§1. გაყოფადობა და მარტივი მამრავლები
ამ ნაწილის ტერმინები (5)
- გამყოფი
- რიცხვი, რომელზეც მოცემული რიცხვი ნაშთის გარეშე იყოფა.მაგალითი: 12-ის გამყოფებია 1, 2, 3, 4, 6, 12, რადგან 12 ÷ 4 = 3.
- მარტივ მამრავლებად დაშლა
- რიცხვის ჩაწერა მარტივი რიცხვების ნამრავლის სახით.მაგალითი: 360 = 2 × 2 × 2 × 3 × 3 × 5 = 2³ × 3² × 5.
- მარტივი რიცხვი
- ნატურალური რიცხვი, რომელსაც ზუსტად ორი გამყოფი აქვს: 1 და თვითონ.მაგალითი: 7 მარტივია (გამყოფები 1 და 7); 9 არა, რადგან 9 = 3 × 3.
- შედგენილი რიცხვი
- ნატურალური რიცხვი, რომელსაც სამი ან მეტი გამყოფი აქვს.მაგალითი: 12 შედგენილია: გამყოფები 1, 2, 3, 4, 6, 12.
- ჯერადი
- რიცხვი, რომელიც მოცემულ რიცხვზე ნაშთის გარეშე იყოფა; მოცემულ რიცხვს მთელზე ვამრავლებთ.მაგალითი: 3-ის ჯერადებია 3, 6, 9, 12, ..., რადგან 3 × 4 = 12.
გამყოფი და ჯერადი. თუ ( და ნატურალური რიცხვებია), მაშინ არის -ის გამყოფი, ხოლო არის -ს ჯერადი. მაგალითად, : 3 არის 12-ის გამყოფი, 12 არის 3-ის ჯერადი.
მარტივი რიცხვი — ნატურალური რიცხვი, რომელსაც ზუსტად ორი გამყოფი აქვს: 1 და თვითონ (). შედგენილი რიცხვი — რიცხვი, რომელსაც სამი ან მეტი გამყოფი აქვს (). რიცხვი 1 არც მარტივია, არც შედგენილი: მას მხოლოდ ერთი გამყოფი აქვს. 2 ერთადერთი ლუწი მარტივი რიცხვია.
გაყოფადობის ნიშნები.
- 2-ზე იყოფა, თუ ბოლო ციფრი ლუწია ();
- 5-ზე იყოფა, თუ ბოლო ციფრი 0 ან 5-ია;
- 10-ზე იყოფა, თუ ბოლო ციფრი 0-ია;
- 3-ზე იყოფა, თუ ციფრთა ჯამი იყოფა 3-ზე; 9-ზე იყოფა, თუ ციფრთა ჯამი იყოფა 9-ზე.
რატომ ციფრთა ჯამით? რიცხვები 9-ზე გაყოფისას ნაშთად 1-ს იძლევა, ამიტომ ნებისმიერი რიცხვი და მისი ციფრთა ჯამი 9-ზე (და 3-ზე) ერთსა და იმავე ნაშთს იძლევა.
ძირითადი თეორემა. ყოველი ნატურალური რიცხვი, რომელიც 1-ზე მეტია, მარტივი მამრავლების ნამრავლად იშლება და ეს დაშლა (მამრავლების რიგის გარდა) ერთადერთია: . ვშლით ასე: რიცხვს თანმიმდევრულად ვყოფთ უმცირეს მარტივ გამყოფზე, სანამ 1 არ დარჩება.
გამყოფების რაოდენობა. თუ ( სხვადასხვა მარტივი რიცხვია), მაშინ -ის გამყოფების რაოდენობაა რატომ? გამყოფში ყოველი შედის ხარისხით, ესაა არჩევანი, და არჩევანები ერთმანეთზე არ არის დამოკიდებული.
ხომ არ არის რიცხვი მარტივი? ვამოწმებთ მარტივ რიცხვებზე გაყოფას, სანამ . თუ არცერთზე არ იყოფა, მარტივია.
მარტივი მამრავლი ფაქტორიალში. არის . მასში მარტივი -ს ხარისხი უდრის -ს, -ისა და ა.შ. ჯერადების რაოდენობების ჯამს: (ფრჩხილები ნიშნავს მთელ ნაწილს).
მაგალითი 1
იყოფა თუ არა რიცხვებზე 2, 3, 5, 9, 10?
ამოხსნა
- ბოლო ციფრი 2-ია: ლუწია, ამიტომ 2-ზე იყოფა. ბოლო ციფრი არც 0-ია, არც 5-ია, ამიტომ 5-ზე და 10-ზე არ იყოფა.
- ციფრთა ჯამი: .
- , ამიტომ 3-ზე იყოფა. 9-ზე არ იყოფა (, ), ამიტომ 9-ზე არ იყოფა.
