=b+aa - b = b + a, ესე იგი b=0b = 0.
  3. შემოწმება: b=0b = 0-ზე ∣0−a∣=a=0+a|0 - a| = a = 0 + a ✓.

პასუხი: b=0b = 0

მაგალითი 37

ამოხსენით უტოლობათა სისტემა: 2x+1≥−32x + 1 \ge -3 და 5−x>15 - x > 1. პასუხი ჩაწერეთ შუალედით.

ამოხსნა

  1. პირველი: 2x≥−42x \ge -4, x≥−2x \ge -2.
  2. მეორე: −x>−4-x > -4; ვამრავლებთ −1-1-ზე და ნიშანს ვცვლით: x<4x < 4.
  3. ორივე უნდა სრულდებოდეს: −2≤x<4-2 \le x < 4.
  4. ღერძზე −2-2 შევსებული წერტილია, 4 — ცარიელი.

პასუხი: x∈[−2;4)x \in [-2; 4)

მაგალითი 38

იპოვეთ რიცხვები ღერძზე, რომლებიც −1-1-დან 4 ერთეულით არიან დაშორებული.

ამოხსნა

  1. მანძილი xx-სა და −1-1-ს შორის: ∣x−(−1)∣=∣x+1∣|x - (-1)| = |x + 1|. განტოლებაა ∣x+1∣=4|x + 1| = 4.
  2. x+1=4x + 1 = 4 ან x+1=−4x + 1 = -4.
  3. x=3x = 3 ან x=−5x = -5.
  4. შემოწმება: −1-1-დან მარჯვნივ 4 ერთეულია 33, მარცხნივ — −5-5.

პასუხი: x=3x = 3 ან x=−5x = -5

შეამოწმე თავი

  1. ამოხსენით ∣x−1∣=6|x - 1| = 6.
  2. ამოხსენით ∣x+2∣<3|x + 2| < 3.
  3. ამოხსენით −3x≥12-3x \ge 12.

პასუხები: 1) x=7x = 7 ან x=−5x = -5 2) x∈(−5;1)x \in (-5; 1): −3<x+2<3-3 < x + 2 < 3 3) x∈(−∞;−4]x \in (-\infty; -4]: ვყოფთ −3-3-ზე და ნიშანს ვცვლით

მოკლედ

  • მარტივ რიცხვს ზუსტად 2 გამყოფი აქვს; 1 არც მარტივია, არც შედგენილი. 3-ზე და 9-ზე გაყოფადობა — ციფრთა ჯამით.
  • გამყოფთა რაოდენობა: n=p1k1⋯psksn = p_1^{k_1} \cdots p_s^{k_s} → (k1+1)⋯(ks+1)(k_1 + 1) \cdots (k_s + 1). n!n!-ში pp-ს ხარისხი: ⌊n/p⌋+⌊n/p2⌋+…\lfloor n/p \rfloor + \lfloor n/p^2 \rfloor + \dots
  • უსგ — საერთო მამრავლები უმცირესი მაჩვენებლით, უსჯ — ყველა მამრავლი უდიდესით; ორი რიცხვისთვის უსგ×უსჯ=a×b\text{უსგ} \times \text{უსჯ} = a \times b. ევკლიდეს ალგორითმი: უსგ(a,b)=უსგ(b,r)\text{უსგ}(a, b) = \text{უსგ}(b, r).
  • ნაშთები ემორჩილება შეკრებას, გამოკლებას და გამრავლებას; უარყოფით ნაშთს ვუმატებთ გამყოფს. ხარისხის ბოლო ციფრი ციკლით მეორდება (ნაშთი 0 — ციკლის ბოლო წევრი).
  • ab<cd\dfrac{a}{b} < \dfrac{c}{d}, თუ ad<cbad < cb. სასრული ათწილადი: მნიშვნელში მხოლოდ 2 და 5.
  • 0,(a)=a90{,}(a) = \dfrac{a}{9}, 0,(ab)=ab990{,}(ab) = \dfrac{ab}{99}, 0,2(3)=23−2900{,}2(3) = \dfrac{23 - 2}{90}; 0,(9)=10{,}(9) = 1.
  • ირაციონალური რიცხვი — უსასრულო არაპერიოდული ათწილადი; n\sqrt{n} ირაციონალურია, თუ nn სრული კვადრატი არ არის. უარყოფით რიცხვზე გამრავლებისას უტოლობის ნიშანი იცვლება.
  • an…a0‾ b=anbn+⋯+a0\overline{a_n \dots a_0}_{\,b} = a_n b^n + \dots + a_0; ათობითიდან — გაყოფა bb-ზე და ნაშთების წაკითხვა ბოლოდან; უდიდესი kk-ციფრიანი რიცხვი bk−1b^k - 1.
  • ∣x−a∣=c⇔x=a±c|x - a| = c \Leftrightarrow x = a \pm c; ∣x−a∣<c⇔a−c<x<a+c|x - a| < c \Leftrightarrow a - c < x < a + c; ∣x−a∣>c⇔x<a−c|x - a| > c \Leftrightarrow x < a - c ან x>a+cx > a + c.