პასუხი: იყოფა 2-ზე და 3-ზე; არ იყოფა 5-ზე, 9-ზე, 10-ზე.
მაგალითი 2
რამდენი გამყოფი აქვს 360-ს?
ამოხსნა
- ვშლით: , , , , , .
- . მაჩვენებლებია .
- .
პასუხი: 24 გამყოფი
მაგალითი 3
რომელი ციფრი უნდა ჩავწეროთ რიცხვში -ის ადგილას, რომ რიცხვი 9-ზე იყოფოდეს?
ამოხსნა
- ციფრთა ჯამია .
- უნდა იყოს 9-ის ჯერადი. ციფრია, ამიტომ არის 11-დან 20-მდე.
- ამ შუალედში 9-ის ჯერადი მხოლოდ -ია: , .
- შემოწმება: .
პასუხი: 7
მაგალითი 4
იპოვეთ -ის უდიდესი მნიშვნელობა, რომლისთვისაც ყოფს -ს.
ამოხსნა
- . მამრავლი 7 შედის იმ მამრავლებში, რომლებიც 7-ზე იყოფა.
- 7-ის ჯერადები 20-მდე: — ესაა .
- , ამიტომ მეტი 7-ის ჯერადი არ ემატება.
- სულ 7 შედის 2-ჯერ: .
პასუხი:
მაგალითი 5
რამდენი მარტივი რიცხვია 20-სა და 40-ს შორის?
ამოხსნა
- , ამიტომ საკმარისია მარტივ რიცხვებზე 2, 3, 5 გაყოფის შემოწმება.
- ლუწებს და 5-ზე გასაყოფებს გამოვრიცხავთ. დარჩა: .
- 3-ზე იყოფა: , , , (ციფრთა ჯამი , , , ).
- დარჩა .
პასუხი: 4 მარტივი რიცხვი
შეამოწმე თავი
- იყოფა თუ არა 9-ზე?
- რამდენი გამყოფი აქვს 72-ს?
- 91 მარტივი რიცხვია თუ შედგენილი?
პასუხები: 1) დიახ: და 18 იყოფა 9-ზე 2) 12 გამყოფი: , 3) შედგენილი:
§2. უსგ და უსჯ, ევკლიდეს ალგორითმი
ამ ნაწილის ტერმინები (4)
- ევკლიდეს ალგორითმი
- უსგ-ის პოვნის გზა: დიდ რიცხვს ვყოფთ პატარაზე, შემდეგ პატარას — ნაშთზე და ასე ვაგრძელებთ, სანამ ნაშთი 0 არ გახდება.მაგალითი: უსგ(84, 126): 126 = 1 × 84 + 42, 84 = 2 × 42 + 0; პასუხია 42.
- ურთიერთმარტივი რიცხვები
- ორი რიცხვი, რომელთაც 1-ის გარდა საერთო გამყოფი არ აქვთ.მაგალითი: 8 და 15: 8-ის გამყოფებია 1, 2, 4, 8, 15-ისა — 1, 3, 5, 15; საერთო მხოლოდ 1-ია.
- უსგ
- უდიდესი საერთო გამყოფი: ყველაზე დიდი რიცხვი, რომელზეც ორივე მოცემული რიცხვი იყოფა.მაგალითი: უსგ(12, 18) = 6, რადგან 12 = 6 × 2 და 18 = 6 × 3.
- უსჯ
- უმცირესი საერთო ჯერადი: ყველაზე პატარა რიცხვი, რომელიც ორივე მოცემულ რიცხვზე იყოფა.მაგალითი: უსჯ(12, 18) = 36, რადგან 36 ÷ 12 = 3 და 36 ÷ 18 = 2.
უსგ (უდიდესი საერთო გამყოფი) — უდიდესი რიცხვი, რომელზეც ყველა მოცემული რიცხვი იყოფა. უსჯ (უმცირესი საერთო ჯერადი) — უმცირესი რიცხვი, რომელიც ყველა მოცემულ რიცხვზე იყოფა.
მამრავლებით პოვნა. ორივე რიცხვს მარტივ მამრავლებად ვშლით.
- უსგ: ვიღებთ საერთო მარტივ მამრავლებს უმცირესი მაჩვენებლით.
- უსჯ: ვიღებთ ყველა მარტივ მამრავლს უდიდესი მაჩვენებლით.
ორი რიცხვისთვის . სამი და მეტი რიცხვისთვის ეს ფორმულა არ მუშაობს.
ევკლიდეს ალგორითმი. დიდ რიცხვს ვყოფთ პატარაზე; შემდეგ პატარას ვყოფთ ნაშთზე და ასე ვაგრძელებთ, სანამ ნაშთი 0 არ გახდება. ბოლო არანულოვანი ნაშთი არის უსგ. რატომ? , სადაც არის -ს -ზე გაყოფის ნაშთი: -ს და -ს საერთო გამყოფი -ს გამყოფიცაა.
ურთიერთმარტივი რიცხვები — რიცხვები, რომელთა უსგ 1-ია (მაგალითად, 8 და 15).
ორი რიცხვი უსგ-ით. თუ , მაშინ და , სადაც და ურთიერთმარტივია. ამიტომ იყოფა -ზე.
მაგალითი 6
იპოვეთ 84-ისა და 126-ის უსგ და უსჯ.
ამოხსნა
- , .
- უსგ: საერთო მამრავლები უმცირესი მაჩვენებლით: .
- უსჯ: ყველა მამრავლი უდიდესი მაჩვენებლით: .
- შემოწმება ევკლიდეს ალგორითმით: ; ; ბოლო არანულოვანი ნაშთია 42.
- შემოწმება ფორმულით: .
პასუხი: უსგ ; უსჯ
მაგალითი 7
მართკუთხედის ფორმის კედელი, 2,64 მ სიგრძისა და 2,16 მ სიმაღლისა, სრულად უნდა დაიფაროს კვადრატული ფილებით, ჭრისა და ნარჩენის გარეშე. ფილის გვერდი შეიძლება იყოს 10, 11, 12 ან 18 სმ. რომელი ფილა გამოდგება?
ამოხსნა
- სანტიმეტრებში: სმ და სმ. ორივე სიგრძე ფილის გვერდზე უნდა იყოფოდეს, ესე იგი, გვერდი საერთო გამყოფი უნდა იყოს.
- ევკლიდეს ალგორითმი: ; ; . უსგ .
- საერთო გამყოფები არის 24-ის გამყოფები: .
- 10, 11 და 18 ამ სიაში არ არის, 12 არის: და .
პასუხი: 12 სმ
მაგალითი 8
ავტობუსები გაჩერებიდან ერთდროულად გავიდნენ. პირველი გაჩერებაზე ყოველ 12 წუთში ბრუნდება, მეორე — ყოველ 18 წუთში. რამდენი წუთის შემდეგ შეხვდებიან ისინი გაჩერებაზე ერთდროულად პირველად?
ამოხსნა
- ესაა 12-ის და 18-ის უმცირესი საერთო ჯერადი.
- , . უსჯ .
- შემოწმება: და — მთელი რიცხვებია.
პასუხი: 36 წუთის შემდეგ
მაგალითი 9
იპოვეთ 48-ის, 72-ის და 120-ის უსგ.
ამოხსნა
- ჯერ ორი რიცხვის უსგ: ; . .
- ახლა მიღებულ რიცხვსა და მესამეს: . .
- შემოწმება: , , , და 2, 3, 5-ს საერთო გამყოფი არ აქვს.
პასუხი: 24
მაგალითი 10
ორი ნატურალური რიცხვის უსგ 12-ია. შეიძლება თუ არა მათი ჯამი იყოს 56, 68, 84 ან 104?
ამოხსნა
- რიცხვები და -ია, ჯამი — 12-ზე იყოფა.
- , და მთელი რიცხვი არ არის; .
- -ისთვის ; ავიღოთ , : რიცხვები და , და .
პასუხი: შეიძლება მხოლოდ 84
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ 54-ისა და 90-ის უსგ.
- იპოვეთ 6-ის, 8-ის და 15-ის უსჯ.
- ორი რიცხვის უსგ 6-ია, უსჯ — 36. ერთი რიცხვია 12. იპოვეთ მეორე.
პასუხები: 1) 18 2) 120 3) 18: ,
§3. ნაშთი და ნაშთთა არითმეტიკა
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- ნაშთთა არითმეტიკა
- ჯამის ან ნამრავლის ნაშთს ვპოულობთ თვითონ რიცხვების ნაშთებით.მაგალითი: a-ს და b-ს 7-ზე ნაშთები 4 და 6: ნამრავლის ნაშთი იგივეა, რაც 4 × 6 = 24-ის, ანუ 3.
- ნაშთი
- რაც რჩება გაყოფის შემდეგ, როცა რიცხვი ნაშთის გარეშე აღარ იყოფა; ის ყოველთვის გამყოფზე ნაკლებია.მაგალითი: 23 ÷ 7: 23 = 7 × 3 + 2, ნაშთია 2.
ნაშთი. -ს -ზე გაყოფისას ვწერთ , სადაც . არის ნაშთი, — განაყოფი. მაგალითად, : ნაშთი 2-ია. ჩანაწერი ნიშნავს, რომ -ს -ზე გაყოფისას ნაშთი -ია.
ნაშთთა არითმეტიკა. თუ -ს -ზე გაყოფისას ნაშთი -ია, -სი — , მაშინ:
- -ს ნაშთი იგივეა, რაც -ის;
- -ს ნაშთი იგივეა, რაც -ის;
- -ს ნაშთი იგივეა, რაც -ის.
მიღებულ რიცხვს თავის მხრივ ვყოფთ -ზე. თუ უარყოფითია, ვუმატებთ -ს.
ხარისხის ბოლო ციფრი. ხარისხების ბოლო ციფრები მეორდება ციკლით: მთავრდება ციფრებით (ციკლი 4 წევრისაა). ბოლო ციფრის საპოვნელად ხარისხის მაჩვენებელს ვყოფთ ციკლის სიგრძეზე და ნაშთით ვიღებთ ციკლის წევრს; ნაშთი 0 ნიშნავს ციკლის ბოლო წევრს.
მაგალითი 11
რიცხვი 7-ზე გაყოფისას ნაშთად 4-ს იძლევა, რიცხვი — 6-ს. რა ნაშთი მიიღება, თუ -ს გავყოფთ 7-ზე?
ამოხსნა
- -ს ნაშთი იგივეა, რაც -ის. , ანუ ნაშთი 3-ია.
- -ს ნაშთი იგივეა, რაც -ის.
- .
პასუხი: ნაშთი 0
მაგალითი 12
და ნატურალური რიცხვები 6-ზე გაყოფისას შესაბამისად 2 და 3 ნაშთს იძლევა, და . რა ნაშთს იძლევა 6-ზე გაყოფისას?
ამოხსნა
- ნაშთთა სხვაობაა — ნაშთი უარყოფითი ვერ იქნება.
- ვუმატებთ გამყოფს: .
- შემოწმება: (ნაშთი 2), (ნაშთი 3); , ნაშთი 5-ია.
პასუხი: 5
მაგალითი 13
რა ციფრით მთავრდება ?
ამოხსნა
- -ის ხარისხების ბოლო ციფრები: და შემდეგ მეორდება. ციკლი 4 წევრისაა.
- , ნაშთი 2.
- ნაშთი 2 ნიშნავს ციკლის მეორე წევრს: 4.
პასუხი: 4
მაგალითი 14
რა ციფრით მთავრდება ?
ამოხსნა
- -ის ხარისხების ბოლო ციფრები: და შემდეგ მეორდება. ციკლი 4 წევრისაა.
- , ნაშთი 0.
- ნაშთი 0 ნიშნავს ციკლის ბოლო (მეოთხე) წევრს: 1.
პასუხი: 1
მაგალითი 15
ცნობილია, რომ . რა ნაშთი შეიძლება მიიღოთ -ს 14-ზე გაყოფისას?
ამოხსნა
- , სადაც
- თუ ლუწია, : , ნაშთი 3.
- თუ კენტია, : , ნაშთი 10.
- შეიძლება იყოს 3 ან 10. მაგალითად, : და .
პასუხი: 3 ან 10
შეამოწმე თავი
- რა ნაშთს იძლევა 1000 7-ზე გაყოფისას?
- 9-ზე გაყოფისას ნაშთი 5-ია, -სი — 4. რა ნაშთს იძლევა 9-ზე გაყოფისას?
- რა ციფრით მთავრდება ?
პასუხები: 1) 6: 2) 2: 3) 3: ციკლი ; , მესამე წევრია 3
§4. მთელი და რაციონალური რიცხვები
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- რაციონალური რიცხვი
- რიცხვი, რომელიც წილადად m/n ჩაიწერება (m მთელია, n ნატურალური).მაგალითი: 0,75 = 3/4; 5 = 5/1; 0,(3) = 1/3.
მთელი რიცხვები . ნიშნების წესი ნამრავლისთვის: ერთნაირი ნიშნები გვაძლევს -ს, სხვადასხვა ნიშნები — -ს: , .
რაციონალური რიცხვები — რიცხვები, რომლებიც ჩაიწერება წილადად , სადაც მთელია, ნატურალური. ყოველი მთელი რიცხვი რაციონალურია ().
წილადებზე მოქმედებები.
- შეკრება და გამოკლება: მივიყვანთ საერთო მნიშვნელზე, .
- გამრავლება: .
- გაყოფა: ვამრავლებთ შებრუნებულზე, .
შედარება. დადებითი წილადებისთვის , თუ (ვამრავლებთ ჯვარედინად).
მოქმედებათა რიგი. ჯერ ფრჩხილები; შემდეგ ხარისხი; შემდეგ გამრავლება და გაყოფა (მარცხნიდან მარჯვნივ); ბოლოს შეკრება და გამოკლება.
მაგალითი 16
გამოთვალეთ .
ამოხსნა
- შიდა ნაწილი: .
- : ვამრავლებთ შებრუნებულზე, .
- .
პასუხი:
მაგალითი 17
მეტრი სიგრძის მორი დაჭრეს მეტრი სიგრძის ტოლ ნაჭრებად. რამდენ ადგილას გადაჭრეს მორი?
ამოხსნა
- .
- ნაჭრების რაოდენობა: .
- 12 ნაჭრის მისაღებად საჭიროა 1 ნაჭრით ნაკლები ჭრილი: .
პასუხი: 11 ადგილას
მაგალითი 18
და მთელი რიცხვებია და . იპოვეთ წილადის უმცირესი მნიშვნელობა.
ამოხსნა
- აკრძალულია (მნიშვნელი 0 ხდება). დადებითია, ამიტომ წილადი უარყოფითია მხოლოდ მაშინ, როცა . რადგან , ვცადოთ .
- : , უმცირესი უარყოფითი : .
- : : .
- : , ამიტომ და წილადი არაუარყოფითია.
- შევადაროთ და : , ამიტომ და .
პასუხი:
მაგალითი 19
რომელია მეტი: თუ ?
ამოხსნა
- ვამრავლებთ ჯვარედინად: და .
- , ამიტომ .
- შემოწმება ათწილადებით: ,
პასუხი: მეტია
შეამოწმე თავი
- გამოთვალეთ .
- გამოთვალეთ .
- რომელია მეტი: თუ ?
პასუხები: 1) : 2) : 3) :
§5. ათწილადები და პერიოდული წილადები
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- პერიოდი
- პერიოდულ ათწილადში ციფრების ჯგუფი, რომელიც მეორდება.მაგალითი: 0,(27)-ში პერიოდია 27 (2 ციფრი).
- პერიოდული ათწილადი
- უსასრულო ათწილადი, რომელშიც ციფრების ერთი და იგივე ჯგუფი უსასრულოდ მეორდება.მაგალითი: 1/3 = 0,333... = 0,(3); 3/11 = 0,2727... = 0,(27).
ათწილადი ჩანაწერი. წილადი ათწილადად გადაგვყავს გაყოფით . გაყოფა ან მთავრდება (სასრული ათწილადი), ან მეორდება (უსასრულო პერიოდული ათწილადი). მაგალითად, ; .
პერიოდი — ციფრების ჯგუფი, რომელიც უსასრულოდ მეორდება: -ში პერიოდია 27, ხოლო -ში პერიოდია 3 და არაპერიოდული ნაწილია 2.
როდის სასრულია. უკვეცი წილადი სასრული ათწილადია მხოლოდ მაშინ, როცა -ის მარტივი მამრავლები მხოლოდ 2 და 5-ია. მაგალითად, სასრულია (), — პერიოდული ().
პერიოდული ათწილადი → წილადი.
- სუფთა პერიოდული: , (იმდენი ცხრიანი, რამდენი ციფრიცაა პერიოდში).
- შერეული: . მრიცხველი = (ციფრები მძიმის შემდეგ პერიოდის ბოლომდე) (არაპერიოდული ნაწილი); მნიშვნელი = ცხრიანები პერიოდის ციფრთა რაოდენობით და ნულები არაპერიოდული ნაწილის ციფრთა რაოდენობით.
პერიოდის სიგრძე. წილადის გაყოფისას ნაშთები -ზე ნაკლებია, ამიტომ რომელიმე ნაშთი მეორდება და მასთან ერთად მეორდება ციფრებიც. პერიოდის სიგრძე იმდენი გაყოფის ნაბიჯია, რამდენიც ნაშთის განმეორებამდე სჭირდება.
მაგალითი 20
ჩაწერეთ წილადის სახით.
ამოხსნა
- აღვნიშნოთ . მაშინ და (ორივეს ერთნაირი უსასრულო კუდი აქვს).
- გამოვაკლოთ: , ესე იგი, .
- (ვკვეცთ 3-ზე).
- შემოწმება ფორმულით: .
პასუხი:
მაგალითი 21
გამოთვალეთ .
ამოხსნა
- .
- შერეული პერიოდული წილადი: მრიცხველი ; მნიშვნელი: პერიოდში 2 ციფრია — , არაპერიოდულ ნაწილში 1 ციფრია — ერთი ნული: .
- (ვკვეცთ 6-ზე).
პასუხი:
მაგალითი 22
რამდენი ციფრისგან შედგება -ის პერიოდი?
ამოხსნა
- ვყოფთ 3-ს 11-ზე: , ნაშთი .
- , ნაშთი .
- ნაშთი 3 ისევ ის არის, რაც დასაწყისში იყო, ამიტომ ციფრები 2, 7 მეორდება: .
პასუხი: 2 ციფრისგან
მაგალითი 23
რამდენი უკვეცი წილადი არსებობს, რომლის მნიშვნელი 24-ია და რომელიც -სა და -ს შორისაა?
ამოხსნა
- წილადი -ია. . გავამრავლოთ 24-ზე: .
- მთელია: .
- წილადი უკვეცია, თუ -სა და 24-ს საერთო გამყოფი არ აქვს, ანუ არ იყოფა 2-ზე და 3-ზე ().
- ასეთებია: (დანარჩენი ლუწია ან 3-ზე იყოფა: ).
პასუხი: 5 წილადი
შეამოწმე თავი
- ჩაწერეთ წილადის სახით.
- ჩაწერეთ წილადის სახით.
- და -დან რომელია სასრული ათწილადი?
პასუხები: 1) : 2) : 3) : ,
§6. ირაციონალური და ნამდვილი რიცხვები
ამ ნაწილის ტერმინები (3)
- არათანაზომადი მონაკვეთები
- ორი მონაკვეთი, რომელთა სიგრძეების შეფარდება წილადად არ ჩაიწერება.მაგალითი: კვადრატის გვერდი a და დიაგონალი a√2: შეფარდება √2 ირაციონალურია.
- ირაციონალური რიცხვი
- რიცხვი, რომელიც წილადად არ ჩაიწერება; მისი ათწილადი უსასრულოა და არ მეორდება.მაგალითი: √2 = 1,41421...; π = 3,14159...
- ნამდვილი რიცხვები
- ყველა რაციონალური და ირაციონალური რიცხვი ერთად; რიცხვით ღერძზე ყოველ წერტილს შეესაბამება.მაგალითი: −3, 0, 1/2, √2, π ნამდვილი რიცხვებია.
ირაციონალური რიცხვი — რიცხვი, რომელიც წილადად არ ჩაიწერება. მისი ათწილადი ჩანაწერი უსასრულოა და არაპერიოდული: , . თუ ნატურალური რიცხვი სრული კვადრატი არ არის, მაშინ ირაციონალურია (, ); კი რაციონალურია.
ნამდვილი რიცხვები — ყველა რაციონალური და ყველა ირაციონალური რიცხვი ერთად. ჩართვები: .
მოქმედებები. რაციონალური და ირაციონალური რიცხვის ჯამი ირაციონალურია (); მაგრამ ორი ირაციონალური რიცხვის ჯამი ან ნამრავლი შეიძლება რაციონალური იყოს: , .
ათობითი მიახლოება. ირაციონალურ რიცხვს ვათავსებთ ორ ათწილადს შორის: . მეტი ციფრი — მეტი სიზუსტე. შემოწმებისთვის ვაკვადრატებთ: .
არათანაზომადი მონაკვეთები — მონაკვეთები, რომელთა სიგრძეების შეფარდება ირაციონალურია. კვადრატის გვერდი და დიაგონალი არათანაზომადია: მათი შეფარდება -ია.
უტოლობების თვისებები. თუ , მაშინ:
- ;
- თუ : ;
- თუ : (ნიშანი იცვლება);
- თუ : და .
ფესვების შედარება. დადებით რიცხვებს ვაკვადრატებთ და ვადარებთ. ტიპის რიცხვებისთვის -ს შეგვაქვს ფესვში: .
მაგალითი 24
იპოვეთ უდიდესი მთელი რიცხვი, რომელიც -ზე ნაკლებია.
ამოხსნა
- , ამიტომ .
- გავამრავლოთ -ზე (ნიშანი იცვლება): .
- დავუმატოთ 1: .
- არის -სა და -ს შორის (დაახლოებით ). მასზე ნაკლები უდიდესი მთელი რიცხვია .
პასუხი:
მაგალითი 25
იპოვეთ უმცირესი მთელი რიცხვი, რომელიც -ზე მეტია.
ამოხსნა
- , ამიტომ .
- , ხოლო .
- არის -სა და -ს შორის (დაახლოებით ). მასზე მეტი უმცირესი მთელი რიცხვია .
პასუხი:
მაგალითი 26
შეადარეთ და .
ამოხსნა
- შევიტანოთ რიცხვები ფესვში: ; .
- , ამიტომ .
- შემოწმება: , .
პასუხი:
მაგალითი 27
რომელი რიცხვებია რაციონალური: ; ; ; ?
ამოხსნა
- — რაციონალურია.
- : 12 სრული კვადრატი არ არის (, ) — ირაციონალურია.
- — რაციონალურია.
- — რაციონალურია.
პასუხი: რაციონალურია , და ; ირაციონალურია მხოლოდ
მაგალითი 28
კვადრატის გვერდია 5 სმ. იპოვეთ დიაგონალი, მოათავსეთ ის ორ ათწილადს შორის და თქვით, თანაზომადია თუ არა გვერდი და დიაგონალი.
ამოხსნა
- პითაგორას თეორემით: , .
- მოვათავსოთ: . გავამრავლოთ 5-ზე: .
- შეფარდება ირაციონალურია.
პასუხი: სმ; გვერდი და დიაგონალი არათანაზომადია
შეამოწმე თავი
- იპოვეთ უმცირესი მთელი რიცხვი, რომელიც -ზე მეტია.
- ამოხსენით .
- შეადარეთ და .
პასუხები: 1) 5: 2) 3) :
§7. პოზიციური სისტემები
ამ ნაწილის ტერმინები (1)
- პოზიციური სისტემა
- რიცხვის ჩაწერის წესი, რომელშიც ციფრის მნიშვნელობა მისი ადგილით განისაზღვრება.მაგალითი: ორობით სისტემაში 1011 = 1×8 + 0×4 + 1×2 + 1 = 11.
პოზიციური სისტემა. -ობით სისტემაში () ვიყენებთ ციფრს: . ციფრის მნიშვნელობა დამოკიდებულია მის ადგილზე: ათობით სისტემაში , ორობითში (ციფრები 0 და 1).
ათობითში გადაყვანა. ციფრებს ვამრავლებთ ბაზის ხარისხებზე და ვაჯამებთ: .
ათობითიდან -ობითში. რიცხვს თანმიმდევრულად ვყოფთ -ზე, ვწერთ ნაშთებს; ნაშთებს ვკითხულობთ ბოლოდან პირველისკენ.
ერთი სისტემიდან მეორეში. ჯერ ათობითში გადავდივართ, შემდეგ საჭირო სისტემაში.
ორობითი შეკრება. , , (ვწერთ 0-ს, 1 გადადის მომდევნო თანრიგში).
უდიდესი რიცხვი. -ობით სისტემაში უდიდესი -ციფრიანი რიცხვია : ორობითში .
მაგალითი 29
რიცხვი ჩაწერეთ ხუთობით სისტემაში.
ამოხსნა
- ათობითში: .
- ვყოფთ 5-ზე: ; ; .
- ნაშთებს ბოლოდან ვკითხულობთ: .
- შემოწმება: .
პასუხი:
მაგალითი 30
ათობით სისტემაში ჩაწერილი 58 ჩაწერეთ ორობით სისტემაში.
ამოხსნა
- ; ; ; ; ; .
- ნაშთები ბოლოდან პირველისკენ: .
- შემოწმება: .
პასუხი:
მაგალითი 31
იპოვეთ უდიდესი კენტი ნატურალური რიცხვი, რომლის ორობითი ჩანაწერი შეიცავს ზუსტად სამ ერთიანს და ორ ნულს.
ამოხსნა
- ჩანაწერი ხუთნიშნაა: სამი 1 და ორი 0.
- რიცხვი კენტია, თუ ბოლო ციფრი 1-ია.
- დარჩენილ ოთხ ადგილას ორი 1 და ორი 0 უნდა ჩავწეროთ. რიცხვი უდიდესია, თუ უფროს თანრიგებში 1-ებია: , შემდეგ ბოლო ციფრი 1: .
- .
პასუხი: 25
მაგალითი 32
გამოთვალეთ ორობით სისტემაში და გადაიყვანეთ ათობითში.
ამოხსნა
- ვაჯამებთ მარჯვნიდან მარცხნივ: ; ; (ვწერთ 0, გადადის 1); ; ; (ვწერთ 0, გადადის 1).
- შედეგი: .
- ათობითში: .
- შემოწმება: , , .
პასუხი:
მაგალითი 33
რა არის უდიდესი ნატურალური რიცხვი, რომლის ორობითი ჩანაწერი ხუთნიშნაა?
ამოხსნა
- უდიდესი ხუთნიშნა რიცხვი ყველა ციფრით 1-ია: .
- .
- შემოწმება ფორმულით: .
პასუხი: 31
შეამოწმე თავი
- გადაიყვანეთ ათობითში.
- ჩაწერეთ 45 სამობით სისტემაში.
- რა არის უდიდესი ოთხნიშნა რიცხვი სამობით სისტემაში (ათობითში)?
პასუხები: 1) 26: 2) : , , , 3) 80:
§8. რიცხვითი ღერძი, შუალედები და მოდული
ამ ნაწილის ტერმინები (2)
- მოდული
- რიცხვის მანძილი 0-დან რიცხვით ღერძზე; ის არასოდეს არის უარყოფითი.მაგალითი: |−5| = 5 და |5| = 5.
- შუალედი
- რიცხვითი ღერძის ნაწილი ორ ბოლო წერტილს შორის: ინტერვალი (ბოლოები არ შედის) ან სეგმენტი (შედის).მაგალითი: (1; 4) — რიცხვები 1-ზე მეტი და 4-ზე ნაკლები; [1; 4] — 1-დან 4-ის ჩათვლით.
რიცხვითი ღერძი. ყოველ ნამდვილ რიცხვს ღერძზე ერთი წერტილი შეესაბამება, და პირიქით. რიცხვი, რომელიც მარჯვნივაა, მეტია.
შუალედები:
| ჩანაწერი | უტოლობა | ღერძზე |
|---|---|---|
| — ინტერვალი | ორივე ბოლო ღია (ცარიელი წრე) | |
| — სეგმენტი | ორივე ბოლო შედის (შევსებული წრე) | |
| და | და | ერთი ბოლო შედის |
| , | და | უსასრულო |
უსასრულობას ყოველთვის ღია ფრჩხილი აქვს. გაერთიანება ნიშნავს „ან", თანაკვეთა — „და" (ერთობლივად).
წრფივი უტოლობა. ვხსნით როგორც განტოლებას, მაგრამ უარყოფით რიცხვზე გამრავლებისას ან გაყოფისას უტოლობის ნიშანი იცვლება.
მოდული. , თუ ; , თუ . გეომეტრიული აზრი: არის მანძილი -დან 0-მდე, — მანძილი -სა და -ს შორის.
თვისებები. ; ; ; ; .
განტოლება და უტოლობა ():
- ნიშნავს ან ;
- ნიშნავს (მანძილი -დან -ზე ნაკლებია);
- ნიშნავს ან .
მაგალითი 34
ამოხსენით და ჩაწერეთ შუალედით.
ამოხსნა
- ნიშნავს . აქ : .
- სამივე ნაწილს ვუმატებთ 3-ს: .
- ვყოფთ 2-ზე (დადებითია, ნიშანი არ იცვლება): .
- უტოლობა არამკაცრია, ამიტომ ბოლოები შედის.
პასუხი:
მაგალითი 35
ამოხსენით და ჩაწერეთ შუალედებით.
ამოხსნა
- ნიშნავს: მანძილი -დან 2-მდე 3-ზე მეტია.
- ესე იგი, ან .
- შემოწმება: : ✓; : , არ აკმაყოფილებს უტოლობას.
პასუხი:
მაგალითი 36
და . რას უდრის ?
ამოხსნა
- თუ , მაშინ : , ესე იგი — ეს -ს ეწინააღმდეგება.
- თუ , მაშინ : , ესე იგი .
- შემოწმება: -ზე ✓.
პასუხი:
მაგალითი 37
ამოხსენით უტოლობათა სისტემა: და . პასუხი ჩაწერეთ შუალედით.
ამოხსნა
- პირველი: , .
- მეორე: ; ვამრავლებთ -ზე და ნიშანს ვცვლით: .
- ორივე უნდა სრულდებოდეს: .
- ღერძზე შევსებული წერტილია, 4 — ცარიელი.
პასუხი:
მაგალითი 38
იპოვეთ რიცხვები ღერძზე, რომლებიც -დან 4 ერთეულით არიან დაშორებული.
ამოხსნა
- მანძილი -სა და -ს შორის: . განტოლებაა .
- ან .
- ან .
- შემოწმება: -დან მარჯვნივ 4 ერთეულია , მარცხნივ — .
პასუხი: ან
შეამოწმე თავი
- ამოხსენით .
- ამოხსენით .
- ამოხსენით .
პასუხები: 1) ან 2) : 3) : ვყოფთ -ზე და ნიშანს ვცვლით
მოკლედ
- მარტივ რიცხვს ზუსტად 2 გამყოფი აქვს; 1 არც მარტივია, არც შედგენილი. 3-ზე და 9-ზე გაყოფადობა — ციფრთა ჯამით.
- გამყოფთა რაოდენობა: → . -ში -ს ხარისხი:
- უსგ — საერთო მამრავლები უმცირესი მაჩვენებლით, უსჯ — ყველა მამრავლი უდიდესით; ორი რიცხვისთვის . ევკლიდეს ალგორითმი: .
- ნაშთები ემორჩილება შეკრებას, გამოკლებას და გამრავლებას; უარყოფით ნაშთს ვუმატებთ გამყოფს. ხარისხის ბოლო ციფრი ციკლით მეორდება (ნაშთი 0 — ციკლის ბოლო წევრი).
- , თუ . სასრული ათწილადი: მნიშვნელში მხოლოდ 2 და 5.
- , , ; .
- ირაციონალური რიცხვი — უსასრულო არაპერიოდული ათწილადი; ირაციონალურია, თუ სრული კვადრატი არ არის. უარყოფით რიცხვზე გამრავლებისას უტოლობის ნიშანი იცვლება.
- ; ათობითიდან — გაყოფა -ზე და ნაშთების წაკითხვა ბოლოდან; უდიდესი -ციფრიანი რიცხვი .
- ; ; ან .